Arama ve elkoyma; kişinin konutu, işyeri, üzeri ve eşyası üzerinde yapılan ciddi bir müdahaledir ve bu nedenle sıkı usul kurallarına bağlanmıştır. Bu kurallara aykırı bir arama, elde edilen delili hukuka aykırı hâle getirebilir ve delilin hükme esas alınmasını engelleyebilir. Bu makale arama-elkoyma usulünü, kimin karar verebileceğini ve gece arama yasağını gerçek madde metniyle açıklar. Dijital cihazlarda arama için ayrı bir rejim vardır; bunun için CMK m.134 bilgisayarlarda arama makalemize bakabilirsiniz.
Hatırlatma: Bu makale bilgilendirme amaçlıdır. Usul kuralları yürürlükteki mevzuat çerçevesindedir; her dosyanın koşulları farklıdır ve kesin sonuç vaadinde bulunulmamaktadır.
Aramaya Kim Karar Verir? (CMK m.119)
Arama kural olarak hâkim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle yapılabilir. Ancak burada çok önemli bir sınır vardır:
- Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, yalnızca hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir.
- Kolluk amirinin yazılı emriyle arama yetkisi, konut ve işyeri bakımından KABUL EDİLMEMİŞTİR. Yani polis/jandarma amiri kendi emriyle bir konutu arayamaz.
Bu ayrım, konut dokunulmazlığının en önemli güvencelerinden biridir.
Gece Vakti Arama Yasağı
Kural olarak, gece vaktinde konutta, işyerinde veya bunların eklentilerinde arama yapılamaz. Bu yasağın istisnaları sınırlıdır:
- Suçüstü hâli,
- Gecikmesinde sakınca bulunan hâller,
- Tutuklama kararının veya yakalama emrinin yerine getirilmesi.
Bu istisnalar dışında geceleyin yapılan konut araması usule aykırıdır.
Arama Kararında Bulunması Gerekenler
Arama kararı veya emri; aramanın nedenini oluşturan fiili, aranacak kişiyi, aramanın yapılacağı konutu/yeri, aramanın yapılacağı zaman dilimini ve geçerli olacağı süreyi içermelidir. Bu unsurları taşımayan, "genel/sınırsız" nitelikteki arama kararları usule aykırı sayılabilir.
Arama Sırasında Kimler Hazır Bulunur?
Kişinin huzurunda yapılan aramalarda güvenceler öngörülmüştür. Aranacak yerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir; kendisi bulunmazsa temsilcisi, komşusu veya ihtiyar heyetinden bir kişi ya da kolluk görevlisi dışında iki kişi bulundurulur. Aramada bulunan ve el konulan eşyaların dökümü bir tutanağa geçirilir.
Elkoyma (CMK m.123 vd.)
Suçun ispatı bakımından değeri olan ya da müsadereye tabi olabilecek eşyaya elkonulabilir. Elkoymaya kural olarak hâkim karar verir; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı veya kolluk elkoyabilir, ancak hâkim onayına sunulması gerekir. Malvarlığına elkoyma ve müsadere için müsadere (TCK m.54-55) makalemize bakabilirsiniz.
Hukuka Aykırı Arama ve Yasak Delil
Kararsız (yetkili merci kararı olmadan), gece yasağına aykırı, konutta kolluk amiri emriyle ya da kapsamı aşılarak yapılan aramalarda elde edilen deliller hukuka aykırı delil oluşturur ve CMK m.217/2 uyarınca hükme esas alınamaz. Bu konuda hukuka aykırı delil (CMK m.217) makalemiz ayrıntılı yol gösterir. Bu nedenle arama tutanaklarının usule uygunluğunun denetlenmesi, savunmanın ilk adımlarından biridir.
Avukat Desteği
Arama-elkoyma dosyalarında; kararın kim tarafından verildiği, gece yasağına uyulup uyulmadığı ve kapsamın aşılıp aşılmadığı titizlikle denetlenmelidir. Usule aykırı bir arama, elde edilen tüm delilleri sakatlayabilir. Bu denetim için ceza hukuku alanında çalışan bir avukattan destek almanız önerilir.