Ceza Soruşturması Avukatı

Müdafi olmadan kollukta verilen ifade başına hükme esas alınamaz

Ceza soruşturmasının en belirleyici anı ifade aşamasıdır ve Ceza Muhakemesi Kanunu bu aşamaya özel bir güvence koymuştur. m.148/4 nettir: müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.

Bu hüküm, soruşturmanın ilk saatlerinde alınan kararların dosyanın tamamını neden etkilediğini açıklar. Bu sayfa, şüphelinin kanuni haklarını, yasak sorgu usullerini ve soruşturmanın sona erme biçimlerini dayanaklarıyla ele alıyor.

Soruşturma nasıl başlar ve savcı neyle yükümlüdür?

CMK m.160/1, Cumhuriyet savcısının; ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez, kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlayacağını düzenler.

m.160/2 ise savunma bakımından çok önemli bir yükümlülük getirir: Cumhuriyet savcısı, maddî gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için emrindeki adlî kolluk görevlileri marifetiyle, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplayarak muhafaza altına almakla ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür.

Yani lehe delillerin toplanması savcılığın görevidir; bu nedenle savunma tarafından yapılan delil toplama talepleri bu hükme dayandırılır. m.161/1 uyarınca savcı doğrudan veya adlî kolluk aracılığıyla her türlü araştırmayı yapabilir ve bu sonuçlara varmak için bütün kamu görevlilerinden her türlü bilgiyi isteyebilir.

İfade alınırken uyulması zorunlu kurallar: CMK m.147

Bu madde, ifade ve sorgu işleminin geçerliliğini belirleyen bir kontrol listesidir. m.147/1'e göre şüphelinin veya sanığın ifadesinin alınmasında veya sorguya çekilmesinde şu hususlara uyulur:

• a) Kimliği saptanır; şüpheli veya sanık kimliğine ilişkin soruları doğru olarak cevaplandırmakla yükümlüdür.
• b) Kendisine yüklenen suç anlatılır.
• c) Müdafi seçme hakkının bulunduğu ve onun hukukî yardımından yararlanabileceği, müdafiin ifade veya sorgusunda hazır bulunabileceği kendisine bildirilir. Müdafi seçecek durumda olmadığı ve bir müdafi yardımından faydalanmak istediği takdirde kendisine baro tarafından bir müdafi görevlendirilir.
• d) m.95 hükmü saklı kalmak üzere, yakalanan kişinin yakınlarından istediğine yakalandığı derhâl bildirilir.
• e) Yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanunî hakkı olduğu söylenir.
• f) Şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır ve kendisi aleyhine var olan şüphe nedenlerini ortadan kaldırmak ve lehine olan hususları ileri sürmek olanağı tanınır.
• g) İfade verenin veya sorguya çekilenin kişisel ve ekonomik durumu hakkında bilgi alınır.
• h) İfade ve sorgu işlemlerinin kaydında teknik imkânlardan yararlanılır.
• i) İfade veya sorgu bir tutanağa bağlanır; tutanakta işlemin yapıldığı yer ve tarih, hazır bulunan kişilerin isim ve sıfatları ile ifade verenin açık kimliği ve yukarıdaki işlemlerin yerine getirilip getirilmediği yer alır.

(e) ve (f) bentleri birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo şudur: susma hakkı vardır, ancak savunma pasif kalmak zorunda değildir; lehe delillerin toplanmasını istemek de bir haktır ve bu hak ifade sırasında hatırlatılmak zorundadır.

Yasak sorgu usulleri ve sonuçları: CMK m.148

m.148/1 temel kuralı koyar: şüphelinin ve sanığın beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Bunu engelleyici nitelikte kötü davranma, işkence, ilâç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehditte bulunma, bazı araçları kullanma gibi bedensel veya ruhsal müdahaleler yapılamaz. m.148/2 uyarınca kanuna aykırı bir yarar vaat edilemez.

m.148/3 yaptırımı belirler: yasak usullerle elde edilen ifadeler rıza ile verilmiş olsa da delil olarak değerlendirilemez. Rızanın varlığı bu sonucu değiştirmez.

m.148/4, yukarıda belirtilen güvenceyi getirir: müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.

m.148/5 ise tekrar ifade bakımından bir sınır çizer: şüphelinin aynı olayla ilgili olarak yeniden ifadesinin alınması ihtiyacı ortaya çıktığında, bu işlem ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir. Yani kolluk aynı olayla ilgili ikinci kez ifade alamaz.

Soruşturmanın sona ermesi: üç ihtimal

1. Kamu davasının açılması

CMK m.170/1 uyarınca kamu davasını açma görevi Cumhuriyet savcısı tarafından yerine getirilir. m.170/2 uyarınca soruşturma evresi sonunda toplanan deliller, suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa Cumhuriyet savcısı bir iddianame düzenler.

2. Kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesi

m.172/1, Cumhuriyet savcısının soruşturma evresi sonunda; kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâllerinde kovuşturmaya yer olmadığına karar vereceğini düzenler. Bu karar, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir ve kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir.

m.172/2 bu kararın kesinlik etkisini belirler: kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verildikten sonra kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmedikçe aynı fiilden dolayı kamu davası açılamaz.

İtiraz bakımından m.173/1 esastır: suçtan zarar gören, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, bu kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir.

3. Soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verilmesi

m.158/6, ihbar ve şikâyet konusu fiilin suç oluşturmadığının herhangi bir araştırma yapılmasını gerektirmeksizin açıkça anlaşılması veya ihbar ve şikâyetin soyut ve genel nitelikte olması durumunda soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verileceğini düzenler. Bu durumda şikâyet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilemez. Karar ihbarda bulunana veya şikâyetçiye bildirilir ve m.173'teki usule göre itiraz edilebilir; itirazın kabulü hâlinde başsavcılık soruşturma işlemlerini başlatır.

Savunmanın soruşturma aşamasındaki araçları

1. Müdafi hazır bulunması: m.147/1-c uyarınca bu hak bildirilmek zorundadır; m.148/4 uyarınca müdafi olmadan kollukta alınan ifadenin hükme esas alınabilmesi hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmasına bağlıdır.
2. Susma hakkının bilinçli kullanılması: m.147/1-e uyarınca açıklamada bulunmamak kanuni haktır. Bu hak, eksik bilgiyle verilen beyanların dosyada kalıcı etki doğurmasını önler.
3. Lehe delil toplanmasını isteme: m.147/1-f uyarınca bu imkân hatırlatılmak zorundadır; m.160/2 uyarınca lehe delilleri toplamak savcılığın yükümlülüğüdür. Talepler yazılı ve somut biçimde sunulmalıdır.
4. Yakınlara bildirim: m.147/1-d uyarınca yakalanan kişinin istediği yakınına yakalandığı derhâl bildirilir.
5. Tutanak denetimi: m.147/1-i uyarınca tutanakta yukarıdaki işlemlerin yerine getirilip getirilmediği yer alır; bu nedenle tutanağın imzalanmadan önce okunması ve eksikliklerin tutanağa geçirilmesi gerekir.
6. Yasak usul iddiası: m.148/1 ve m.148/3 kapsamında bir iddia varsa bunun derhâl ve somut biçimde kayda geçirilmesi; m.148/3 uyarınca yasak usulle elde edilen ifade rıza ile verilmiş olsa da delil olarak değerlendirilemez.
7. Tekrar ifade sınırı: m.148/5 uyarınca aynı olayla ilgili yeniden ifade alma ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir.

Müşteki tarafında soruşturma yönetimi

Soruşturmanın etkinliği mağdur bakımından da izlenebilir. CMK m.234/1-a uyarınca mağdur ile şikâyetçinin soruşturma evresindeki hakları arasında delillerin toplanmasını isteme; soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteme; vekili bulunmaması hâlinde maddede sayılan suçlar ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteme; m.153'e uygun olmak koşuluyla vekili aracılığı ile soruşturma belgelerini ve elkonulan eşyayı inceletme ve kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz hakkını kullanma bulunur.

İlk aşamada dikkat edilmesi gerekenler

• İfade öncesi hazırlık: İsnadın ne olduğunun anlaşılması; m.147/1-b uyarınca yüklenen suç anlatılmak zorundadır.
• Belge ve kayıtların korunması: Lehe delillerin kaybolmaması için ilgili kayıtların derhâl talep edilmesi.
• Tanıkların tespiti: Olayı gören veya ilgili bilgiye sahip kişilerin erken aşamada bildirilmesi.
• Teknik kayıt: m.147/1-h uyarınca ifade ve sorgu işlemlerinin kaydında teknik imkânlardan yararlanılır; bu kayıtların varlığı sonraki tartışmalarda belirleyici olabilir.
• Beyanların tutarlılığı: Eksik veya hazırlıksız beyanların sonradan düzeltilmesi güçtür; bu nedenle ifade öncesi değerlendirme önemlidir.

Soruşturma dosyanızı ve atılacak adımları değerlendirmek için iletişim sayfasındaki kanallardan ulaşabilirsiniz. İlgili maddeler için CMK m.160 ve CMK m.170 sayfalarını, alanın bütünü için ceza hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.