CMK m.100, tutuklama kararının verilmesini düzenler. Tutuklama, kişi özgürlüğüne en ağır müdahaledir; bu nedenle kanun, sıkı şartlar öngörmüştür. "Katalog suç" sistemi, belirli ağır suçlarda savcılığa esneklik sağlar.
Tutuklama Nedenleri (m.100/2)
- Kuvvetli suç şüphesi: Sanığın suçu işlediğine dair somut deliller.
- Tutuklama nedenleri:
- Şüphelinin kaçma şüphesi.
- Delillerin yok edilmesi, gizlenmesi, değiştirilmesi şüphesi.
- Tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişimi.
"Katalog Suçlar" (m.100/3)
Belirli ağır suçlarda tutuklama nedeninin varsayıldığı kabul edilir; savcılık sadece "kuvvetli suç şüphesi"ni kanıtlamak yeterlidir. Katalog suçların bir kısmı:
- Kasten öldürme.
- Cinsel saldırı.
- Çocuğun cinsel istismarı.
- Yağma (m.148-149).
- Uyuşturucu imal/ticareti (m.188).
- Devletin güvenliğine karşı suçlar.
- Anayasal düzene karşı suçlar.
- Terörle mücadele kapsamı.
- Örgütlü suçlar.
"Kuvvetli Suç Şüphesi"
Salt iddia veya zayıf delil yeterli değildir; somut, ciddi ve şüpheyi destekleyen delil aranır:
- Görgü tanığı beyanı.
- Kamera kaydı.
- Mali kayıt, banka transferi.
- İletişim trafiği (somut bilgilerle).
- Suç ürünü ele geçirme.
Tutuklama Süreleri (CMK m.102 ve m.108)
- Asliye ceza: En çok 1 yıl + 6 ay uzatma.
- Ağır ceza: En çok 2 yıl + 3 yıl uzatma.
- Belirli ağır suçlar (terör, organize suç): Daha uzun süreler.
- Süre kontrolü her 30 günde bir yapılır (m.108).
Adli Kontrol Alternatifi (CMK m.109)
Tutuklama yerine, daha hafif tedbirler uygulanabilir:
- Yurt dışı çıkış yasağı.
- Belirli yere gitme yasağı.
- Periyodik karakola imza.
- Kefaletli serbestlik.
- Elektronik kelepçe.
Yargıtay ve AYM — Yerleşik Yaklaşım
AYM ve Yargıtay, katalog suç olsa bile tutuklamanın "orantılılık" ilkesine uygun olmasını, somut tutuklama nedeninin kararda gerekçelendirilmesini, "salt suçun ağırlığı" ile karar verilmesinin yetersiz olduğunu istikrarlı şekilde belirtir. AYM bireysel başvuru kararlarında uzun tutukluluğun ihlal sayıldığı çok sayıda örnek vardır.
Tutuklamaya İtiraz Yolu
- Tutuklama kararına 7 gün içinde itiraz.
- İtiraz makamı: sulh ceza hâkimliği veya ağır ceza mahkemesi.
- Belirli aralıklarla yeni tahliye talebi.
- Süre dolduğunda tahliye otomatik (CMK m.108/4).
- İç hukuk yolları tükendikten sonra AYM bireysel başvuru.
Haksız Tutukluluk Tazminatı (CMK m.141)
Sonradan haksız tutuklandığı tespit edilen sanıklar, devlete karşı tazminat davası açabilir.
Aile İçin Pratik Tavsiyeler
- Tutuklanma haberi alındığında derhal avukat ile iletişim.
- Aile bireyinin sağlığı, ilaç ihtiyacı bilgisini cezaevine bildirin.
- Müdafii görüşme talebini iletmesini sağlayın.
- İtiraz dilekçesi sunulmasında geç kalmayın (7 gün).
- Tahliye talepleri için somut yeni delil/değişiklik üretin.
Tutukluluk dosyaları her gün takip ister. Deneyimli ceza müdafii şarttır.