Tutuklama, ceza muhakemesinin en ağır koruma tedbiridir. Şüpheli veya sanığın özgürlüğünü kovuşturma süresince kısıtlar. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m.100 tutuklamanın koşullarını, m.101-108 ise süre, gerekçe, itiraz ve denetim konularını düzenler.
Tutuklama Koşulları (CMK m.100)
Tutuklama kararı verilebilmesi için aşağıdaki üç koşulun birlikte bulunması gerekir:
1) Kuvvetli Suç Şüphesinin Varlığı
Şüphelinin/sanığın suçu işlediğine dair somut delillere dayanan kuvvetli suç şüphesi bulunmalıdır. Soyut isnatlar, basit şüphe veya tek tanık beyanı yeterli değildir; somut maddi deliller (CCTV görüntüleri, parmak izi, mesaj kayıtları, otopsi raporu vb.) aranır.
2) Bir Tutuklama Sebebinin Varlığı
m.100/2'de iki ana tutuklama sebebi sayılır:
a) Kaçma Şüphesi
Şüpheli/sanığın kaçacağına dair kuvvetli şüpheyi gösteren olgular bulunmalıdır:
- Daha önce kaçmış olması veya kaçma teşebbüsü
- Sabit bir ikametgâh ve iş yokluğu
- Yurtdışı bağlantıları, çift vatandaşlık
- Yurt dışına çıkışın hazırlandığına dair somut deliller
b) Delil Karartma veya Tanıklara/Mağdurlara Baskı
- Delillerin yok edilmesi, gizlenmesi veya değiştirilmesi şüphesi
- Tanık, mağdur veya başkalarının baskı altına alınması girişimi
- Suç işleme konusunda iş birliği yapılan kişilerle bağlantının devam etmesi
3) Tutuklamanın Ölçülü Olması
Tutuklama, atılı suçun önemine ve verilmesi beklenen cezaya göre ölçülü olmalıdır. Hafif cezayı gerektiren suçlarda tutuklama orantısızdır.
- Sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda kural olarak tutuklama olmaz.
- 2 yıldan az ceza öngören suçlarda tutuklamaya başvurulmasından kaçınılır.
- Tutuklama yerine adli kontrol tedbirleri yeterli ise tutuklama yoluna gidilemez (CMK m.101/1).
Katalog Suçlar (CMK m.100/3)
CMK m.100/3, sayılan suçların işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı hâlinde tutuklama nedeninin var sayılabileceğini düzenler. Madde metni "var sayılabilir" dediği için tutuklama zorunlu hâle gelmez; m.100/1'deki somut delil koşulu ile ölçülülük sınırı her hâlde geçerlidir.
Türk Ceza Kanunu'nda yer alan katalog suçlar (m.100/3-a):
- Soykırım ve insanlığa karşı suçlar (m.76, 77, 78)
- Göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti (m.79, 80)
- Kasten öldürme (m.81, 82, 83)
- Kasten yaralama (m.86/3-b, e, f) ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış kasten yaralama (m.87)
- İşkence (m.94, 95)
- Cinsel saldırı — birinci fıkra hariç, m.102
- Çocukların cinsel istismarı (m.103)
- Hırsızlık (m.141, 142) ve yağma (m.148, 149)
- Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (m.188)
- Suç işlemek amacıyla örgüt kurma — iki, yedi ve sekizinci fıkralar hariç, m.220
- Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (m.302, 303, 304, 307, 308)
- Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (m.309, 310, 311, 312, 313, 314, 315)
Diğer kanunlardaki katalog suçlar: 6136 sayılı Kanun m.12'de tanımlanan silah kaçakçılığı (m.100/3-b); 4389 sayılı Bankalar Kanunu m.22/(3) ve (4)'te tanımlanan zimmet (m.100/3-c); 4926 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu'nda tanımlanan ve hapis cezasını gerektiren suçlar (m.100/3-d); 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m.68 ve 74'te tanımlanan suçlar (m.100/3-e).
Parantez içi istisnalar savunma bakımından belirleyicidir ve uygulamada sıklıkla gözden kaçar. TCK m.220'nin ikinci fıkrası (örgüte üye olma), yedinci fıkrası (örgüte yardım) ve sekizinci fıkrası (propaganda) katalog kapsamı dışındadır. Aynı şekilde TCK m.102'nin birinci fıkrası da katalogda yer almaz. Bu fıkralardan yürütülen dosyalarda yalnızca katalog gerekçesiyle tutuklama kararı verilmişse, bu husus itiraz konusu yapılır.
Tutuklama Yasakları
- 15 yaşından küçükler: Üst sınırı 5 yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklanamaz (ÇKK m.21).
- Adli para cezası gerektiren suçlar: Tutuklama uygulanamaz.
- 2 yıldan az hapis cezası gerektiren suçlar: Genellikle adli kontrol tercih edilmelidir.
Tutuklama Süresi (CMK m.102)
CMK m.102, süreleri iki ayrı katmanda düzenler: maddenin birinci ve ikinci fıkraları kovuşturma dâhil toplam süreyi, 17/10/2019 tarihli ve 7188 sayılı Kanun ile eklenen dördüncü fıkra ise yalnızca soruşturma evresine özgü süreyi belirler. Bu iki katmanın karıştırılmaması gerekir.
Toplam Süreler (CMK m.102/1-2)
- Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde: en çok 1 yıl; zorunlu hâllerde gerekçe gösterilerek 6 ay daha uzatılabilir (m.102/1). Toplam üst sınır 1 yıl 6 aydır.
- Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde: en çok 2 yıl; zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir, ancak uzatma süresi toplam 3 yılı geçemez (m.102/2).
- TCK'nın İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda uzatma süresi toplam 5 yılı geçemez (m.102/2).
Soruşturma Evresine Özgü Süreler (CMK m.102/4)
- Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde 6 ayı geçemez.
- Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde 1 yılı geçemez.
- Yukarıda anılan bölümlerdeki suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar ve toplu olarak işlenen suçlar bakımından bu süre en çok 1 yıl 6 ay olup, gerekçesi gösterilerek 6 ay daha uzatılabilir.
Çocuklar Bakımından İndirim (CMK m.102/5)
Bu maddede öngörülen süreler, fiili işlediği sırada 15 yaşını doldurmamış çocuklar bakımından yarı oranında, 18 yaşını doldurmamış çocuklar bakımından ise dörtte üç oranında uygulanır. Bu fıkra da 7188 sayılı Kanun ile eklenmiştir.
Uzatma Usulü (CMK m.102/3)
Uzatma kararları, Cumhuriyet savcısının, şüpheli veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir. Görüş alınmadan verilen uzatma kararı usule aykırılık oluşturur ve itiraz nedenidir.
Tutukluluğun Periyodik Denetimi (CMK m.108)
Soruşturmada Cumhuriyet savcısının istemi üzerine, sulh ceza hâkimi her ay tutukluluğun devam edip etmeyeceğine karar verir. Kovuşturmada ise mahkeme, tutukluluk durumunu en geç 30 günde bir inceler.
Tutuklamaya İtiraz (CMK m.101/5)
Tutuklama kararına ve tutukluluğun devamına ilişkin kararlara itiraz yolu açıktır. İtiraz, kararı veren hâkim/mahkemeye 7 gün içinde yapılır. Hâkim/mahkeme itirazı yerinde görmezse dosyayı bir üst mercie gönderir. İtirazı inceleyen merci, itirazı kabul ederek tutukluluğa son verebilir veya reddedebilir.
Tutukluluğun Sona Ermesi
- Şüpheli/sanığın tahliyesi (kovuşturmaya yer olmadığına dair karar, beraat, ceza ertelemesi vb.)
- Adli kontrol kararına çevrilmesi
- Tutukluluk azami süresinin dolması
- Mahkûmiyet hâlinde infaza geçilmesi
Tutukluluk Sonrası Tazminat (CMK m.141)
Şüpheli ya da sanık iken aşağıdaki hâllerde tutuklananlar maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten talep edebilir:
- Kanunda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan
- Hakkında verilen mahkûmiyet kararı kesinleşmesinden sonra ortadan kaldırılan
- Hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilen
- Mahkûm edildiği hapis cezası tutuklu kaldığı süreden az olan
Tazminat davası, kararın kesinleşmesinden itibaren 3 ay, her halükârda fiilden itibaren 1 yıl içinde, kişinin oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde açılır.
Önemli AYM ve AİHM Yaklaşımı
Anayasa Mahkemesi ve AİHM, tutuklama kararlarının "yeterli ve relevan" gerekçeyle verilmemesini, sürelerin uzun tutulmasını veya katalog suç gerekçesinin somut olaya bağlanmadan otomatik uygulanmasını kişi hürriyeti hakkı ihlali olarak kabul etmektedir. AYM bireysel başvurularda tutuklama gerekçelerinin yetersizliğini sıkça ihlal sebebi saymaktadır.
Pratik Tavsiyeler
- Tutuklamaya itiraz dilekçesinde tutuklama koşullarının somut olarak hangisinin oluşmadığı tek tek ele alınmalıdır.
- Müdafi (avukat) atanmadan ifade alınması durumunda bu hususa savunma içerisinde mutlaka değinilmelidir.
- Adli kontrol seçeneklerinin tutuklamaya yetersiz olduğunun gösterilmemesi başlı başına bir bozma sebebi olabilir.
- Tutukluluğun azami süresi takip edilmeli; süre dolunca tahliye talep edilmelidir.
- Beraat veya kovuşturmaya yer olmama kararı sonrasında tazminat süresi (3 ay) kaçırılmamalıdır.