HMK Rehberi

Mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir. Görev, davanın hangi mahkemede görüleceğini belirler ve resen dikkate alınır.

Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığına ve şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesidir. Genel görevli mahkemedir.

Sulh hukuk mahkemeleri, dava konusunun değer veya tutarına bakılmaksızın yalnızca kanunun açıkça saydığı işlere bakar: kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi, zilyetliğin korunması ve kanunla sulh hukuka verilen davalar.

Mahkemelerin yetkisi, diğer kanunlarda yer alan yetkiye ilişkin hükümler saklı kalmak üzere, Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümlerine tabidir.

Genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesidir. Yerleşim yeri Türk Medeni Kanunu'na göre belirlenir.

Davalı birden fazla ise dava, bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir. Ancak ortak yetkiyi taşıyan bir mahkeme belirtilmişse o yer mahkemesi yetkilidir.

Memur, işçi, öğrenci, asker gibi bir yerde geçici olarak oturanlara karşı açılacak alacak veya taşınır mal davaları için, orada bulunmaları uzunca bir süre devam edebilecekse bulundukları yer mahkemesi de yetkilidir.

Türkiye'de yerleşim yeri bulunmayanlar hakkında genel yetkili mahkeme, davalının Türkiye'deki mutad meskeninin bulunduğu yer mahkemesidir. Malvarlığı davaları, uyuşmazlık konusu malvarlığı unsurunun bulunduğu yerde de açılabilir.

Sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir.

Terekenin paylaşılması, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi, miras sebebiyle istihkak gibi davalarda ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir.

Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalar ile zilyetlik veya alıkoyma hakkına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

Kesin yetkinin söz konusu olmadığı hâllerde, asıl davaya bakan mahkeme karşı davaya bakmaya da yetkilidir.

Bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda o şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Özel hukuk tüzel kişilerinin ortaklık/üyelik ilişkisinden doğan bazı davalarında ise tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

Zarar sigortalarından doğan davalar malın bulunduğu veya rizikonun gerçekleştiği yerde de açılabilir; can sigortalarında sigorta ettiren, sigortalı veya lehtarın yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Deniz sigortalarında bu hüküm uygulanmaz.

Haksız fiilden doğan davalarda; haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yahut gelme ihtimalinin bulunduğu yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarında doğmuş veya doğabilecek bir uyuşmazlık hakkında bir veya birden fazla mahkemeyi sözleşmeyle yetkili kılabilir. Aksi kararlaştırılmadıkça dava sadece bu mahkemelerde açılır.

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği konular ile kesin yetki hâllerinde yetki sözleşmesi yapılamaz. Geçerlilik için yazılı şekil, hukuki ilişkinin belirli/belirlenebilir olması ve yetkili mahkemenin gösterilmesi şarttır.

Kesin yetki davalarında yetki mahkemece davanın sonuna kadar resen araştırılır. Kesin olmayan yetkide yetki itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmeli ve yetkili mahkeme gösterilmelidir; aksi hâlde davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.

Görevsizlik veya yetkisizlik kararı verildiğinde taraflardan biri, kesin kararlarda tebliğ tarihinden, kesinleşen kararlarda kesinleşme tarihinden, kanun yoluna başvurulmuşsa ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde dosyanın görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesini talep etmelidir; aksi hâlde dava açılmamış sayılır.

Görevli ve yetkili mahkemenin bakmasına engel çıkması, yargı çevrelerinin sınırında tereddüt, iki mahkemenin de görevsizlik veya kesin yetkide yetkisizlik kararı vermesi hâllerinde yargı yeri belirlenmesi yoluna başvurulur.

Yetkili mahkemenin davaya bakmasına engel bulunması veya iki mahkeme arasında yargı çevresi sınırlarında tereddüt çıkması hâlinde yetkili mahkeme; ilk derece için bölge adliye mahkemesince, bölge adliye mahkemeleri için Yargıtayca belirlenir.

Yargı yerinin belirlenmesine ilişkin inceleme dosya üzerinden yapılabilir. Bölge adliye mahkemesi veya Yargıtayca verilen yargı yeri belirleme kararları ve kesinleşen görev/yetki kararları, davaya sonra bakacak mahkemeyi bağlar.

Hâkim, iki taraftan birinin talebi olmaksızın kendiliğinden bir davayı inceleyemez ve karara bağlayamaz. Kimse kendi lehine olan davayı açmaya zorlanamaz; taraf, üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği dava konusu üzerinde dava açıldıktan sonra da tasarruf edebilir.

Kanunda öngörülen istisnalar dışında hâkim, iki taraftan birinin söylemediği şeyi veya vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz, hatırlatamaz. Kanunla belirtilen durumlar dışında kendiliğinden delil toplayamaz.

Hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır; ondan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez. Duruma göre talep sonucundan daha azına karar verebilir. Hâkimin talple bağlı olmadığına ilişkin kanun hükümleri saklıdır.

Tarafların, müdahillerin ve ilgililerin; yargılamadan haberdar olma, açıklama ve ispat hakkı ile mahkemenin açıklamaları dikkate alıp kararı gerekçelendirmesini isteme hakkı. Adil yargılanmanın temelidir.

Duruşma ve kararların bildirilmesi alenidir. Duruşmanın gizli yapılmasına ancak genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde, talep üzerine yahut resen karar verilebilir.

Taraflar dürüstlük kuralına uygun davranmak ve davanın dayanağı olan vakıalara ilişkin açıklamalarını gerçeğe uygun biçimde yapmakla yükümlüdür.

Hâkim, yargılamanın makul süre içinde ve düzenli bir biçimde yürütülmesini ve gereksiz gider yapılmamasını sağlamakla yükümlüdür.

Hâkim, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda, maddi veya hukuki açıdan belirsiz yahut çelişkili gördüğü hususlar hakkında taraflara açıklama yaptırabilir, soru sorabilir ve delil gösterilmesini isteyebilir.

Yargılamayı hâkim sevk ve idare eder; düzenin bozulmaması için gerekli her türlü tedbiri alır. Okunamayan, uygunsuz veya ilgisiz dilekçenin yeniden düzenlenmesi için uygun süre verilir; süresinde yeni dilekçe verilmezse tekrar süre verilmez.

Hâkim, Türk hukukunu resen (kendiliğinden) uygular. Tarafların hukuki nitelendirmesiyle veya gösterdikleri kanun maddeleriyle bağlı olmaksızın, olaya uygulanacak hukuk kurallarını mahkeme belirler.

Hâkimin, talep olmasa bile davaya bakmaktan çekinmek zorunda olduğu hâller: kendi davası veya ilgili olduğu dava, eşinin davası, altsoy-üstsoyunun davası, evlatlık/nişanlısının davası, belirli hısımların davası, vekil/vasi/kayyım sıfatıyla hareket ettiği dava.

Çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabilir. Yasaklama sebebinin doğduğu tarihten sonra o hâkimin huzuruyla yapılan işlemler üst mahkeme kararıyla iptal olunabilir; hüküm ve kararlar her hâlde iptal olunur.

Hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep bulunması hâlinde taraflardan biri hâkimi reddedebilir; hâkim de bizzat çekilebilir. Maddede sayılan hâllerde ret sebebinin varlığı kabul edilir.

Hâkim, reddini gerektiren bir sebep bulunmasına rağmen bizzat çekilmezse, iki taraftan biri ret talebinde bulununcaya kadar davaya bakabilir.

Ret sebebini bilen tarafın talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmesi gerekir; ret dilekçeyle talep edilir, reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilir, karşı taraf bir hafta içinde cevap verebilir ve hâkim bir hafta içinde dosyayı inceleyip düşüncesini bildirir.

Hâkim, ret talebi üzerine veya kendiliğinden çekilme yönünde görüş bildirirse, ret talebini incelemeye yetkili merci bu çekilmenin kanuna uygun olup olmadığına karar verir.

Hâkimin reddi talebi, reddi istenen hâkim katılmaksızın mensup olduğu mahkemece incelenir. Mahkeme toplanamıyorsa veya tek hâkimden oluşuyorsa talep, kanunda gösterilen sıraya göre diğer mahkeme veya hâkim tarafından incelenir.

Ret talebi süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve inandırıcı delil/emare gösterilmemişse ya da talep davayı uzatmak amaçlıysa geri çevrilir. Toplu mahkemede reddedilen hâkim müzakereye katılır; tek hâkimde reddedilen hâkim geri çevirir.

Hâkimin reddi talebi dosya üzerinden de incelenerek karara bağlanabilir. Ret sebebi sabit olmasa bile merci bunu muhtemel görürse talebi kabul edebilir; ret sebepleri hakkında yemin teklif olunamaz. Kötüniyetli ret talebinde disiplin para cezası uygulanır.

Esas hüküm bakımından istinaf yolu kapalı işlerde ret talebine ilişkin merci kararları kesindir. İstinaf yolu açık işlerde ise ret talebi hakkındaki merci kararlarına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde istinafa başvurulabilir.

Esas hüküm bakımından temyiz yolu kapalı dava ve işlerde, bölge adliye mahkemesi başkan ve üyelerinin reddine ilişkin kararlar kesindir. Temyiz yolu açık işlerde ret talebi hakkındaki karar tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde temyiz edilebilir.

Davada görevli zabıt kâtibi hakkında yasaklılık ve ret sebepleriyle ret talebinde bulunulabilir; talebi görev yaptığı mahkeme karara bağlar ve bu kararlar kesindir. Kâtip yasaklılık sebeplerini bildirerek görevden çekinebilir.

Hâkimlerin yargılama faaliyetinden dolayı kayırma, menfaat, açık kanun hükmüne aykırılık, tutanakta olmayan sebebe dayanma, tutanak veya kararların tahrifi ve hakkın yerine getirilmesinden kaçınma sebeplerine dayanılarak Devlet aleyhine tazminat davası açılabilir; Devlet ödediği tazminat için sorumlu hâkime bir yıl içinde rücu eder.

Devlet aleyhine açılan tazminat davası, ilk derece ve bölge adliye mahkemesi hâkimlerinin fiil ve kararlarından dolayı Yargıtay ilgili hukuk dairesinde ilk derece mahkemesi sıfatıyla görülür.

Hâkimin hukuki sorumluluğuna dayanan tazminat davasının dilekçesinde hangi sorumluluk sebebine dayanıldığı ve delilleri açıkça belirtilir, varsa belgeler eklenir. Mahkeme, açılan tazminat davasını ilgili hâkime resen ihbar eder.

Hâkimin hukuki sorumluluğuna ilişkin dava esastan reddedilirse davacı, beşyüz Türk Lirasından beşbin Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına mahkûm edilir.

Medeni haklardan yararlanma (hak) ehliyetine sahip olan, davada taraf ehliyetine de sahiptir. Yani hak sahibi olabilen herkes davada davacı veya davalı olabilir.

Dava ehliyeti, medeni hakları kullanma (fiil) ehliyetine göre belirlenir. Fiil ehliyeti olmayanlar (küçükler, kısıtlılar) davada kanuni temsilcileri aracılığıyla yer alır.

Medenî hakları kullanma ehliyetine sahip olmayanlar davada kanuni temsilcileri, tüzel kişiler ise yetkili organları tarafından temsil edilir.

Dava takip yetkisi, talep sonucu hakkında hüküm alabilme yetkisidir. Bu yetki, kanunda belirtilen istisnai durumlar dışında maddi hukuktaki tasarruf yetkisine göre belirlenir.

Kanuni temsilciler davanın açılıp yürütülmesi belli bir makamın iznine bağlıysa izin belgelerini, tüzel kişilerin organları temsil belgelerini dava veya cevap dilekçesiyle mahkemeye vermek zorundadır; aksi hâlde dava açamaz ve işlem yapamazlar.

Taraflardan birinin ölümü hâlinde mirasçılar mirası kabul veya reddetmemişse, bu hususta kanunla belirlenen süreler geçinceye kadar dava ertelenir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde hâkim, talep üzerine davayı takip için kayyım atanmasına karar verebilir.

Taraflardan biri hakkında vesayet ya da yasal danışman atanması talebi uygun bulunursa kesin karar verilinceye kadar; taraflardan biri tedavi, gözlem, koruma altına alınmış veya görüşmekten yasaklanmışsa kayyım atanıncaya kadar yargılama ertelenebilir.

Birden çok kişinin birlikte dava açabildiği veya aleyhlerine birlikte dava açılabildiği hâller: hak veya borcun ortak olması, ortak işlemle hak doğması ya da davaların temelini oluşturan vakıa ve hukuki sebeplerin aynı veya benzer olması.

İhtiyari dava arkadaşlığında davalar birbirinden bağımsızdır; dava arkadaşlarından her biri diğerinden bağımsız olarak hareket eder. Birinin yaptığı işlem veya kusuru diğerini etkilemez.

Maddi hukuka göre bir hakkın birden fazla kişi tarafından birlikte kullanılması veya birden fazla kişiye karşı birlikte ileri sürülmesi ve tamamı hakkında tek hüküm verilmesi gereken hâllerde mecburi dava arkadaşlığı vardır.

Mecburi dava arkadaşları ancak birlikte dava açabilir veya aleyhlerine birlikte dava açılabilir ve birlikte hareket etmek zorundadır. Duruşmaya gelen dava arkadaşlarının yaptığı usul işlemleri, usulüne uygun davet edildiği hâlde gelmeyen dava arkadaşları bakımından da hüküm ifade eder.

Taraflardan biri davayı kaybettiği takdirde üçüncü kişiye veya üçüncü kişinin kendisine rücu edeceğini düşünüyorsa, tahkikat sonuçlanıncaya kadar davayı üçüncü kişiye ihbar edebilir. İhbar edilen kişi de aynı şartlarla ihbarı sürdürebilir.

İhbar yazılı olarak yapılır; ihbar sebebinin gerekçeleriyle açıklanması ve yargılamanın hangi aşamada olduğunun belirtilmesi gerekir. Davanın ihbarı sebebiyle yargılama başka güne bırakılamaz ve zorunlu hâller dışında süre verilemez.

Dava kendisine ihbar edilen kişi, davayı kazanmasında hukuki yararı olan taraf yanında davaya katılabilir.

İhbar edilen davada verilen hükmün, ihbar eden kişiye etkisi hakkında fer’î müdahalenin etkisine ilişkin 69 uncu maddenin ikinci fıkrası hükmü kıyasen uygulanır.

Yargılama konusu hak veya şey üzerinde kısmen ya da tamamen hak iddia eden üçüncü kişinin, hüküm verilinceye kadar yargılamanın taraflarına karşı aynı mahkemede dava açması. Asli müdahale davası ile asıl yargılama birlikte yürütülür ve karara bağlanır.

Üçüncü kişinin, taraflardan birinin davayı kazanmasında hukuki yararı bulunması hâlinde, o tarafın yanında ve ona yardımcı olmak amacıyla tahkikat sona erinceye kadar davaya katılabilmesi.

Bir davaya katılmak isteyen üçüncü kişi; yanında katılmak istediği tarafı, müdahale sebebini ve dayanaklarını belirten bir dilekçeyle mahkemeye başvurur. Dilekçe taraflara tebliğ edilir ve mahkeme müdahale talebi hakkında karar verir.

Müdahale talebinin kabulü hâlinde müdahil, davayı ancak bulunduğu noktadan itibaren takip edebilir; yanında katıldığı tarafın yararına iddia ve savunmaları ileri sürebilir. Mahkeme, katıldığı noktadan itibaren taraflara bildirilen işlemleri müdahile de tebliğ eder.

Müdahilin yer aldığı asıl davadaki hüküm taraflar hakkında verilir. Fer'î müdahil, tarafla rücu ilişkisinde asıl davadaki uyuşmazlık hakkında yanlış karar verildiği iddiasını kural olarak ileri süremez; ancak sınırlı hâllerde yanında katıldığı tarafın yargılamayı hatalı yürüttüğünü ileri sürebilir.

Cumhuriyet savcısı, kanunda açıkça öngörülen hâllerde hukuk davası açar veya açılmış davada taraf olur. Savcının yer aldığı dava ve işler üzerinde taraflar serbestçe tasarruf edemez.

Dava ehliyeti bulunan herkes, davasını kendisi veya tayin ettiği vekil aracılığıyla açabilir ve takip edebilir.

Davanın vekil aracılığıyla açılması ve takip edilmesinde, kanunlardaki özel hükümler saklı kalmak üzere, Borçlar Kanununun temsile ilişkin hükümleri uygulanır.

Davaya vekâlet, kanunda özel yetki gerektiren hususlar saklı kalmak üzere, hüküm kesinleşinceye kadar vekilin davanın takibi için gereken bütün işlemleri yapmasını, hükmün yerine getirilmesini ve yargılama giderlerinin tahsilini kapsar; bu yetkiyi kısıtlamaya yönelik sınırlandırmalar karşı taraf yönünden geçersizdir.

Vekilin, ancak açıkça yetki verilmişse yapabileceği işlemler: sulh, hâkimi reddetme, davanın tamamının ıslahı, yemin teklifi, feragat, davayı kabul, tahkim sözleşmesi, davadan veya kanun yollarından feragat gibi hususlar.

Dava için birden fazla vekil görevlendirilmişse, vekillerden her biri vekâletten kaynaklanan yetkileri diğerinden bağımsız olarak kullanabilir. Bunun aksine getirilen sınırlamalar karşı taraf bakımından geçersizdir.

Avukat, açtığı veya takip ettiği dava ve işlerde noter tarafından onaylanan ya da düzenlenen vekâletname aslını veya onaylı örneğini dosyaya konulmak üzere ibraz etmek zorundadır. Kamu kurumu avukatlarının usulüne uygun temsil belgeleri ayrıca noter onayı gerektirmez.

Vekâletnamesinin aslını veya onaylı örneğini vermeyen avukat dava açamaz ve işlem yapamaz. Gecikmesinde zarar doğabilecek hâllerde mahkeme, kesin süre içinde vekâletname getirmek koşuluyla izin verebilir; süresinde verilmez veya asıl taraf işlemleri kabul ettiğini bildirmezse dava açılmamış veya işlemler yapılmamış sayılır.

Kendisinin de hazır olduğu duruşmada, vekili tarafından yapılan açıklamalara derhâl ve açıkça itiraz etmeyen taraf, bu açıklamalara rıza göstermiş sayılır.

Vekil duruşmada uygun olmayan tutumda bulunur ve uyarıya uymazsa, fiil disiplin veya adli suç teşkil ediyorsa olay tutanağa geçirilir, duruşma ertelenir ve baroya bildirilir. Davasını kendisi takip eden kişi uyarıya uymazsa vekille temsile ve salondan çıkarılmaya karar verilebilir.

Hâkim, taraflardan birinin davasını bizzat takip edecek yeterlikte olmadığını görürse, ona uygun bir süre tanıyarak davasını vekil aracılığıyla takip etmesine karar verebilir. Karara uymayan taraf hakkında, yokluğu hâlindeki hükümlere göre işlem yapılır.

Vekilin azli veya istifasının mahkeme ve karşı taraf bakımından hüküm ifade edebilmesi için, beyanın dilekçeyle bildirilmesi veya tutanağa geçirilmesi ve gerektiğinde ilgilisine yapılacak tebligat giderinin peşin ödenmesi zorunludur.

İstifa eden vekilin vekâlet görevi, istifanın müvekkiline tebliğinden itibaren iki hafta süreyle devam eder. Vekil istifa etmişse ve vekâlet veren davayı takip etmez ya da yeni vekil görevlendirmezse, tarafın yokluğuna ilişkin hükümlere göre işlem yapılır.

Vekille takip edilen davada vekilin azli hâlinde, vekâlet veren davayı takip etmez ve iki hafta içinde başka bir vekil de görevlendirmezse, tarafın yokluğu hâlinde uygulanacak hükümlere göre işlem yapılır.

Türkiye'de mutad meskeni olmayan Türk vatandaşının dava açması/katılması veya davacının iflas, konkordato, aciz belgesi gibi ödeme güçlüğü içinde olması hâllerinde, davalının muhtemel yargılama giderlerini karşılayacak uygun teminat gösterilir.

Davacının adli yardımdan yararlanması; yurt içinde yeterli taşınmazının veya ayni teminatla güvenceli alacağının bulunması; davanın sırf küçüğün menfaatini korumaya yönelik olması; ilama bağlı alacak için ilamlı icra takibi yapılmış olması hâllerinde teminat istenemez.

Yargılama giderlerini karşılayacak teminata mahkemece kendiliğinden karar verilir. Hâkim, teminat kararı vermeden önce tarafları veya müdahale talebinde bulunan kişiyi dinleyebilir.

Bir davada verilecek teminatın tutarını ve şeklini hâkim serbestçe tayin eder; taraflar teminatın şeklini sözleşmeyle kararlaştırmışsa teminat ona göre belirlenir. Koşullarda değişiklik olursa hâkim teminatın azaltılması, artırılması, değiştirilmesi veya kaldırılmasına karar verebilir.

Hâkim tarafından belirlenen kesin süre içinde teminat gösterilmezse dava usulden reddedilir. Müdahale talebinde bulunan kişi kesin süre içinde teminatı vermezse, müdahale talebinden vazgeçmiş sayılmasına karar verilir.

Teminat gösterilmesini gerektiren sebep ortadan kalktığı takdirde, ilgilinin talebi üzerine mahkeme teminatın iadesine karar verir.

Süreler kanunda belirtilir veya hâkim tarafından tespit edilir. Kanundaki istisnalar dışında hâkim, kanundaki süreleri artıramaz veya eksiltemez; kendi tespit ettiği süreleri ise haklı sebeplerle artırabilir veya eksiltebilir.

Süreler, taraflara tebliğ tarihinden veya kanunda öngörülen hâllerde tefhim (yüze karşı bildirim) tarihinden itibaren işlemeye başlar.

Süreler gün olarak belirlenmişse tebliğ/tefhim günü sayılmaz ve süre son günün tatil saatinde biter. Hafta, ay veya yıl olarak belirlenen süre, başladığı güne karşılık gelen günün tatil saatinde biter; karşılık gelen gün yoksa ayın son günü biter.

Resmî tatil günleri süreye dâhildir. Ancak sürenin son gününün resmî tatil gününe rastlaması hâlinde, süre tatili takip eden ilk iş günü çalışma saati sonunda biter.

Kanunun belirlediği süreler kesindir. Hâkim de tayin ettiği sürenin kesin olduğuna karar verebilir; kesin olmayan süreyi geçiren taraf yeniden süre isteyebilir, ancak bu ikinci süre kesindir. Kesin süre içinde yapılmayan işlemi yapma hakkı ortadan kalkar.

Elde olmayan sebeplerle, kanunda belirtilen veya hâkimin kesin olarak belirlediği süre içinde bir işlemi yapamayan kimse eski hâle getirme talebinde bulunabilir. Aynı sonuca başka bir hukuki yoldan ulaşılabiliyorsa eski hâle getirme talep edilemez.

Eski hâle getirme, işlemin süresinde yapılamamasına sebep olan engelin ortadan kalkmasından itibaren iki hafta içinde talep edilmelidir. İlk derece ve istinaf yargılamalarında en geç nihai karar verilinceye kadar talepte bulunulabilir.

Eski hâle getirme dilekçeyle talep edilir; dilekçede talebin dayandığı sebepler ile delil veya emareler gösterilir. Süresinde yapılamayan işlemin de eski hâle getirme talebi için öngörülen süre içinde yapılması zorunludur.

Yapılamayan işlem için eski hâle getirme, o işlem hakkında hangi mahkemede inceleme yapılacak idiyse o mahkemeden talep edilir. İstinaf yoluna başvuru hakkının düşmesinde bölge adliye mahkemesinden, temyiz yoluna başvuru hakkının düşmesinde Yargıtaydan talep edilir.

Eski hâle getirme talebi, yargılamanın ertelenmesini gerektirmez ve hükmün icrasına engel olmaz. Ancak mahkeme talebi haklı görürse, kural olarak teminat şartıyla, gerektiğinde teminatsız olarak yargılamayı erteleyebilir veya icrayı geri bırakabilir.

İlk derece ve bölge adliye mahkemelerinde eski hâle getirme talebi ön sorunlar usulüne; Yargıtayda ise temyiz usulüne göre incelenir. Talebin kabulünde mahkeme hangi işlemlerin geçersiz hâle geldiğini belirtir; ıslahla geçersiz kılınamayan işlemler bundan etkilenmez.

Eski hâle getirme talebi sebebiyle ortaya çıkan giderler talepte bulunan tarafa yükletilir. Ancak karşı taraf asılsız itirazlarla giderlerin artmasına sebep olmuşsa, hâkim giderlerin tümünü veya bir kısmını karşı tarafa yükleyebilir.

Adli tatil her yıl yirmi temmuzda başlar, otuz bir ağustosta sona erer. Yeni adli yıl bir eylülde başlar.

Adli tatilde ancak geçici hukuki koruma talepleri, nafaka-soybağı-velayet-vesayet davaları, nüfus kayıtlarının düzeltilmesi, iş sözleşmesinden doğan işçi davaları, iflas-konkordato işleri, çekişmesiz yargı işleri ve ivedi görülen işler gibi kanunda sayılan dava ve işler görülür.

Adli tatile tabi dava ve işlerde, kanunun tayin ettiği sürelerin bitmesi tatil zamanına rastlarsa, bu süreler ayrıca bir karara gerek olmaksızın adli tatilin bittiği günden itibaren bir hafta uzatılmış sayılır.

Eda davası yoluyla mahkemeden, davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesi talep edilir. En yaygın dava türüdür (alacak, tazminat, tahliye gibi).

Tespit davası yoluyla mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun, yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesi talep edilir. Güncel hukuki yarar şarttır.

İnşaî dava yoluyla mahkemeden yeni bir hukuki durum yaratılması, mevcut bir durumun değiştirilmesi veya ortadan kaldırılması talep edilir. İnşaî hükümler kural olarak geçmişe etkili değildir.

Talep konusunun niteliği itibarıyla bölünebilir olduğu durumlarda, alacağın yalnızca bir kısmının dava edilebilmesi. Kalan kısımdan açıkça feragat edilmemişse sonradan ek dava açılabilir.

Davacı, aynı davalıya karşı olan birbirinden bağımsız birden fazla asli talebini aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir. Bunun için taleplerin tamamının aynı yargı çeşidi içinde yer alması ve taleplerin tümü bakımından ortak yetkili bir mahkemenin bulunması şarttır.

Davacının, aynı davalıya karşı birden fazla talebini aralarında aslilik-fer’ilik ilişkisi kurarak aynı dilekçede ileri sürmesi. Talepler arasında hukuki veya ekonomik bağlantı bulunmalıdır; mahkeme asli talebi esastan reddetmedikçe fer’i talebi inceleyemez.

Seçimlik borçlarda, seçim hakkı kendisine ait olan borçlu veya üçüncü kişi bu hakkı kullanmaktan kaçınırsa alacaklı seçimlik dava açabilir. Mahkeme talebi hukuka uygun bulursa seçimlik mahkûmiyet hükmü verir.

Dernekler ve diğer tüzel kişiler, statüleri çerçevesinde üyelerinin veya temsil ettikleri kesimin menfaatlerini korumak için, kendi adlarına, ilgililerin haklarının tespiti, hukuka aykırı durumun giderilmesi veya gelecekteki hak ihlallerinin önlenmesi için dava açabilir.

Bir davanın esasının incelenebilmesi için bulunması gereken şartlar: yargı hakkı, yargı yolu, görev, kesin yetki, taraf ve dava ehliyeti, dava takip yetkisi, hukuki yarar, kesin hüküm bulunmaması vb.

Mahkeme dava şartlarının varlığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; eksiklik varsa davayı usulden reddeder, giderilebilir eksiklikte ise tamamlanması için kesin süre verir.

Davalının, cevap dilekçesinde ileri sürmek zorunda olduğu sınırlı sayıdaki itirazlar: kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözülmesi gerektiği itirazı.

İlk itirazların tümü cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenmez. İlk itirazlar dava şartlarından sonra ve ön sorunlar gibi incelenip karara bağlanır.

Dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır. Dava dilekçesine davalı sayısı kadar örnek eklenir; kayda ilişkin usul ve esaslar yönetmelikte belirlenir.

Dava dilekçesinde bulunması gereken zorunlu unsurlar: mahkemenin adı, tarafların kimlik ve adres bilgileri, davanın konusu ve değeri, vakıalar, deliller, dayanılan hukuki sebepler, talep sonucu ve imza.

Davacı, yargılama harçları ile Adalet Bakanlığınca çıkarılan tarifede belirlenen gider avansını dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır. Avans yeterli değilse tamamlanması için iki haftalık kesin süre verilir.

Dava dilekçesinde gösterilen ve davacının elinde bulunan belgelerin asıllarıyla birlikte, davalı sayısından bir fazla düzenlenmiş örnekleri veya sadece örneklerinin dilekçeye eklenmesi; başka yerlerden getirtilecek belgeler için de bulunmasını sağlayıcı açıklamanın dilekçede yer alması zorunludur.

Dava dilekçesi, mahkeme tarafından davalıya tebliğ edilir. Davalının iki hafta içinde davaya cevap verebileceği tebliğ zarfında gösterilir.

Davacı, hüküm kesinleşinceye kadar ancak davalının açık rızası ile davasını geri alabilir; bu takdirde davanın açılmamış sayılmasına karar verilir.

Bir davada taraf değişikliği ancak karşı tarafın açık rızası ile mümkündür. Ancak maddi hatadan kaynaklanan veya dürüstlük kuralına aykırı olmayan taraf değişikliği talebi ile kabul edilebilir bir yanılgıya dayanan yanlış taraf gösterilmesi, karşı tarafın rızası aranmaksızın kabul edilebilir.

Dava açıldıktan sonra davalı dava konusunu üçüncü kişiye devrederse davacı; devralana karşı davaya devam edebilir veya devreden hakkında davayı tazminat davasına dönüştürebilir. Davacı devrederse devralan, davada davacının yerine geçer.

Davalı, cevap dilekçesini davanın açıldığı mahkemeye verir; dilekçeye davacı sayısı kadar örnek eklenir. Cevap dilekçesi havale edildiği tarihte verilmiş sayılır ve örneği mahkemece davacıya tebliğ edilir.

Cevap dilekçesini verme süresi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır. Bu süre içinde cevabın hazırlanması çok zor veya imkânsızsa, süre içinde başvuran davalıya bir defaya mahsus ve bir ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir.

Süresi içinde cevap dilekçesi vermemiş olan davalı, davacının dava dilekçesinde ileri sürdüğü vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır.

Davalının, dava dilekçesine karşı sunduğu cevap dilekçesinde bulunması gereken unsurlar: mahkeme adı, taraf bilgileri, savunmanın dayanağı vakıalar, deliller, hukuki sebepler ve talep sonucu.

Cevap dilekçesinde 129. maddenin belli bentlerindeki (taraf ve temsilci bilgileri, açık adres gibi) hususların eksik olması hâlinde, hâkim bunların giderilmesi için bir haftalık süre verir; eksiklik bu süre içinde de giderilmezse cevap dilekçesi verilmemiş sayılır.

Cevap dilekçesinin verilmesinden sonra, cevap süresi dolmamış olsa bile ilk itirazlar ileri sürülemez.

Karşı dava açılabilmesi için asıl davanın açılmış ve hâlen görülmekte olması ve karşı davadaki talep ile asıl davadaki talep arasında takas veya mahsup ilişkisi bulunması yahut bu davalar arasında bağlantı olması şarttır; şartlar yoksa mahkeme karşı davanın ayrılmasına karar verir ve karşı davaya karşı dava açılamaz.

Karşı dava, cevap dilekçesiyle veya esasa cevap süresi içinde ayrı bir dilekçe verilmek suretiyle açılır. Süresinden sonra karşı dava açılması hâlinde mahkeme, davaların ayrılmasına karar verir.

Asıl davanın herhangi bir sebeple sona ermesi, karşı davanın görülüp karara bağlanmasına engel oluşturmaz. Karşı dava, asıl davadan bağımsız olarak incelenmeye devam eder.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun dava ile ilgili hükümleri, aksine özel düzenleme bulunmayan hâllerde karşı dava hakkında da uygulanır.

Davacı, cevap dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevaba cevap dilekçesi; davalı da davacının cevabının tebliğinden itibaren iki hafta içinde ikinci cevap dilekçesi verebilir.

Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır. Mahkeme ön incelemede dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını belirler, delillerin toplanması için işlem yapar ve tarafları sulhe/arabuluculuğa teşvik eder. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez.

Mahkeme, öncelikle dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verir; gerektiği takdirde kararını vermeden önce bu konuda tarafları ön inceleme duruşmasında dinleyebilir.

Mahkeme, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden ve gerekli incelemeyi tamamladıktan sonra ön inceleme için bir duruşma günü tespit ederek taraflara bildirir. Davetiyede sulh hazırlığı, gelmemenin sonuçları ve iki haftalık kesin süre içinde belge sunma hususu ihtar edilir.

Hâkim, ön inceleme duruşmasında dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verir, tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tespit eder, tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Ön inceleme tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni duruşma günü verilir.

Taraflar, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri ile serbestçe iddia veya savunmalarını genişletip değiştirebilir. Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra iddia veya savunma genişletilemez ya da değiştirilemez; ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati hükümleri saklıdır.

Ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra hâkim, tahkikata başlamadan önce hak düşürücü süreler ile zamanaşımı hakkındaki itiraz ve def’ileri inceleyerek karara bağlar.

Tarafların davada ileri sürdükleri bütün iddia ve savunmalar birlikte incelenir. Hâkim, muhakemeyi basitleştirmek veya kısaltmak için resen ya da talep üzerine, iddia veya savunmalardan birinin diğerinden önce incelenmesine karar verebilir.

Tahkikat aşamasında mahkeme, her iki tarafı usulüne uygun davet edip davada ileri sürülen vakıalar hakkında dinleyebilir. Mahkemeye gelmeleri için verilecek süre iki haftadan az olamaz; bu süre gerektiğinde uzatılabilir veya kısaltılabilir.

Taraflar, Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremezler. Ancak delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde gösterilememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa, mahkeme delilin sonradan gösterilmesine izin verebilir.

Mahkeme, taraflarca gösterilmiş olan delillerin incelenmesinden sonra, davanın muhakeme ve hüküm için yeterli derecede aydınlandığını anlarsa, tahkikatın bittiğini taraflara bildirir.

Taraflar, ön inceleme aşamasının tamamlanmasından sonra tahkikat ve sözlü yargılama için duruşmaya davet edilir. Duruşmalar arasındaki süre üç aydan uzun olamaz; zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek daha uzun süre belirleyebilir.

Mahkemeler resmî çalışma gün ve saatlerinde görev yapar; ancak zorunluluk veya gecikmesinde zarar olan hâllerde keşif, delillerin tespiti ve günlük duruşma listesindeki işler gibi işlemlerin resmî tatil günlerinde veya çalışma saatleri dışında da yapılmasına karar verilebilir.

Mahkeme, tarafın talebi üzerine tarafın veya vekilinin; resen ya da talep üzerine tanık, bilirkişi veya uzmanın aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulundukları yerden duruşmaya katılmalarına veya dinlenilmelerine karar verebilir.

Usulüne uygun davet edilen taraflar duruşmaya gelmez veya davayı takip etmeyeceklerini bildirirse dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir. İşlemden kaldırılan dava üç ay içinde yenilenebilir; yenilenmezse süre sonunda açılmamış sayılır.

Hâkim, duruşma düzenini bozan kimseyi men eder ve gerekirse (avukatlar hariç) salondan çıkarır. İhtara rağmen düzeni bozan kişi derhâl yakalanır ve dört güne kadar disiplin hapsi uygulanır; bu, avukatlar hakkında uygulanmaz. Eylem suç oluşturuyorsa Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir.

Duruşmaya katılan taraf vekilleri; tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılan diğer kişilere doğrudan soru yöneltebilir. Taraflar ise hâkim aracılığıyla soru sorabilir. Soruya itiraz edilirse, sorulup sorulmayacağına hâkim karar verir.

Duruşma sırasında fotoğraf çekilemez, ses ve görüntü kaydı yapılamaz. Yargılamanın zorunlu kıldığı hâllerde mahkemece çekim/kayıt yapılabilir; bu kayıtlar ve kişilik haklarını ilgilendiren belgeler, mahkemenin ve ilgililerin açık izni olmadıkça yayımlanamaz.

Hâkim, tahkikat ve yargılama işlemlerini, tarafların ve ilgililerin sözlü açıklamalarını zabıt kâtibi aracılığıyla tutanağa kaydettirir. Mahkemenin adı, hâkim ve tarafların kimlikleri, ikrar ve feragat gibi beyanlar, ara kararlar ve hükmün sonucu mutlaka tutanağa yazılır.

Tutanak, hâkim ve zabıt kâtibi tarafından derhâl imzalanır. İmza atamayacak durumda olan kimsenin parmak izi alınır; elinde parmak bulunmayanlar imza yerine mühür veya özel işaret kullanabilir.

Ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemleri ancak tutanakla ispat olunabilir.

Mahkemede veya mahkeme dışında hâkim huzuruyla yapılacak bütün işlemlerde zabıt kâtibinin hazır bulunması zorunludur. Hukuki veya fiilî engellerle zabıt kâtibi görev yapamazsa, yemin ettirilmek koşuluyla başka bir kimse zabıt kâtibi olarak görevlendirilebilir.

Tutanakların tamamı veya bir kısmının örnekleri, talep hâlinde taraflara veya fer’î müdahile verilir; bu örneklere mahkemenin mührü basılır ve yazı işleri müdürünce onaylanır. Gizlilik kararı kapsamındaki belge örnekleri ancak hâkimin izniyle verilir.

Mahkemeye sunulan her türlü dilekçe ve belge, hâkim veya yazı işleri müdürüne havale ettirildikten sonra zabıt kâtibince dosyaya konulur. Dosyanın başka bir resmî mercie gönderilmesi gerektiğinde, hâkim belgenin aslı yerine onaylı örneğinin gönderilmesine karar verebilir.

Zabıt kâtibi, dosya içindeki her tür belgeyi gösteren bir dizi listesi düzenlemek zorundadır. Dosyaya ibraz edilen veya çıkarılan belgeler derhâl bu listeye kaydedilir.

Zabıt kâtibinin gözetimi altında taraflar veya fer'î müdahil dava dosyasını inceleyebilir. Dava ile ilgili olanlar da bunu ispatlamak kaydı ve hâkimin izniyle dosyayı inceleyebilir. Gizli saklanan belgelerin incelenmesi hâkimin açık iznine bağlıdır.

Zabıt kâtibi, yargılamadan önce ve gerektiği hâllerde dava dosyasını incelenmek için hâkime vermek ve zamanında eksiksiz almak ile görevlidir.

Yargılama sırasında davaya ilişkin bir ön sorun ortaya çıkarsa, ilgili taraf bunu dilekçe vermek suretiyle yahut duruşma sırasında sözlü olarak ileri sürebilir.

Hâkim, taraflardan birinin ileri sürdüğü ön sorunu incelemeye değer bulursa belirleyeceği süre içinde cevabını bildirmesi için diğer tarafa tebliğ eder; ön sorun hakkında uyuşmazlık varsa gerekirse tarafları dinledikten sonra kararını verir ve bu kararı taraflara tefhim veya tebliğ eder.

Bir davada hüküm verilebilmesi başka bir davaya, idari makamın tespitine ya da bir hukuki ilişkinin varlığına kısmen veya tamamen bağlı ise mahkeme, o davanın sonuçlanmasına veya idari makamın kararına kadar yargılamayı bekletebilir.

Aynı yargı çevresindeki aynı düzey ve sıfattaki mahkemelerde açılmış bağlantılı davalar, her aşamada talep üzerine veya kendiliğinden ilk davanın açıldığı mahkemede birleştirilebilir. Ayrı yargı çevrelerindeki davalarda birleştirme ikinci davanın mahkemesinden talep edilir.

Mahkeme, yargılamanın iyi yürütülmesini sağlamak için birlikte açılmış veya sonradan birleştirilmiş davaların ayrılmasına, davanın her aşamasında talep üzerine veya kendiliğinden karar verebilir; bu durumda ayrılan davalara bakmaya devam eder.

Aynı yargı çevresinde aynı düzey ve sıfattaki mahkemelerde görülen davalar yönünden verilen birleştirme kararına karşı sadece istinaf yoluna başvurulabilir. İlk derece mahkemelerinin ayırma kararlarına karşı istinaf; bölge adliye mahkemelerinin birleştirme ve ayırma kararlarına karşı temyiz yoluna ancak hükümle birlikte gidilebilir.

Mahkeme, kendiliğinden veya talep üzerine taraflardan her birinin isticvabına karar verebilir. İsticvap, davanın temelini oluşturan vakıalar ve bunlarla ilişkisi bulunan hususlar hakkında olur.

Tüzel kişiler adına temsil yetkisine sahip kimseler isticvap olunur. Ergin olmayan veya kısıtlı bir kimse adına yapılmış işleme ilişkin olarak kanuni mümessili isticvap olunur; ancak bu kişilere bizzat dava hakkı tanınan hâllerde bu kural uygulanmaz.

İsticvabına karar verilen kimseye bizzat davetiye gönderilir; davetiyede isticvap konusu vakıalar gösterilir ve geçerli özrü olmaksızın gelmediği veya sorulara cevap vermediği takdirde vakıaları ikrar etmiş sayılacağı ihtar edilir. Özürsüz gelmeyen veya cevap vermeyen tarafın sorulan vakıaları ikrar etmiş sayılır.

İsticvap olunacak kimsenin bizzat gelmesi gerekir; il dışında oturuyor ve ses-görüntü nakli yoluyla isticvabı mümkün değilse istinabe yoluyla isticvap olunur. Hastalık, engellilik veya benzeri sebeplerle mahkemeye bizzat gelemeyecek durumdaysa bulunduğu yerde isticvap olunur.

İsticvabına karar verilen kimse bizzat isticvap olunur. Hâkim, isticvaba başlamadan önce isticvap olunan tarafa gerçeği söylemesi gerektiğini hatırlatır; isticvap sırasında karşı taraf ve vekiller hazır bulunabilir, isticvap olunan taraf hâkimin izni olmadıkça yazılı notlar kullanamaz.

İsticvap sonunda bir tutanak düzenlenir; açıklamalar, sorulan sorular ve verilen cevaplar tutanağa yazılır. Tutanak taraflar huzurunda okunduktan sonra isticvap olunan tarafa imzalatılır; kaçınırsa bu durum hâkimce tutanakla tespit olunur.

Tanıklığa ilişkin 249, 250 ve 259 ilâ 263 üncü madde hükümleri, niteliğine aykırı düşmediği sürece isticvapta da uygulanır.

Tarafların, yaptıkları usul işlemlerini kısmen veya tamamen düzeltebilmesi (ıslah). Aynı davada taraflar ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir.

Islah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir. Yargıtay bozması veya BAM kaldırma kararından sonra tahkikata dönülen hâllerde de tahkikat sona erinceye kadar ıslah mümkündür.

Islah eden taraf, ıslah sebebiyle geçersiz hâle gelen işlemler için yapılan yargılama giderleri ile karşı tarafın uğradığı ve uğrayabileceği zararları karşılamak üzere hâkimin takdir edeceği teminatı bir hafta içinde mahkeme veznesine yatırmak zorundadır; aksi hâlde ıslah yapılmamış sayılır.

Islah, bunu yapan tarafın teşmil edeceği noktadan itibaren bütün usul işlemlerinin yapılmamış sayılması sonucunu doğurur. Ancak ikrar, tanık ifadeleri, bilirkişi raporları, keşif ve isticvap tutanakları ile bazı yemin işlemleri ıslahla geçersiz kılınamaz.

Davasını tamamen ıslah ettiğini bildiren taraf, bu bildirimden itibaren bir hafta içinde yeni bir dava dilekçesi vermek zorundadır. Aksi hâlde ıslah hakkı kullanılmış sayılır ve ıslah hiç yapılmamış gibi davaya devam edilir.

Kısmen ıslaha başvuran tarafa, ıslah ettiği usul işlemini yapması için bir haftalık süre verilir. Bu süre içinde ıslah edilen işlem yapılmazsa, ıslah hiç yapılmamış gibi davaya devam edilir.

Islahın davayı uzatmak veya karşı tarafı rahatsız etmek gibi kötüniyetli düşüncelerle yapıldığı anlaşılırsa mahkeme ıslahı dikkate almadan karar verir; ayrıca hâkim, kötüniyetle ıslaha başvuranı karşı tarafın zararlarını ödemeye ve beşyüz Türk Lirasından beşbin Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına mahkûm eder.

Tarafların veya mahkemenin dava dosyasındaki belgelerdeki açık yazı ve hesap hataları, karar verilinceye kadar düzeltilebilir. Bir tarafın yazı veya hesap hatasını düzeltmesi sonucu yargılama uzamışsa, yargılama giderlerinin belirlenmesinde bu durum dikkate alınır.

Toplu mahkemenin görevine giren dava ve işlerde tüm yargılama aşamaları heyet tarafından yerine getirilir ve karara bağlanır. Heyet, iş veya davanın özelliğine göre tahkikatın bir üye (tahkikat hâkimi) tarafından yapılmasına karar verebilir.

Hâkim, iddia ve savunmalarla toplanan delilleri inceledikten sonra, duruşmada hazır taraflara tahkikatın tümü hakkında açıklama yapmaları için söz verir. Tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse, tahkikatın bittiğini taraflara tefhim eder.

Toplu mahkemelerde tahkikatı yapmakla görevlendirilen hâkim, tahkikatın tamamlandığı kanaatine varırsa dosyayı mahkeme başkanına verir. Kurul gerekli görürse tanık ve bilirkişiyi tekrar dinleyebilir, eksik delilleri toplatabilir ve eksik tahkikatı tamamlayabilir; tahkikatı gerektiren husus kalmadığında tahkikatın bittiğini tefhim eder.

Mahkeme, tahkikatın bittiğini tefhim ettikten sonra aynı duruşmada sözlü yargılama aşamasına geçer. Taraflardan birinin talebiyle duruşma iki haftadan az olmamak üzere ertelenir. Sözlü yargılamada mahkeme taraflara son sözlerini sorar ve hükmünü verir.

İspatın konusunu, tarafların üzerinde anlaşamadıkları ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıalar oluşturur ve bu vakıaların ispatı için delil gösterilir. Herkesçe bilinen vakıalarla ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz.

Tarafların veya vekillerinin mahkeme önünde ikrar ettikleri vakıalar çekişmeli olmaktan çıkar ve ispatı gerekmez. Maddi bir hatadan kaynaklanmadıkça ikrardan dönülemez; sulh görüşmeleri sırasında yapılan ikrar tarafları bağlamaz.

Taraflar kanunda belirtilen süre ve usule uygun olarak ispat hakkına sahiptir. Hukuka aykırı elde edilmiş deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz; kanunun belirli delillerle ispatını emrettiği hususlar başka delille ispatlanamaz ve delilin caiz olup olmadığına mahkeme karar verir.

İspat yükü, kanunda özel düzenleme yoksa, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Kanuni karineye dayanan taraf sadece karinenin temelini ispatla yükümlüdür.

Diğer taraf, ispat yükünü taşıyan tarafın iddiasının doğru olmadığı hakkında delil sunabilir. Karşı ispat faaliyeti için delil sunan taraf, ispat yükünü üzerine almış sayılmaz.

Kanunun belirli bir delille ispat zorunluluğu öngörmediği hâllerde, kanunda düzenlenmemiş olan diğer delillere de başvurulabilir.

Taraflar, yazılı olarak veya mahkeme önünde tutanağa geçirilen imzalı beyanlarıyla, belirli delillerle ispatı öngörülen vakıaların başka delillerle veya öngörülmeyen vakıaların sadece belirli delillerle ispatını kararlaştırabilir. İspat hakkını imkânsız kılan veya fevkalade güçleştiren delil sözleşmeleri geçersizdir.

Taraflar, dayandıkları vakıaları ispata elverişli şekilde somutlaştırmalıdır. Ayrıca dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmeleri zorunludur.

Tarafların ellerinde bulunmayan ve incelenmesine karar verilen delillerin getirtilmesi için mahkemece ilgili resmî makam, merci ve üçüncü kişilere bildirim yapılır. Getirtilmesi mümkün olmayan deliller, bulunduğu yerde incelenebilir veya dinlenebilir.

Delil gösteren taraf, karşı tarafın açık izni olmadıkça o delile dayanmaktan vazgeçemez.

Kanunda belirtilen hâller dışında deliller, davaya bakan mahkeme huzurunda, mümkün olduğu kadar birlikte ve aynı duruşmada incelenir. Başka yerde bulunan ve mahkemeye getirilemeyen deliller, o yerde istinabe yoluyla toplanabilir.

Kanuni istisnalar dışında hâkim delilleri serbestçe değerlendirir.

Uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler ve benzeri bilgi taşıyıcıları HMK’ya göre belgedir.

Belirli hukuki işlemlerin, değeri kanuni sınırı (yeniden değerlemeyle güncellenen tutar) aştığında senetle ispatı zorunludur; bu sınırın üzerindeki işlemler kural olarak tanıkla ispat edilemez.

Senede bağlı her çeşit iddiaya karşı ileri sürülen ve senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak veya azaltacak nitelikteki hukuki işlemler, ikibinbeşyüz Türk Lirasından az bir miktara ait olsa bile tanıkla ispat olunamaz.

Senetle ispat zorunluluğu bulunan hâllerde delil başlangıcı bulunursa tanık dinlenebilir. Delil başlangıcı, hukuki işlemi tamamen ispata yeterli olmasa da onu muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kişi veya temsilcisi tarafından verilmiş yahut gönderilmiş belgedir.

Altsoy-üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin-damat arasındaki işlemler; teamülen senede bağlanmayan işlemler; yangın, deniz kazası, deprem gibi hâllerde yapılan işlemler; irade bozukluğu ve aşırı yararlanma iddiaları; üçüncü kişilerin muvazaa iddiaları ile senedin kaybolduğu kanısını kuvvetlendiren hâllerde tanık dinlenebilir.

İlamlar ile düzenleme şeklindeki noter senetleri, sahteliği ispat olunmadıkça kesin delil sayılır. İlgililerin beyanına dayanarak noterlerin tasdik ettiği senetler ve yetkili memurların usulüne uygun düzenlediği belgeler, aksi ispatlanıncaya kadar kesin delil sayılır.

Mahkeme huzurunda ikrar olunan veya mahkemece inkâr edenden sadır olduğu kabul edilen adi senetler, aksi ispat edilmedikçe kesin delil sayılır. Güvenli elektronik imza ile oluşturulan elektronik veriler senet hükmündedir; hâkim güvenli elektronik imzayı resen inceler.

Okuma yazma bilmediği için imza atamayanların mühür, alet veya parmak izi kullanarak yaptıkları işlemleri içeren belgelerin senet niteliği taşıması, noter tarafından düzenleme biçiminde oluşturulmasına bağlıdır. Okuma yazma bildiği hâlde imza atamayanlarda ise noter onayı veya düzenlemesi yeterlidir.

Senetteki çıkıntı, kazıntı veya silinti ayrıca onanmamışsa inkâr hâlinde göz önünde tutulmaz. Bu tür çıkıntı, kazıntı veya silinti mahkemece senedin geçerliliğine ve anlamına etkili görülürse senet kısmen veya tamamen hükümsüz sayılabilir.

Taraflardan biri, kendisi tarafından düzenlendiği iddia edilen bir belgedeki yazı veya imzayı inkâr etmek isterse sahtelik iddiasında bulunmalıdır; aksi hâlde belge aleyhine delil olarak kullanılır. Sahtelik ön sorun olarak ileri sürülebileceği gibi ayrı bir dava da açılabilir.

Adi bir senetteki yazı veya imza inkâr edildiğinde, bu konuda karar verilinceye kadar senet herhangi bir işleme esas alınamaz. Resmî senetlerde ise ancak sahtelik mahkeme kararıyla sabit olursa senet işleme esas alınamaz.

Güvenli elektronik imzayla oluşturulmuş verinin inkârı hâlinde, hâkim tarafından veriyi inkâr eden taraf dinlendikten sonra bir kanaate varılamamışsa bilirkişi incelemesine başvurulur.

Bir belgenin sahteliği iddia edildiğinde inceleme belirli bir sıra ile yapılır: önce hâkim, yazı veya imzayı inkâr eden tarafı isticvap eder ve huzurda yazı yazdırıp imza attırarak elde ettiği belgeleri değerlendirir; kesin kanaate varamazsa bilirkişi incelemesine karar verir.

Bir senedin sahte olduğuna dair karar kesinleştikten sonra, senedin altına sahte olduğu yazılarak senet iptal olunur. Resmî senetlerde, senedin ilgili dairedeki aslı da bu yolla iptal edilir.

Sahtelik iddiası sonunda haksız çıkan taraf kötü niyetli ise ertelenen her duruşma için celse harcına ve talep hâlinde diğer tarafın zararını tazmine mahkûm edilir. Resmî senetteki imza veya yazı inkârında harç iki katı uygulanır; bilirkişi incelemesinden önce iddiadan vazgeçilirse tazminat indirilebilir veya hükmedilmeyebilir.

Belgenin sahte olmadığına dair hukuk mahkemesince verilen karar kesinleştikten sonra, o belge hakkında ceza mahkemesinde sahtelik iddiası dinlenmez. Ceza mahkemesince verilen beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı, hukuk mahkemesinin sahtelik incelemesini engellemez.

Bir kimsenin aleyhine delil olarak kullanılabilecek belgeler, onun halefleri aleyhine de delil teşkil eder. Adi senedin onaylanma, resmi işleme konu olma, ölüm veya imza imkânının kalkması gibi hâllerde belirlenen tarihi üçüncü kişiler hakkında da hüküm ifade eder.

Belgenin sadece örneği verildiğinde mahkeme, resen veya talep üzerine belgenin aslını da isteyebilir. Belgenin aslını elinde bulunduran taraf, üçüncü kişi veya resmî makamlar bunu mahkemeye vermek zorundadır.

Bir kişi veya kurumun elinde bulunup mahkemeye teslim edilmesi gereken belgenin aslı istendiğinde, belgenin bulunduğu ya da teslim edileceği yerdeki asliye mahkemesince örneği onaylanarak aslı mahkemeye gönderilir. Mahkemece onaylı belge örneği, aslı gibi hüküm ifade eder.

Mahkemeye getirilmesi zor veya sakıncalı belgeler, hâkim veya görevlendireceği bilirkişi tarafından yerinde incelenir ya da sunulan örnekleri asıllarıyla karşılaştırılır. İncelemeye haklı sebep olmaksızın engel olan kişiye giderler ile beşyüz TL'den beşbin TL'ye kadar disiplin para cezası hükmolunur.

Taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandığı ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır. Elektronik belgeler çıktısı alınarak ve incelemeye elverişli şekilde elektronik ortama kaydedilerek ibraz edilir; ticari defter gibi devamlı kullanılan belgelerin ilgili kısımlarının onaylı örnekleri sunulabilir.

İbrazı istenen belge, ispat için zorunlu ve talep kanuna uygunsa, karşı taraf belgenin elinde olduğunu ikrar eder veya belge resmî kayıtla anlaşılırsa, mahkeme belgenin ibrazı için kesin süre verir. Belgeyi ibraz etmeyen tarafın karşısındaki tarafın beyanı kabul edilebilir.

Mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elindeki belgenin ispat için zorunlu olduğuna karar verirse ibrazını emreder. Belgeyi ibraz edemeyen kişi sebebini delilleriyle açıklar; ibrazdan çekinme, tanıklıktan çekinme hükümlerine tabidir.

Mahkeme, ticari davalarda ticari defterlerin ibrazına resen veya talep üzerine karar verebilir. Defterlerin delil olması için usulüne uygun tutulmuş, açılış-kapanış onayları yapılmış ve kayıtların birbirini doğrulamış olması gerekir; onaysız ve birbirini doğrulamayan kayıtlar sahibi aleyhine delil olur.

Yabancı dilde yazılmış belgeye dayanan taraf, tercümesini de mahkemeye sunmak zorundadır. Mahkeme kendiliğinden veya diğer tarafın talebi üzerine belgenin resmî tercümesini de isteyebilir.

Yabancı devlet makamlarınca hazırlanan resmî belgelerin Türkiye’de bu vasfı taşıması, belgenin verildiği devletin yetkili makamı veya ilgili Türk konsolosluk makamı tarafından onaylanmasına bağlıdır. Milletlerarası sözleşmelerin tasdikle ilgili hükümleri saklıdır.

Yeminin konusu; davanın çözümü bakımından önem taşıyan, çekişmeli olan ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalardır. Bir kimsenin bir hususu bilmesi de onun kendisinden kaynaklanan vakıa sayılır.

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar, geçerlilik için iki tarafın irade açıklamasının yeterli görülmediği hâller ve yemin edecek kişinin namus ve onurunu etkileyecek veya onu ceza soruşturması/kovuşturması ile karşı karşıya bırakacak vakıalar yemine konu olamaz.

Uyuşmazlık konusu vakıanın ispatı için yeminden başka delili olduğunu beyan etmiş olan taraf dahi yemin teklif edebilir. Yemin teklif olunan kimse yemini edaya hazır olduğunu bildirdikten sonra, diğer taraf teklifinden vazgeçerek başka bir delile dayanamaz ve yeni delil gösteremez.

Yemin teklif edilen kimse duruşmada bizzat hazır bulunmazsa kendisine yemin için davetiye çıkarılır. Davetiyeye, geçerli bir özrü olmaksızın gelmezse veya gelip yemini iade/eda etmekten kaçınırsa yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayılacağı yazılır.

Yemine davet edilen kimse geçerli özrü olmaksızın bizzat hazır bulunmaz, yemini iade etmez ya da yemin etmekten kaçınırsa yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayılır. Kendisine yemin iade olunan kimse yeminden kaçınırsa yemin konusu vakıa ispat edilememiş sayılır.

Yeminin konusunu oluşturan vakıa, her iki tarafın değil yalnızca kendisine yemin teklif edilen tarafın şahsından kaynaklanıyorsa, yemin iade edilemez.

Yemin edecek taraf gerçek kişi olup yeminden evvel ölür veya fiil ehliyetini kaybederse yemin teklif edilmemiş sayılır.

Yemin tarafa teklif olunur ve tarafça eda yahut iade olunur. Taraflardan biri tüzel kişi ya da ergin olmayan veya kısıtlı bir kimse ise, onlar adına yapılmış işleme ilişkin vakıanın ispatı için yemin, temsile yetkili kişi/organ ya da kanuni mümessil tarafından eda veya iade olunabilir.

Yemin, mahkeme huzurunda eda olunur. Hâkim, yeminden önce yemin edecek kişiye hangi konuda yemin edileceğini ve yalan yere yeminin cezasını hatırlatır; kanunda yazılı yemin metni okunarak yemin eda edilir. Yemin sırasında hâkim dâhil herkes ayağa kalkar.

Okuma ve yazma bilen sağır veya dilsizler yemin hakkındaki beyanlarını yazıp imzalayarak yemin eder; okuma yazma bilmeyenler ise işaretlerinden anlayan bir bilirkişi aracılığıyla yemin eder.

Yemin edecek kimse, mahkemeye gelemeyecek kadar hasta veya engelli ise hâkim, bulunduğu yerde o kimseye yemin ettirir. Bu sırada isterlerse taraf vekilleri ve karşı taraf da hazır bulunabilir.

Mahkemenin yargı çevresi dışında oturan kimse, yemin için davaya bakan mahkemeye gelmek zorundadır. Ancak yemin edecek kişi mahkemenin bulunduğu il dışında oturuyor ve ses-görüntü nakli yoluyla yemin mümkün değilse istinabe yoluyla yemin ettirilir.

Hâkim, eksik olan noktaları tamamlamak veya açık olmayan hususları aydınlatmak için yeminin konusu ile bağlantılı gördüğü soruları yemin eden kimseye sorabilir.

Hâkim, yemin eden kimsenin beyanını dinleyip tutanağa geçirir ve yazılanları yüksek sesle huzurunda okur; beyanında ısrar edip etmediğini sorar ve verilen cevabı tutanağa kaydeder.

Yemin eda edildikten sonra, yalan yere yemin nedeniyle açılan ceza davası, esas dava bakımından bekletici sorun yapılamaz.

Davada taraf olmayan kişiler tanık gösterilebilir. Tanık gösteren taraf, dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların ad-adres listesini sunar; listede yer almayan kişi dinlenemez ve ikinci liste verilemez.

Mahkeme, gösterilen tanıklardan bir kısmının tanıklığı ile ispat edilmek istenen husus hakkında yeter derecede bilgi edindiği takdirde, geri kalan tanıkların dinlenilmemesine karar verebilir.

Kamu görevlileri, görevlerinden ayrılmış olsalar bile görevleri gereği sır olarak saklamak zorunda oldukları hususlarda, sırrın ait olduğu resmî makamın yazılı izni olmadıkça tanık olarak dinlenemezler. Tanıklık kamu yararına aykırı bulunmadıkça izinden kaçınılamaz.

Tanık davetiye ile çağrılır; ancak taraflarca hazır bulundurulan tanık da dinlenir. Davetiyenin duruşma gününden en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olması gerekir. Tanık, telefon, faks, e-posta gibi araçlarla da davet edilebilir; ancak gelmemeye bağlanan sonuçlar bu hâlde uygulanmaz.

Tanıklara gönderilecek davetiyede; tanığın kimlik ve adresi, tarafların ad-soyadları, tanıklık yapacağı konu, hazır bulunacağı yer, gün ve saat, gelmemesinin veya tanıklıktan çekinmesinin hukuki ve cezai sonuçları ile tarife gereğince ücret ödeneceği yazılır.

Kanundaki istisnalar dışında tanıklık için çağrılan herkes gelmek zorundadır. Usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeretsiz gelmeyen tanık zorla getirtilir, gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve beşyüz Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına hükmolunur.

Hâkim gerekli görülen hâllerde, tanığı sözlü dinlemek yerine belirlenecek süre içinde cevaplarını yazılı bildirmesi için soru kâğıdı gönderilmesine karar verebilir. Bu, cevabın hükme yeterliliğini takdire engel değildir; hâkim cevaplar yetersizse tanığı dinlemek üzere davet edebilir.

Kanunda açıkça belirtilmiş olan hâllerde, tanık olarak çağrılmış bulunan kimse tanıklık yapmaktan çekinebilir. Kişisel nedenlerle çekinme sebeplerinin varlığı hâlinde hâkim, tanığa çekinme hakkı bulunduğunu önceden hatırlatır.

İki taraftan birinin nişanlısı; evlilik bağı kalkmış olsa da eşi; kendisi veya eşinin altsoy ve üstsoyu; evlatlık bağı bulunanlar; üçüncü derece dâhil kan veya kayın hısımları ile koruyucu aile ve onların çocukları ile koruma altına alınan çocuk tanıklıktan çekinebilir.

Kanun gereği sır olarak korunması gereken bilgiler hakkında tanıklığına başvurulacak kimseler, bu hususlarda tanıklıktan çekinebilirler. Avukatlık Kanunu hükmü saklı kalmak üzere, sır sahibi sırrın açıklanmasına izin verirse bu kimseler tanıklıktan çekinemez.

Tanık; beyanı kendisine veya belirli yakınlarına doğrudan maddi zarar verecekse, şeref veya itibarı ihlal edecek ya da ceza soruşturması/kovuşturmasına sebep olacaksa yahut meslek veya sanatına ait sırların ortaya çıkmasına yol açacaksa tanıklıktan çekinebilir.

Belirli hâllerde; bir hukuki işlemde tanık olarak bulundurulan kişi o işlemin esası hakkında, aile bireylerinin doğum/ölüm/evlenme olayları hakkında, ailevi mali uyuşmazlıklar hakkında ve tarafın selefi veya temsilcisi olarak yapılan işler hakkında tanıklıktan çekinilemez.

Tanıklıktan çekinen kimse, çekinme sebebini ve bunu haklı gösterecek delilini, dinleneceği günden önce yazılı veya davet edildiği duruşmada sözlü olarak bildirmek zorundadır. Sebeplerini önceden bildiren tanık belli günde mahkemeye gelmek zorunda değildir; mahkeme çekinmenin haklı olup olmadığına karar verir.

Tanık, kanuni sebep göstermeden tanıklıktan veya yeminden çekinir ya da gösterdiği sebep kabul edilmediği hâlde tanıklıktan çekinirse beşyüz TL'den beşbin TL'ye kadar disiplin para cezasına ve giderlere hükmedilir. Cevap vermez veya yemin etmekte direnirse iki haftaya kadar disiplin hapsine mahkûm edilir.

Dinleme sırasında öncelikle tanıktan adı, soyadı, doğum tarihi, mesleği, adresi, taraflarla akrabalığının veya başka bir yakınlığının bulunup bulunmadığı, tanıklığına duyulacak güveni etkileyebilecek bir durumu olup olmadığı sorulur.

Tanığın davada yararı bulunmak gibi tanıklığının doğruluğu konusunda kuşkuyu gerektiren sebepler varsa, bunu iki taraftan biri iddia ve ispat edebilir.

Tanığa dinlenmeden önce gerçeği söylemesinin önemi, gerçeği söylememesi hâlinde yalan tanıklık suçundan cezalandırılacağı, doğruyu söyleyeceğine yemin edeceği ve mahkeme başkanı veya hâkimin izni olmadan salonu terk edemeyeceği ile gerekirse diğer tanıklarla yüzleştirilebileceği anlatılır.

Dinlendiği sırada onbeş yaşını bitirmemiş olanlar ile yeminin niteliğini ve önemini kavrayamayacak derecede ayırt etme gücüne sahip olmayanlar yeminsiz dinlenir.

Yemin, tanığın dinlenilmesinden önce eda edilir. Yemin sırasında hâkim dâhil hazır bulunan herkes ayağa kalkar; hâkim kanuni yemin metnini sorar, tanığın kanunda yazılı sözlerle karşılık vermesiyle yemin eda edilmiş sayılır.

Tanıklar davaya bakan mahkemede dinlenir. Mahkeme, gerçeğin ortaya çıkması için gerekliyse tanığı olayın gerçekleştiği yerde; hasta veya engelli tanığı bulunduğu yerde dinleyebilir. Yargı çevresi dışındaki tanığın istinabe yoluyla dinlenmesine karar verilebilir.

Tanık dinlenmeden önce, hakkında tanıklık yapacağı olayla ilgili olarak hâkim tarafından kendisine bilgi verilir ve tanıklık edeceği konulara ilişkin bildiklerini söylemesi istenir.

Tanıklar hâkim tarafından ayrı ayrı dinlenir; biri dinlenirken henüz dinlenmemiş olanlar salonda bulunamaz. Tanık bildiğini sözlü açıklar, sözü kesilmeden dinlenir ve kural olarak yazılı not kullanamaz. İfadesi tutanağa yazılıp okunur ve imza ettirilir.

Tarafların, tanığın sözünü kesmesi, söz veya hareketle onu övmesi veya tahkir etmesi yasaktır. Buna aykırı davranan taraf veya vekili, hâkimin uyarısına rağmen davranışını sürdürürse 79 veya 151. maddeler uyarınca işlem yapılır.

Tanık Türkçe bilmezse tercümanla dinlenir. Tanık sağır ve dilsiz olup okuma yazma biliyorsa sorular kendisine yazılı olarak bildirilir ve cevapları yazdırılır; okuma yazma bilmiyorsa hâkim, işaret dilinden anlayan bilirkişi yardımıyla dinler.

Hâkim, tanığın yalan söylediği veya menfaat temin ederek tanıklık ettiği hakkında yeterli delil veya emare elde ederse bir tutanak düzenleyip derhâl Cumhuriyet başsavcılığına gönderir; tanığın ve suç ortaklarının tutuklanmasına da karar verebilir ve kovuşturma için Cumhuriyet başsavcılığına sevk eder.

Mahkeme tarafından çağrılan tanığa, her yıl Adalet Bakanlığınca hazırlanan tarifeye göre kaybettiği zamanla orantılı bir ücret verilir; seyahat zorunluluğu varsa yol, konaklama ve beslenme giderleri de karşılanır. Bu ücret ve giderler hiçbir vergi, resim ve harca tabi değildir.

Mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren hâllerde bilirkişinin görüşünü alır. Genel bilgi veya hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilen konularda bilirkişiye başvurulamaz.

Mahkeme, bilirkişi olarak kural olarak yalnızca bir kişiyi görevlendirebilir. Ancak gerekçesi açıkça gösterilmek suretiyle, tek sayıda ve birden fazla kişiden oluşacak bir kurulun bilirkişi olarak görevlendirilmesi de mümkündür.

Bilirkişiler, bölge adliye mahkemelerinin yargı çevreleri esas alınarak bilirkişilik bölge kurulunca hazırlanan listeden seçilir. Listede uzman yoksa diğer bölge listelerinden; orada da yoksa şartları taşımak kaydıyla liste dışından görevlendirilebilir. Görüş bildirmekle yükümlü kişi ve kuruluşlara öncelikle başvurulur.

Bilirkişilik görevi; mahkemece yapılan davete uyup tayin edilen gün ve saatte mahkemede hazır bulunmayı, yemin etmeyi ve bilgisine başvurulan konuda süresinde oy ve görüşünü mahkemeye bildirmeyi kapsar. Bu yükümlülüklere uymayan bilirkişilere tanıklığa ilişkin disiplin hükümleri uygulanır.

Resmî bilirkişiler ve listelerde yer alanlar, bilgisine başvurulacak konuyu bilmeksizin mesleğini icra edemeyenler ve o konuda resmen yetkili kılınanlar bilirkişilik görevini kabulle yükümlüdür. Bu kişiler ancak tanıklıktan çekinme sebeplerine veya kabul edilebilir başka bir sebebe dayanarak çekinebilir.

Listelere kayıtlı bilirkişilere, bilirkişilik bölge kurulu veya il adli yargı komisyonu huzurunda kanunda belirtilen sözlerle yemin verdirilir; her görevlendirmede ayrıca yemin verdirilmez, yalnızca yemine bağlı kaldıkları hatırlatılır. Listelere kayıtlı olmayanlara ise görevlendiren mahkemece huzurda yemin verdirilir.

Hâkimler hakkındaki yasaklılık ve ret sebepleri bilirkişilere de uygulanır. Ret talebi veya bilirkişinin kendini reddetmesi, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmalıdır; talep, bilirkişiyi görevlendiren mahkemece dosya üzerinden incelenir.

Mahkeme, tarafların görüşünü alarak bilirkişi görevlendirme kararında inceleme konusunun bütün sınırlarıyla açıkça belirlenmesine, bilirkişinin cevaplaması gereken sorulara ve raporun verilme süresine yer vermek zorundadır; incelenecek şeyler dizi pusulasına bağlı olarak teslim edilir.

Bilirkişi raporunun hazırlanması için verilecek süre üç ayı geçemez; bilirkişinin talebiyle mahkeme gerekçe göstererek süreyi üç ayı geçmemek üzere uzatabilir. Basit yargılama usulüne tabi işlerde bu süreler iki ay olarak uygulanır.

Bilirkişi; görevin uzmanlık alanına girmediğini, başka bir bilirkişiyle işbirliğine ihtiyaç duyduğunu veya kaçınmasını haklı kılan mazeretini bir hafta içinde mahkemeye bildirir. İnceleme için bazı hususların önceden tespiti veya belge getirtilmesi gerekiyorsa bir hafta içinde mahkemeye bilgi verip talepte bulunur.

Bilirkişi, mahkemece kendisine verilen görevi bizzat yerine getirmekle yükümlü olup, görevinin icrasını kısmen veya tamamen başka bir kimseye bırakamaz.

Bilirkişi, görevi sebebiyle yahut görevini yerine getirirken öğrendiği sırları saklamak, kendisi ve başkaları yararına kullanmaktan kaçınmakla yükümlüdür.

Bilirkişi görevini mahkemenin sevk ve idaresi altında yürütür. Görev alanı hakkında tereddüde düşerse mahkemeden açıklama isteyebilir. İncelemesi için gerekirse ve mahkeme uygun bulursa tarafların bilgisine başvurabilir; inceleme için mahkeme kararıyla gerekli işlemleri yapabilir.

Mahkeme, bilirkişinin oy ve görüşünü yazılı veya sözlü bildirmesine karar verir. Raporda tarafların bilgileri, görevlendirilen hususlar, inceleme konusu vakıalar, gerekçe ve sonuçlar bulunur. Bilirkişi, çözümü uzmanlık gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz ve hukuki nitelendirmede bulunamaz.

Bilirkişi raporunu, varsa incelenmek üzere teslim edilen şeylerle birlikte bir dizi pusulasına bağlı olarak mahkemeye verir; verildiği tarih rapora yazılır ve duruşma gününden önce birer örneği taraflara tebliğ edilir.

Taraflar, bilirkişi raporunun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksik gördükleri hususların tamamlattırılmasını, belirsizliklerin açıklanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını talep edebilir; talebin hazırlanması zor ise iki haftayı geçmemek üzere bir defaya mahsus ek süre verilebilir. Mahkeme ek rapor alabilir veya yeni bilirkişiyle inceleme yaptırabilir.

Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.

Bilirkişiye, sarf ettiği emek ve mesaiyle orantılı bir ücret ile inceleme, ulaşım, konaklama ve diğer giderleri ödenir. Bu konuda Adalet Bakanlığınca çıkarılacak ve her yıl güncellenecek tarife esas alınır.

Bilirkişi, Türk Ceza Kanunu anlamında kamu görevlisidir.

Bilirkişinin kasten veya ağır ihmal suretiyle düzenlediği gerçeğe aykırı raporun mahkemece hükme esas alınması sebebiyle zarar görenler, bu zararın tazmini için Devlete karşı tazminat davası açabilir. Devlet, ödediği tazminat için sorumlu bilirkişiye rücu eder.

Gerçeğe aykırı bilirkişi raporu nedeniyle Devlet aleyhine açılacak tazminat davası; rapor ilk derece mahkemesince hükme esas alınmışsa ilgili bölge adliye mahkemesi hukuk dairesinde, bölge adliye mahkemesince esas alınmışsa Yargıtay ilgili hukuk dairesinde görülür. Devletin bilirkişiye rücu davası, tazminat davasını karara bağlayan mahkemede görülür.

Devlet, ödediği tazminat nedeniyle sorumlu bilirkişiye, ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde rücu eder. Hükme esas alınan bilirkişi raporu kasten gerçeğe aykırı düzenlenmişse, ceza zamanaşımı süresi uygulanır.

Hâkim, uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyu organları yardımıyla bulunduğu yerde veya mahkemede inceleme yaparak bilgi sahibi olmak amacıyla keşif yapılmasına karar verebilir; gerektiğinde bilirkişi yardımına başvurur. Keşif kararı, sözlü yargılamaya kadar talep üzerine veya resen alınır.

Keşif, davaya bakan mahkemece icra edilir. Keşif konusu mahkemenin yargı çevresi dışında ise inceleme istinabe suretiyle yapılır; keşif konusu büyükşehir belediye sınırları içindeyse inceleme davaya bakan mahkeme tarafından da yerine getirilebilir.

Keşfin yeri, kapsamı ve zamanı mahkeme tarafından tespit edilir. Keşif, taraflar hazır iseler huzurlarında, aksi takdirde yokluklarında yapılır. Mahkeme keşif sırasında tanık ve bilirkişi dinleyebilir; yapılan tüm işlemleri içeren bir tutanak düzenlenir.

Taraflar ve üçüncü kişiler keşif kararının gereğine uymak ve engelleyici davranışlardan kaçınmak zorundadır. Taraflardan biri karşı koyarsa ispat yüküne göre delilden vazgeçmiş veya vakıayı kabul etmiş sayılır; üçüncü kişi karşı koyarsa disiplin para cezası uygulanır.

Zorunlu ve bilimsel verilere uygun olmak, sağlık yönünden tehlike oluşturmamak şartıyla herkes, soybağının tespiti amacıyla kan veya doku alınmasına katlanmak zorundadır. Haklı sebep olmaksızın uyulmazsa hâkim zor kullanılarak yapılmasına karar verir; üçüncü kişi tanıklıktan çekinme hakkıyla bundan kaçınamaz.

Taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabilir; sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez. Hâkim, talep üzerine veya resen uzman kişinin dinlenmesine karar verebilir; uzman geçerli bir özrü olmadan gelmezse hazırladığı rapor değerlendirmeye tabi tutulmaz.

Mahkeme, usule veya esasa ilişkin nihai kararla davayı sona erdirir; esas hakkında verilen nihai karar hükümdür. Hüküm, yargılamanın sona erdiği duruşmada verilir ve tefhim olunur. Sadece hüküm sonucu tefhim edilmişse, gerekçeli karar bir ay içinde yazılır.

Hüküm, gizli müzakere edilerek hazırlanır ve alenen tefhim olunur. Hükmü, yargılamanın sona erdiğinin bildirildiği duruşmada hazır bulunan hâkim veya hâkimler verir; hüküm verecek hâkimlerin tamamı hazır bulunmadıkça görüşme yapılamaz.

Toplu mahkemelerde hüküm hakkındaki müzakereyi mahkeme başkanı idare eder. Müzakereden sonra başkan, en kıdemsiz üyeden başlayarak her üyenin ayrı ayrı oyunu alır ve en son kendi oyunu açıklar. Hüküm, oy çokluğu ile de verilebilir.

Hüküm “Türk Milleti Adına” verilir ve mahkeme ile hâkimlerin kimlikleri, tarafların bilgileri, iddia ve savunmaların özeti, deliller ve gerekçe, hüküm sonucu, yargılama giderleri ile kanun yolları ve süresi, tarih ve imzaları kapsar; hüküm sonucu, taleplerin her biri hakkında açık ve tereddüt uyandırmayacak şekilde gösterilir.

Hüküm, hükmü veren hâkim, toplu mahkemelerde başkan veya hükme katılmış hâkimlerden başkanın seçeceği bir üye tarafından yazılır. Gerekçeli karar, tefhim edilen hüküm sonucuna aykırı olamaz; hüküm, hükmü veren hâkim veya hâkimler ile zabıt kâtibi tarafından imzalanır.

Hüküm sonucu tefhim edildikten sonra gerekçeli karar imzalanmadan hâkim ölür veya imzalayamayacak hâle düşerse, yeni hâkim tefhim edilen hükme uygun gerekçeli kararı bizzat yazarak imzalar. Toplu mahkemelerde ise hüküm diğer hâkimlerce imzalanır.

Hükme katılan hâkimlerle zabıt kâtibinin imzalarını ve mahkeme mührünü taşıyan hüküm arşivde korunur.

Hüküm yazılıp imza edildikten ve mahkeme mührü ile mühürlendikten sonra, nüshaları yazı işleri müdürü tarafından taraflara makbuz karşılığında verilir ve bir nüshası da diğer tarafa tebliğ edilir. Taraflardan her birine verilen hüküm nüshası ilamdır; nüshalar farklıysa karar kartonundaki esas alınır.

Taraflar, harcın ödenip ödenmediğine bakılmaksızın ilamı her zaman alabilir. Bakiye karar ve ilam harcının ödenmemesi; hükmün tebliğine, takibe konmasına ve kanun yollarına başvurulmasına engel olmaz. Hükmün kesinleştiği, ilamın altına/arkasına yazılıp mühürlenerek ve imzalanarak belirtilir.

Kesinleşmiş bir hükmün başka bir davada maddi anlamda kesin hüküm oluşturması için, her iki davanın tarafları, dava sebepleri ve talep sonuçlarının (hüküm fıkrasının) aynı olması gerekir.

Hükümdeki yazı ve hesap hataları ile diğer benzeri açık hatalar, mahkemece resen veya taraflardan birinin talebiyle düzeltilebilir. Hüküm tebliğ edilmişse hâkim, tarafları dinlemeden hatayı düzeltemez; davet üzerine taraflar gelmezse dosya üzerinde karar verilebilir.

Taraflardan her biri, nihaî kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde, yargılamada ileri sürülmesine veya kendiliğinden hükme geçirilmesi gerekli olmasına rağmen hakkında tamamen veya kısmen karar verilmeyen hususlarda ek karar verilmesini isteyebilir; bu karara karşı kanun yoluna başvurulabilir.

Hüküm yeterince açık değilse veya icrasında tereddüt uyandırıyor yahut birbirine aykırı fıkralar içeriyorsa, icrası tamamlanıncaya kadar taraflardan her biri hükmün açıklanmasını veya tereddüt ya da aykırılığın giderilmesini isteyebilir. Tavzih yoluyla haklar ve borçlar sınırlandırılamaz, genişletilemez ve değiştirilemez.

Tavzih veya tamamlama, dilekçeye tarafların sayısı kadar nüsha eklenmek suretiyle hükmü veren mahkemeden istenir; dilekçenin bir nüshası karşı tarafa tebliğ edilir. Mahkeme, cevap verilmemiş olsa bile dosya üzerinde inceleme yaparak karar verir.

Feragat, davacının talep sonucundan kısmen veya tamamen vazgeçmesidir. Kesin hüküm gibi sonuç doğurur; davacı feragat ettiği hak için yeniden dava açamaz.

Kabul, davacının talep sonucuna davalının kısmen veya tamamen muvafakat etmesidir. Yalnızca tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri davalarda hüküm doğurur.

Feragat ve kabul, dilekçeyle veya yargılama sırasında sözlü olarak yapılır. Hüküm ifade etmesi karşı tarafın ve mahkemenin muvafakatine bağlı değildir; kısmî feragat/kabulde ilgili kısım açıkça gösterilmeli ve beyan kayıtsız şartsız olmalıdır.

Feragat ve kabul, hüküm kesinleşinceye kadar her zaman yapılabilir. Feragat veya kabul hükümden sonra yapılmışsa kanun yoluna başvurulmuş olsa dahi dosya kanun yolu incelemesine gönderilmez ve mahkemece bu doğrultuda ek karar verilir; temyiz incelemesine gönderildikten sonra yapılmışsa Yargıtay inceleme yapmaksızın dosyayı geri gönderir.

Feragat ve kabul, kesin hüküm gibi hukuki sonuç doğurur. İrade bozukluğu hâllerinde feragat ve kabulün iptali istenebilir.

Feragat veya kabul beyanında bulunan taraf, davada aleyhine hüküm verilmiş gibi yargılama giderlerini öder. Ancak davalı, davanın açılmasına kendi davranışıyla sebep olmamış ve ilk duruşmada talep sonucunu kabul etmişse yargılama giderlerini ödemeye mahkûm edilmez.

Sulh, görülmekte olan bir davada tarafların uyuşmazlığı kısmen veya tamamen sona erdirmek amacıyla mahkeme huzurunda yaptıkları sözleşmedir. Yalnızca tasarruf edilebilir uyuşmazlıklarda yapılabilir.

Sulh, hüküm kesinleşinceye kadar her zaman yapılabilir. Sulh hükümden sonra yapılmışsa kanun yoluna başvurulmuş olsa dahi dosya kanun yolu incelemesine gönderilmez ve sulh doğrultusunda ek karar verilir; temyiz incelemesine gönderildikten sonra yapılmışsa Yargıtay dosyayı ek karar için hükmü veren mahkemeye gönderir.

Sulh, ilgili bulunduğu davayı sona erdirir ve kesin hüküm gibi hukuki sonuç doğurur. Taraflar sulhe göre karar verilmesini isterlerse sulh sözleşmesine göre, istemezlerse karar verilmesine yer olmadığına karar verilir. İrade bozukluğu ya da aşırı yararlanma hâllerinde sulhün iptali istenebilir.

Basit yargılama usulü; sulh hukuk mahkemesinin görevine giren işler, dosya üzerinden karar verilebilen işler, ihtiyati tedbir/haciz ve delil tespiti gibi geçici korumalar ile kanunun öngördüğü diğer hâllerde uygulanır.

Basit yargılamada dava açılması ve davaya cevap dilekçe ile olur. Cevap süresi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır; zor veya imkânsız hâllerde iki haftayı geçmemek üzere bir defaya mahsus ek süre verilebilir. Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi veremez.

Basit yargılama usulünde taraflar, dilekçeleri ile birlikte tüm delillerini açıkça ve hangi vakıanın delili olduğunu belirterek bildirmek; ellerindeki delilleri dilekçelerine eklemek ve başka yerden getirilecek belgeler için bunların bulunabilmesini sağlayan bilgilere yer vermek zorundadır.

Basit yargılama usulünde iddianın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı dava açılmasıyla; savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı ise cevap dilekçesinin mahkemeye verilmesiyle başlar.

Basit yargılamada mahkeme, mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verebilir; aksi hâlde ilk duruşmada dava şartları, ilk itirazlar, hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında tarafları dinler.

Tahkikat tamamlandıktan sonra mahkeme tarafların son beyanlarını alır ve yargılamanın sona erdiğini bildirerek kararını tefhim eder. Tefhim, hükme ilişkin tüm hususların gerekçesiyle açıklanmasıdır; zorunlu hâllerde sadece hüküm özeti tutanağa yazdırılır ve gerekçeli karar en geç bir ay içinde yazılır.

Bu Kanun ve diğer kanunlarda basit yargılama usulü hakkında hüküm bulunmayan hâllerde, yazılı yargılama usulüne ilişkin hükümler uygulanır. Paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi için satış gereken hâllerde hâkim satış memuru görevlendirir; satış İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre yapılır.

Yargılama giderleri; başvurma, karar ve ilam harçları, tebliğ ve posta giderleri, dosya-evrak giderleri, geçici hukuki koruma ve ihtar/ihbar giderleri, keşif giderleri, tanık ve bilirkişi ücretleri, resmî belge giderleri, gündelik/yol/konaklama giderleri, vekâlet ücreti ve yargılama sırasında yapılan diğer giderlerdir.

Taraflardan her biri ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen avansı kesin süre içinde yatırmak zorundadır. Birisi yükümlülüğünü yerine getirmezse diğer taraf yatırabilir; aksi hâlde talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılır.

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği dava ve işlerde, hâkim tarafından resen başvurulan deliller için gereken giderlerin bir haftalık süre içinde taraflarca ödenmesine karar verilir. Süre içinde avans yatırılmazsa, giderler ileride ödemesi gereken taraftan alınmak üzere Hazineden ödenir.

Kanunda yazılı hâller dışında yargılama giderleri, aleyhine hüküm verilen (davayı kaybeden) taraftan alınır. İki taraf da kısmen haklı çıkarsa giderler haklılık oranına göre paylaştırılır.

Gereksiz yere davanın uzamasına veya gider yapılmasına sebebiyet veren taraf, davada lehine karar verilmiş olsa bile karar ve ilam harcı dışındaki yargılama giderlerinin tamamına veya bir kısmına mahkûm edilebilir. Sıfatı olmadığı hâlde davalı sıfatı kendisine aitmiş gibi yanıltarak dava açtıran kişi lehine yargılama giderine hükmedilemez.

Fer’î müdahil, yanında katıldığı taraf haksız çıkarsa yalnızca fer’î müdahale giderinden sorumlu tutulur; aksi hâlde bu giderler diğer tarafa yükletilir. Lehine hükmolunan tarafın hâl ve davranışı müdahaleyi gerektirmişse müdahale gideri o tarafa yükletilebilir.

Kötüniyetli davalı veya hiçbir hakkı olmadığı hâlde dava açan taraf, yargılama giderleri dışında karşı tarafın vekâlet ücretinin tamamını veya bir kısmını ödemeye ve ayrıca beşyüz TL’den beşbin TL’ye kadar disiplin para cezasına mahkûm edilebilir.

Vekil ile takip edilen davalarda mahkemece, kanuna göre takdir olunacak vekâlet ücreti, taraf lehine hükmedilir.

Dava konusuz kalırsa hâkim, davanın açıldığı tarihteki haklılık durumuna göre yargılama giderlerini takdir eder. Görevsizlik veya yetkisizlikten sonra davaya başka mahkemede devam edilirse giderlere o mahkeme hükmeder. Davanın açılmamış sayılmasına karar verilen hâllerde giderler davacıya yükletilir.

Yargılama giderlerine mahkemece resen hükmedilir. Yargılama giderinin tutarı, hangi tarafa ve hangi oranda yükletildiği ve dökümü hüküm altında gösterilir. Hükümden sonraki yargılama giderleri de ilamın altına yazılır.

Hükmün kesinleşmesinden sonra mahkeme kendiliğinden, yatırılan avansın kullanılmayan kısmının iadesine karar verir. Bu kararın tebliğ gideri, iade edilecek avanstan karşılanır.

Kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zora sokmadan yargılama giderlerini kısmen veya tamamen ödeyemeyecek kişiler, talepleri açıkça dayanaktan yoksun olmamak kaydıyla adli yardımdan yararlanabilir.

Adli yardım kararı ilgiliye; yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet, teminat göstermekten muafiyet, gerekli giderlerin Devletçe avans olarak ödenmesi ve gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere avukat temini sağlar. Adli yardım, hükmün kesinleşmesine kadar devam eder.

Adli yardım, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden; icra ve iflas takiplerinde takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesinden istenir. Talep sahibi iddiasının özeti, delilleri ve mali durumunu gösteren belgeleri sunar; kanun yollarında talep bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya yapılır. Talebe ilişkin evrak harç ve vergiden muaftır.

Mahkeme, adli yardım talebi hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilir; talep hâlinde inceleme duruşmalı yapılır. Talebin reddine ilişkin kararlara karşı, tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçeyle itiraz edilebilir; itiraz incelemesi sonucu verilen karar kesindir.

Adli yardımdan yararlanan kişinin mali durumu hakkında kasten veya ağır kusuru sonucu yanlış bilgi verdiği ortaya çıkarsa ya da sonradan mali durumunun yeteri derecede iyileştiği anlaşılırsa, adli yardım kararı kaldırılır.

Adli yardım kararından dolayı ertelenen yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar, dava/takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur. Haksız çıkan adli yardım yararlanıcısına en çok bir yıl içinde aylık taksitle ödeme imkânı tanınabilir; mağduriyeti doğacaksa mahkeme tamamen veya kısmen muaf tutabilir.

Adli yardımdan yararlanan kişi için mahkemenin talebi üzerine baro tarafından görevlendirilen avukatın ücreti, yargılama gideri olarak Hazineden ödenir.

İlk derece mahkemelerinin nihai kararlarına ve belirli ihtiyati tedbir/haciz kararlarına karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Miktarı belirli parasal sınırı geçmeyen malvarlığı davalarındaki kararlar kesindir.

İstinaf yoluna başvurma dilekçeyle yapılır ve dilekçeye karşı tarafın sayısı kadar örnek eklenir. İstinaf dilekçesinde tarafların bilgileri, kararın hangi mahkemeden verildiği, tebliğ tarihi, kararın özeti, başvuru sebepleri ve gerekçesi, talep sonucu ile imza bulunur.

İstinaf dilekçesi, kararı veren mahkemeye veya başka bir yer mahkemesine verilebilir. Dilekçe hangi mahkemeye verilmişse bölge adliye mahkemesi başvuru defterine kaydolunur ve ücretsiz alındı belgesi verilir. Dosya, dilekçede gösterilen daireyle bağlı kalınmaksızın ilgili bölge adliye mahkemesine gönderilir.

İstinaf dilekçesi verilirken başvuru için gerekli harçlar ve tebliğ giderleri dâhil tüm giderler ödenir. Eksik ödendiği anlaşılırsa mahkemece verilecek bir haftalık kesin süre içinde tamamlanması, aksi hâlde başvurudan vazgeçilmiş sayılacağı bildirilir; tamamlanmazsa başvurunun yapılmamış sayılmasına karar verilir.

İstinaf yoluna başvuru süresi iki haftadır ve bu süre, ilamın (gerekçeli kararın) usulen taraflardan her birine tebliğiyle işlemeye başlar.

İstinaf dilekçesi kanuni süre geçtikten sonra verilir veya kesin bir karara ilişkin olursa, kararı veren mahkeme dilekçenin reddine karar verir ve ret kararını kendiliğinden ilgiliye tebliğ eder. Bu ret kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir.

İstinaf dilekçesi, kararı veren mahkemece karşı tarafa tebliğ olunur. Karşı taraf, tebliğden itibaren iki hafta içinde cevap dilekçesini kararı veren mahkemeye veya bu mahkemeye gönderilmek üzere başka bir yer mahkemesine verebilir.

İstinaf dilekçesi kendisine tebliğ edilen taraf, başvuru hakkı bulunmasa veya süreyi geçirmiş olsa bile cevap dilekçesiyle istinaf yoluna başvurabilir (katılma yolu). Asıl başvuran buna iki hafta içinde cevap verebilir; asıl başvurudan feragat veya esasa girilmeden reddi hâlinde katılma talebi de reddedilir.

Taraflar, ilamın kendilerine tebliğinden önce istinaf yoluna başvurma hakkından feragat edemez. Başvurudan sonra feragat edilirse dosya bölge adliye mahkemesine gönderilmez ve başvurunun reddine karar verilir; dosya gönderilmiş ve karara bağlanmamışsa başvuru feragat nedeniyle reddolunur.

İstinaf yoluna başvurma, kararın icrasını durdurmaz. İcra ve İflas Kanununun icranın geri bırakılmasıyla ilgili hükmü saklıdır; nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez. Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz ayni haklarına ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez.

İstinaf başvurusunun kötüniyetle yapıldığı anlaşılırsa, bölge adliye mahkemesince, dürüstlük kuralına aykırı davranışlara ilişkin 329. madde hükümleri uygulanır.

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi, dosya üzerinde yapacağı ön inceleme sonunda; incelemenin başka dairece yapılmasının gerekmesi, kararın kesin olması, başvurunun süresinde yapılmaması, başvuru şartlarının yerine getirilmemesi veya sebeplerinin hiç gösterilmemesi hâllerinde öncelikle gerekli kararı verir.

Ön inceleme sonunda dosyada eksiklik yoksa, bölge adliye mahkemesi belirli hâllerde (yasaklı hâkimin karar vermesi, görev-yetki hatası, önemli delillerin toplanmaması gibi) kararın kaldırılmasına ve dosyanın gönderilmesine; diğer hâllerde başvurunun esastan reddine veya yeniden esas hakkında karar verilmesine duruşma yapmadan karar verir.

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesince inceleme, davanın özelliğine göre heyetçe veya görevlendirilecek bir üye tarafından yapılır; inceleme sırasında gereken hâllerde başka bir bölge adliye mahkemesi veya ilk derece mahkemesi istinabe edilebilir.

İstinaf incelemesi, istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı olarak yapılır. Ancak bölge adliye mahkemesi, kamu düzenine aykırılık gördüğü takdirde bunu resen gözetir.

İstinaf incelemesi, kanunda sayılan istisnalar dışında duruşmalı olarak yapılır ve duruşma günü taraflara tebliğ edilir. Duruşma sonunda bölge adliye mahkemesi, başvuruyu esastan reddetmek veya ilk derece hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurmak dâhil gerekli kararları verir.

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde karşı dava açılamaz, davaya müdahale talebinde bulunulamaz, ıslah ve (istisna dışında) davaların birleştirilmesi istenemez, resen dikkate alınacaklar dışında ilk derecede ileri sürülmeyen iddia/savunma dinlenemez ve yeni delillere dayanılamaz; yetki sözleşmesi de yapılamaz.

Duruşmalı incelenen işlerde taraflara, gelmedikleri takdirde tahkikatın yokluklarında yapılacağı; başvurana ayrıca, belirlenen gideri iki haftadan az olmamak üzere verilecek kesin süre içinde avans olarak yatırması gerektiği bildirilir. Gider yatırılmışsa mazeretsiz gelmeyen tarafın yokluğunda karar verilir; yatırılmazsa mevcut duruma göre karar verilir veya başvuru reddedilir.

Bölge adliye mahkemesi kararı; daire ve heyet bilgileri, tarafların kimlikleri, iddia ve savunma özetleri, ilk derece kararının özeti, istinaf sebepleri, delillerin tartışması, hüküm sonucu ile kanun yolu ve süresini içerir. Temyizi kabil olan kararlar bölge adliye mahkemesince resen tebliğe çıkarılır.

Bu Bölümde aksine hüküm bulunmayan hâllerde, ilk derece mahkemesinde uygulanan yargılama usulü, bölge adliye mahkemesinde de uygulanır.

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin temyizi kabil nihai kararlarına ve hakem kararlarının iptali taleplerine karşı, tebliğden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna başvurulabilir.

Bölge adliye mahkemesinin bazı kararları hakkında temyiz yoluna başvurulamaz; bunların başında miktar veya değeri kırk bin Türk Lirasını (bu tutar dâhil) geçmeyen davalara ilişkin kararlar gelir. Çekişmesiz yargı, geçici hukuki koruma ve görev-yetki kararları da kural olarak temyiz edilemez.

İlk derece mahkemelerinin kesin olarak verdikleri veya istinaf incelemesinden geçmeden kesinleşmiş kararları ile bölge adliye mahkemelerinin ilk derece sıfatıyla kesin olarak verdiği kararlara karşı, hukuka aykırı bulunduğu ileri sürülerek Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından kanun yararına temyiz yoluna başvurulur; bozma kararın hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz.

Temyiz, dilekçe ile yapılır ve dilekçeye karşı tarafın sayısı kadar örnek eklenir. Temyiz dilekçesinde tarafların kimlik ve adres bilgileri, temyiz edilen kararın bilgileri, ilamın tebliğ tarihi, kararın özeti, temyiz sebepleri ve gerekçesi ile imza bulunur.

Temyiz dilekçesi; kararı veren bölge adliye mahkemesi hukuk dairesine, Yargıtay bozması üzerine hüküm veren ilk derece mahkemesine ya da temyiz edenin bulunduğu yer bölge adliye mahkemesi hukuk dairesine veya ilk derece mahkemesine verilebilir. Temyiz edene ücretsiz alındı belgesi verilir.

Bu Kanunun istinaf yolu ile ilgili 343 ilâ 349 ve 352 nci maddeleri hükümleri, temyizde de kıyas yoluyla uygulanır.

Temyiz, kararın icrasını durdurmaz. İcra ve İflas Kanununun icranın geri bırakılmasıyla ilgili hükmü saklıdır; nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez. Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz ayni haklarına ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez.

Temyiz talebinin kötüniyetle yapıldığı anlaşılırsa Yargıtayca, dürüstlük kuralına aykırı davranışlara ilişkin 329. madde hükümleri uygulanır.

Yargıtay, tarafların ileri sürdüğü temyiz sebepleriyle bağlı olmayıp kanunun açık hükmüne aykırı gördüğü diğer hususları da inceleyebilir. İnceleme dosya üzerinde yapılır; ancak belli davalarda ve miktar veya değeri altmışbin Türk Lirasını aşan alacak ve ayın davalarında duruşma talep edilmişse duruşma yapılır.

Yargıtay, onama kararında onadığı kararın hukuk kurallarına uygunluk gerekçesini göstermek zorundadır. Karar esas yönünden kanuna uygun olup da kanunun olaya uygulanmasında hata edilmişse ve yeniden yargılamaya ihtiyaç yoksa Yargıtay kararı düzelterek onayabilir.

Yargıtay; hukukun veya taraflar arasındaki sözleşmenin yanlış uygulanmış olması, dava şartlarına aykırılık, delillerin kanuni sebep olmaksızın kabul edilmemesi veya karara etki eden yargılama hatası ya da eksikliği bulunması sebeplerinden dolayı gerekçe göstererek temyiz olunan kararı kısmen veya tamamen bozar.

Yargıtayın bozma kararları ile onama kararları mahkeme yazı işleri müdürü tarafından derhâl taraflara tebliğ edilir. Tebliğ giderleri, temyiz dilekçesiyle birlikte temyiz talebinde bulunandan peşin alınır.

Yargıtayın bozma kararı üzerine dosya, ilgili mahkemeye gönderilir; mahkeme bozmaya uyabilir veya kararında direnebilir. Direnme kararı önce ilgili dairede incelenir; daire kararını düzeltmezse dosya Hukuk Genel Kuruluna gönderilir. Hukuk Genel Kurulunun kararına uymak zorunludur.

Yargılamanın iadesi, kesin olarak verilen veya kesinleşmiş olan hükümlere karşı istenebilir.

Yargılamanın iadesi (yenilenmesi); mahkemenin kanuna uygun teşekkül etmemesi, yasaklı hâkimin karar vermesi, temsilcisiz görülme, sonradan ele geçen belge, senet sahteliği, yalan tanıklık, yalan yemin, karara esas hükmün ortadan kalkması, çelişen iki kesin hüküm, hile ve AİHM ihlal kararı gibi sınırlı sayıdaki sebeplere dayanarak istenebilir.

Davanın taraflarından birinin alacaklıları veya aleyhine hüküm verilen tarafın yerine geçenler; borçluları veya yerine geçtikleri kimselerin aralarında anlaşarak kendilerine karşı hile yapmaları nedeniyle hükmün iptalini isteyebilir.

Yargılamanın iadesi süresi, sebebine göre; teşekkül aykırılığının öğrenildiği, kararın tebliğ edildiği, yeni belgenin elde edildiği veya hilenin farkına varıldığı, ceza mahkûmiyetinin kesinleştiği yahut AİHM kararının tebliğ edildiği tarihten itibaren üç aydır. Her hâlde hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır.

Yargılamanın iadesi talebini içeren dilekçe, kararı veren mahkemece incelenir. Mahkeme, dayanılan sebebin niteliğine göre talepte bulunandan, karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılayacak uygun bir miktar teminat göstermesini isteyebilir.

Mahkeme, yargılamanın iadesi talebi üzerine tarafları dinledikten sonra talebin kanuni süre içinde yapılıp yapılmadığını, kaldırılması istenen hükmün kesin verilmiş veya kesinleşmiş olup olmadığını ve ileri sürülen sebebin kanundaki sebeplerden olup olmadığını kendiliğinden inceler; koşullardan biri eksikse davayı esasa girmeden reddeder.

İnceleme sonunda dayanılan yargılamanın iadesi sebebi sabit görülürse yeniden yargılama yapılarak, ortaya çıkacak duruma göre önceki karar onanır ya da kısmen veya tamamen değiştirilir. Bazı hâllerde ise başka bir inceleme yapılmaksızın hüküm iptal edilir.

Yargılamanın iadesi davası hükmün icrasını durdurmaz. Ancak dava veya hükmün niteliğine göre gerekirse, iade talebinde bulunandan teminat alınmak şartıyla icranın durdurulmasına karar verilebilir; iade sebebi bir mahkeme kararına dayanıyorsa teminat istenmez.

Çekişmesiz yargı, hukukun mahkemelerce; ilgililer arasında uyuşmazlık olmayan hâller, ileri sürülebilecek bir hakkın bulunmadığı hâller veya hâkimin resen harekete geçtiği hâller ölçütlerinden birine ya da birkaçına göre uygulanmasıdır. Madde, kişiler, aile, miras, eşya, borçlar, ticaret ve icra-iflas hukukundaki çekişmesiz yargı işlerini sayar.

Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir.

Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, çekişmesiz yargı işleri için talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Çekişmesiz yargı işlerinde, niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulü uygulanır. Aksine hüküm bulunmadıkça resen araştırma ilkesi geçerlidir. Mahkemeler dışındaki resmî makamlara bırakılan işlerde ise ilgili özel kanun hükümleri uygulanır.

Mühürleme, deftere geçirme ve yemin tutanağı gibi işlerin düzenlenmesi usulü, bu Kanun gereğince Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikte belirlenir.

Çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararlara karşı, hukuki yararı bulunan ilgililer, özel kanuni düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde bu Kanun hükümleri dairesinde istinaf yoluna başvurabilir.

Kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde, çekişmesiz yargı kararları maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmez.

Mevcut durumdaki bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı veya imkânsızlaşacağı ya da gecikmeden ciddi bir zarar doğacağı endişesinde, uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir.

İhtiyati tedbir, dava açılmadan önce esas hakkında görevli-yetkili mahkemeden, dava sırasında ise davaya bakan mahkemeden istenir. Talep eden, haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır.

Mahkeme, malın muhafazası, yediemine tevdii ya da bir şeyin yapılması/yapılmaması gibi sakıncayı ortadan kaldıracak her türlü ihtiyati tedbire karar verebilir. Kararda taraf bilgileri, tedbirin sebep ve delilleri, neyin üzerinde ne tür tedbir verildiği ve teminat gösterilir.

İhtiyati tedbir talep eden, haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin muhtemel zararlarına karşılık teminat göstermek zorundadır; talep kesin delile dayanıyor veya koşullar gerektiriyorsa mahkeme teminat alınmamasına karar verebilir. Adli yardım yararlanıcısı teminat göstermez. Hükmün kesinleşmesinden veya tedbirin kalkmasından itibaren bir ay içinde tazminat davası açılmazsa teminat iade edilir.

İhtiyati tedbir kararının uygulanması, kararın tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde talep edilmek zorundadır; aksi hâlde kanuni süre içinde dava açılmış olsa dahi tedbir kararı kendiliğinden kalkar. Uygulama, ilgili yer icra dairesinden talep edilir.

Karşı tarafın yokluğunda verilen ihtiyati tedbir kararına, tedbirin uygulanmasından itibaren bir hafta içinde itiraz edilebilir. İtiraz, tedbirin şartlarına, teminata ve görev-yetkiye yönelik olabilir.

Aleyhine ihtiyati tedbir kararı verilen veya hakkında tedbir uygulanan kişi, mahkemece kabul edilecek teminatı gösterirse mahkeme, duruma göre tedbirin değiştirilmesine veya kaldırılmasına karar verebilir. Teminatın tutarı ve türü belirli kurallara göre tayin edilir.

Durum ve koşulların değiştiği sabit olursa, talep üzerine ihtiyati tedbirin değiştirilmesine veya kaldırılmasına teminat aranmaksızın karar verilebilir. İtiraza ilişkin 394. maddenin ilgili fıkraları kıyas yoluyla uygulanır.

İhtiyati tedbir kararı dava açılmasından önce verilmişse, tedbir talep eden bu kararın uygulanmasını istediği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki davasını açmak ve dava açtığına ilişkin evrakı dosyaya koydurtmak zorundadır; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar.

İhtiyati tedbir kararının uygulanmasına ilişkin emre uymayan veya karara aykırı davranan kimse, ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde şikâyet edilmesi üzerine altı aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır. Görevli ve yetkili mahkeme, esas dava açılmamışsa tedbiri veren, açılmışsa davanın görüldüğü mahkemedir.

Lehine ihtiyati tedbir kararı verilen taraf, tedbir talebinde bulunduğu anda haksız olduğu anlaşılır ya da tedbir kendiliğinden kalkar veya itiraz üzerine kaldırılırsa, haksız ihtiyati tedbir nedeniyle uğranılan zararı tazminle yükümlüdür. Tazminat davası açma hakkı bir yılda zamanaşımına uğrar.

Tarafların, görülmekte olan bir davada henüz sırası gelmemiş ya da ileride açacakları davada ileri sürecekleri bir vakıanın tespiti için keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık dinlenmesini önceden talep edebilmesi.

Dava açılmadan önce delil tespiti; esas davaya bakacak mahkemeden veya keşif/bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu ya da tanığın oturduğu yer sulh mahkemesinden istenir. Dava açıldıktan sonra ise sadece davanın görüldüğü mahkeme yetkili ve görevlidir.

Delil tespiti talebi dilekçeyle yapılır; dilekçede tespiti istenen vakıa, sorular, delilin kaybolma/güçlük kuşkusu ve karşı tarafın bilgileri yer alır. Tespit giderleri avans olarak ödenmedikçe işlem yapılmaz. Talep haklı bulunursa karar karşı tarafa tebliğ edilir; itiraz ve ilave sorular bir hafta içinde bildirilir.

Talep sahibinin haklarının korunması bakımından zorunluluk bulunan hâllerde, karşı tarafa tebligat yapılmaksızın da delil tespiti yapılabilir. Tespitten sonra dilekçe, karar, tutanak ve varsa bilirkişi raporunun bir örneği kendiliğinden diğer tarafa tebliğ olunur; karşı taraf tebliğden itibaren bir hafta içinde tespit kararına itiraz edebilir.

Tespiti istenen vakıanın hangi delille tespit edileceğine karar verilmişse, bu kararın yerine getirilmesinde o delilin toplanmasına ilişkin hükümler uygulanır.

Delil tespiti dosyası, asıl dava dosyasının eki sayılır ve onunla birleştirilir. Asıl davanın taraflarından her biri, iddia veya savunmasını ispat için bu tutanak ve raporlara dayanabilir.

Mahkemece, gerekli hâllerde mal veya haklarla ilgili defter tutulmasına ya da mühürleme işleminin yapılmasına karar verilebilir. İhtiyati haciz, muhafaza tedbirleri ve geçici düzenleme niteliğindeki kararlar gibi geçici hukuki korumalara ilişkin diğer kanunlardaki özel hükümler saklıdır.

HMK’nın tahkime ilişkin hükümleri, Milletlerarası Tahkim Kanununun tanımladığı anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklar hakkında uygulanır.

Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir.

Tarafların aksini kararlaştırabileceği bir hükme veya tahkim sözleşmesine uyulmazsa ilgili taraf itiraz edebilir. İlgili taraf aykırılığı öğrendiği tarihten itibaren iki hafta veya hakemlerin belirlediği süre içinde itiraz etmeden tahkime devam ederse, itiraz hakkından feragat etmiş sayılır.

Tahkim yargılamasında mahkemece yapılacağı belirtilen işlerde görevli ve yetkili mahkeme, tahkim yerindeki asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesidir. Tahkim yeri belirlenmemişse görevli mahkeme asliye hukuk veya asliye ticaret; yetkili mahkeme davalının Türkiye'deki yerleşim yeri, oturduğu yer veya işyeri mahkemesidir.

Tahkim yargılamasına mahkemelerin yardımı, bu Kısımda (tahkim hükümlerinde) açıkça izin verilmiş olan hâllerde mümkündür.

Tahkim sözleşmesi, tarafların bir hukuki ilişkiden doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlıkların tamamı veya bir kısmının çözümünü hakem veya hakem kuruluna bırakmasıdır. Sözleşme yazılı yapılır; ayrı sözleşme veya sözleşmede şart olabilir. Cevap dilekçesinde itiraz edilmemesi de yazılı şekli karşılar.

Tahkim sözleşmesinin konusunu oluşturan bir uyuşmazlık için mahkemede dava açılmışsa, karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir. Tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse mahkeme itirazı kabul eder ve davayı usulden reddeder. İtiraz, tahkim yargılamasına engel değildir.

Aksi kararlaştırılmadıkça, tahkim yargılaması sırasında hakem veya hakem kurulu, taraflardan birinin talebi üzerine ihtiyati tedbir alınmasına veya delil tespitine karar verebilir. Hakem tedbir kararının icra edilebilirliğine mahkeme karar verir; acele hâllerde mahkemeye de başvurulabilir.

Taraflar hakemin sayısını belirlemekte serbesttir; ancak bu sayı tek olmalıdır. Hakemlerin sayısı taraflarca kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir.

Taraflar hakem seçim usulünü serbestçe kararlaştırabilir. Aksi kararlaştırılmamışsa yalnızca gerçek kişiler hakem seçilebilir; tek hakemde anlaşılamazsa mahkeme seçer, üç hakemde her taraf birini seçer, seçilen iki hakem üçüncüyü belirler. Belirlenen sürelerde seçim yapılmazsa mahkeme hakem seçer.

Hakemlik önerilen kişi, görevi kabulden önce tarafsızlık ve bağımsızlığından şüphe ettirecek durumları açıklamak zorundadır. Hakem; kararlaştırılan niteliklere sahip olmama, tahkim usulünde öngörülen ret sebebi veya tarafsızlıktan şüphe hâllerinde reddedilebilir.

Taraflar hakemin reddi usulünü serbestçe kararlaştırabilir. Hakemi reddetmek isteyen taraf, seçimi veya ret sebebini öğrendiği tarihten itibaren iki hafta içinde ret talebinde bulunur ve karşı tarafa yazılı bildirir. Ret talebinin reddini öğrenen taraf, bir ay içinde mahkemeye başvurabilir. Hakem kurulunun tümünün veya çoğunluğu ortadan kaldıracak sayıda hakemin reddi için ancak mahkemeye başvurulur.

Taraflarca aksi kararlaştırılmamışsa, tahkim yargılamasında görevi kabul eden hakem, haklı bir neden olmaksızın görevini yerine getirmekten kaçındığı takdirde tarafların bu nedenle uğradığı zararı gidermekle yükümlüdür.

Bir hakem, hukuki veya fiilî sebeplerle görevini hiç ya da zamanında yerine getiremezse hakemlik görevi, çekilme veya tarafların bu yönde anlaşması suretiyle sona erer. Uyuşmazlık hâlinde taraflardan biri, mahkemeden hakemin yetkisinin sona erdirilmesini isteyebilir; mahkemenin kararı kesindir.

Hakemlerden birinin görevi herhangi bir sebeple sona ererse, seçimindeki usul uygulanarak yeni bir hakem seçilir. Hakem değişikliği için geçen süre tahkim süresinden sayılmaz. Sözleşmede ad ve soyadları belirtilen hakemlerin görevi sona ererse tahkim de sona erebilir.

Hakem veya hakem kurulu, tahkim sözleşmesinin mevcut veya geçerli olup olmadığına ilişkin itirazlar dâhil, kendi yetkisi hakkında karar verebilir. Yetkisizlik itirazı en geç cevap dilekçesinde yapılır; yetkiyi aştığına ilişkin itiraz derhâl ileri sürülmelidir.

Taraflar tahkim yargılamasında eşit hak ve yetkiye sahiptir; taraflara hukuki dinlenilme hakkını kullanma imkânı tanınır.

Taraflar, hakem veya hakem kurulunun uygulayacağı yargılama usulünü, bu Kısmın emredici hükümleri saklı kalmak kaydıyla serbestçe kararlaştırabilir ya da tahkim kurallarına yollama yaparak belirleyebilir. Böyle bir sözleşme yoksa hakem veya hakem kurulu yargılamayı uygun bulduğu şekilde yürütür.

Tahkim yeri, taraflarca veya onların seçtiği bir tahkim kurumunca serbestçe kararlaştırılır; anlaşma yoksa hakem veya hakem kurulunca olayın özelliklerine göre belirlenir. Hakem kurulu, taraflara önceden bildirerek başka bir yerde de toplanabilir ve işlem yapabilir.

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça tahkim davası; hakem seçimi için mahkemeye veya seçecek kişi/kuruma başvurulduğu, hakem seçimi taraflara aitse davacının kendi hakemini seçip diğer tarafa bildirdiği, hakemler sözleşmede belliyse talebin karşı tarafça alındığı tarihte açılmış sayılır. İhtiyati tedbir/haciz alan taraf iki hafta içinde tahkim davası açmak zorundadır.

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça, tek hakemli davalarda hakemin seçildiği, birden çok hakemli davalarda hakem kurulunun ilk toplantı tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde esas hakkında karar verilir. Süre, tarafların anlaşmasıyla; anlaşamazlarsa mahkemece uzatılabilir; mahkemenin bu kararı kesindir.

Belirlenen süre içinde davacı, tahkim şartı/sözleşmesiyle birlikte varsa esas sözleşme ile iddiasını dayandırdığı vakıaları ve talebini; davalı ise savunmasını ve dayandığı vakıaları dilekçeyle hakem veya hakem kuruluna sunar. Taraflar aksi kararlaştırılmadıkça iddia veya savunmalarını değiştirebilir/genişletebilir.

Hakem veya hakem kurulu; delillerin ikamesi, sözlü beyan veya bilirkişiden açıklama gibi sebeplerle duruşma yapabileceği gibi yargılamayı dosya üzerinden de yürütebilir. Taraflar aksini kararlaştırmadıkça, birinin talebi üzerine uygun aşamada duruşma yapılmasına karar verilir.

Davacı geçerli neden göstermeksizin dava dilekçesini süresinde vermez veya usulsüzlüğü gidermezse hakem kurulu yargılamaya son verir. Davalının cevap vermemesi ikrar veya kabul sayılmaz, yargılamaya devam edilir. Duruşmaya katılmayan veya delil sunmayan taraf yönünden mevcut delillere göre karar verilebilir.

Hakem veya hakem kurulu, belirlediği konularda rapor vermek üzere bilirkişi seçilmesine, tarafların bilirkişiye açıklama yapmasına ve belge vermesine ve keşif yapılmasına karar verebilir. Aksi kararlaştırılmadıkça bilirkişiler, talep veya gerekli görülmesi üzerine raporlarını verdikten sonra duruşmaya katılır ve taraflar soru sorabilir.

Taraflardan biri, hakem veya hakem kurulunun onayı ile delillerin toplanmasında mahkemeden yardım isteyebilir.

Taraflarca aksi kararlaştırılmamışsa hakem kurulu oy çokluğuyla da karar verebilir. Yetki verilmişse başkan usule ilişkin bazı konularda tek başına karar verebilir. Hakem kurulu, ancak tarafların açıkça yetkili kılması hâlinde hakkaniyet ve nasafete göre karar verebilir.

Tahkim yargılaması sırasında taraflar uyuşmazlık konusunda sulh olurlarsa tahkim yargılamasına son verilir. Tarafların talebi ahlâka veya kamu düzenine aykırı değilse ya da tahkime elverişli bir konuya ilişkinse, sulh hakem kararı olarak tespit edilir.

Tahkim yargılaması, nihai hakem kararının verilmesiyle veya kanunda sayılan hâllerin (davanın geri alınması, tarafların anlaşması, yargılamanın gereksiz/imkânsız hâle gelmesi, süre uzatım talebinin reddi, oybirliği sağlanamaması, avansın yatırılmaması) gerçekleşmesiyle sona erer.

Hakem kararlarında; hakem/kurul üyelerinin ad-soyadları, tarafların bilgileri, kararın hukuki sebep ve gerekçesi, taraflara yüklenen hak ve borçlar ile yargılama giderleri, iptal davası açılabileceği ve süresi, tahkim yeri ve kararın tarihi ile imzalar gösterilir. Karar taraflara bildirilir ve aslı mahkemeye gönderilerek saklanır.

Taraflar, hakem kararının bildiriminden itibaren iki hafta içinde maddi hataların düzeltilmesini veya tavzihini isteyebilir. Hakem kurulu talebi haklı bulursa bir ay içinde düzeltir veya tavzih yapar. Karara bağlanmamış konularda ise bir ay içinde tamamlayıcı hakem kararı istenebilir.

Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça tebligat, Tebligat Kanunu hükümlerine göre yapılır.

Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir; dava tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde açılır, öncelikle ve ivedilikle görülür. İptal davası bir ay içinde açılabilir; kararın icrasını kural olarak durdurmaz ve verilen karara karşı temyiz yoluna başvurulabilir.

Taraflarca aksi kararlaştırılmamışsa hakemlerin ücreti; dava konusu alacağın miktarı, uyuşmazlığın niteliği ve tahkim yargılamasının süresi dikkate alınarak hakem/hakem kurulu ile taraflar arasında kararlaştırılır. Anlaşma yoksa ücret, her yıl Adalet Bakanlığınca hazırlanan tarifeye göre belirlenir.

Tahkimde yargılama giderleri; hakem ve hakem sekreterliği ücreti, hakemlerin seyahat ve diğer giderleri, bilirkişi ve keşif giderleri, tanık giderleri, davayı kazanan tarafın vekâlet ücreti, mahkeme başvurularındaki yargı harçları ile tebligat giderlerini kapsar.

Hakem/hakem kurulu, taraflardan yargılama giderleri için avans isteyebilir; aksi kararlaştırılmadıkça avans eşit ödenir. Avans süresinde ödenmezse yargılama durdurulabilir; durdurmanın bildiriminden itibaren bir ay içinde ödenirse devam edilir, aksi hâlde tahkim sona erer. Aksi kararlaştırılmadıkça giderler haksız çıkana yüklenir; her iki taraf kısmen haklıysa haklılık durumuna göre paylaştırılır.

Yargılamanın iadesine ilişkin genel hükümler niteliğine uygun düştüğü şekilde tahkime de uygulanır; ancak tahkimde iade sebeplerinden yalnızca bazıları geçerlidir ve iade davası mahkemede görülür. Talep kabul edilirse mahkeme hakem kararını iptal eder ve uyuşmazlığı yeni hakem veya kurula gönderir.

Tahkime ilişkin Kısımda düzenlenen konularda, aksine hüküm bulunmadıkça bu Kanunun diğer hükümleri uygulanmaz.

UYAP, adalet hizmetlerinin elektronik ortamda yürütülmesi için oluşturulan bilişim sistemidir. Güvenli elektronik imza kullanılarak dava açılabilir, harç ve avans ödenebilir, dosyalar incelenebilir. Elektronik ortamda yapılan işlemlerde süre gün sonunda biter.

HMK anlamında disiplin para cezası; yargılamanın düzenli işleyişini sağlamak ve kamu düzenini korumak amacıyla verilen, verildiği anda kesin olan ve derhâl infazı gereken para cezasıdır. Bu ceza seçenek yaptırımlara çevrilemez ve adli sicil kayıtlarında yer almaz; Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanuna göre tahsil edilir.

Diğer kanunların sözlü yahut seri yargılama usulüne atıf yaptığı hâllerde HMK’nın basit yargılama usulü hükümleri uygulanır. Mevzuatta yürürlükten kaldırılan 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununa yapılan yollamalar, HMK’nın bu hükümlerin karşılığını oluşturan maddelerine yapılmış sayılır.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri, tamamlanmış işlemleri etkilememek kaydıyla derhâl uygulanır.

Bu Kanunun uygulanmasıyla ilgili yönetmelikler, Adalet Bakanlığı tarafından Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren altı ay içinde çıkarılır. Yeni yönetmelikler çıkarılıncaya kadar, mevcut yönetmeliklerin bu Kanuna aykırı olmayan hükümlerinin uygulanmasına devam olunur.

18/6/1927 tarihli ve 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu, ek ve değişiklikleri ile birlikte tümüyle yürürlükten kaldırılmıştır.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu (6100 sayılı Kanun), 1/10/2011 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Bu Kanun (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu) hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.