Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.114-117, hukuk yargılamasında dava şartlarını düzenler. Dava şartları, mahkemenin davanın esası hakkında karar verebilmesi için bulunması gereken koşullardır. Bu şartlar yerine getirilmemişse mahkeme davayı usulden reddeder.
Dava Şartlarının Listesi (HMK m.114)
Dava şartları HMK m.114'te sayılmıştır:
a) Türk Mahkemelerinin Yargı Hakkının Bulunması
Davanın Türk mahkemelerinin yargı yetkisine girmesi gerekir. Yabancı diplomatik ayrıcalıklar veya yabancı egemen devlete karşı bazı davalar yargı bağışıklığı kapsamına girebilir.
b) Yargı Yolunun Caiz Olması
Davanın hukuk yargılaması yoluyla görülmesi gerekir. İdari yargı, ceza yargısı veya vergi yargısının görev alanına giren uyuşmazlıklar hukuk mahkemelerine açılamaz.
c) Mahkemenin Görevli Olması
Davanın görüleceği mahkeme türü doğru seçilmelidir (asliye/sulh hukuk, asliye ticaret, iş, aile, tüketici vb.).
d) Mahkemenin Yetkili Olması (kesin yetki hâllerinde)
Yetkili mahkeme kuralları HMK m.6-19'da düzenlenir. Çoğu hâlde yetki şartı dava şartı değildir; ancak kesin yetki hâllerinde (taşınmaz davaları, miras vb.) dava şartıdır.
e) Tarafların Taraf Ehliyetine Sahip Olması
Davacı ve davalı medeni haklara sahip olmalıdır. Ölü kişi, henüz var olmayan tüzel kişi, terkin edilmiş şirket aleyhine dava açılamaz.
f) Tarafların Dava Ehliyetine Sahip Olması
Tarafların kendi başlarına davayı yürütebilecek tam fiil ehliyetine sahip olması gerekir; küçükler ve kısıtlılar yasal temsilcileri aracılığıyla davaya katılır.
g) Tarafların İlk Derece Mahkemelerinde Davaya Vekille Takip Yetkisinin Bulunması
Vekil tayini halinde vekilin avukat olması gerekir (Avukatlık Kanunu m.35); bu kuralın istisnaları sınırlıdır.
h) Davacının Dava Açmakta Hukuki Yararının Bulunması
Davacının somut, güncel ve hukuki bir yararının olması gerekir. Soyut hakların mahkeme önüne taşınması mümkün değildir.
i) Aynı Davanın Daha Önceden Açılmamış Olması
Aynı dava aynı taraflar arasında daha önce açılmışsa derdestlik oluşur ve sonraki dava reddedilir.
j) Aynı Davanın Daha Önce Kesin Hükme Bağlanmamış Olması
Aynı taraflar arasında aynı konuda daha önce verilmiş kesin hüküm varsa, dava kesin hüküm nedeniyle reddedilir.
k) Diğer Kanunlarda Yer Alan Şartlar
HMK dışındaki kanunlar da özel dava şartları öngörebilir. Bunların başlıcaları:
Zorunlu Arabuluculuk
- İş Hukuku: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 — kıdem, ihbar, fazla mesai, işe iade vb.
- Ticari Davalar: 6102 sayılı TTK m.5/A — para alacağı/tazminat talepleri
- Tüketici Davaları: 6502 sayılı TKHK m.73/A
- Gayrimenkul: 6325 sayılı Kanun m.18/B — kira, kat mülkiyeti, ortaklığın giderilmesi, komşu hakkı
İdari Başvuru Şartı
İdari eylem nedeniyle açılacak tam yargı davalarında 1 yıl içinde idareye ön başvuru zorunludur (İYUK m.13).
Dava Şartlarının Denetim Zamanı
Dava şartları hâkim tarafından re'sen incelenir; tarafların ileri sürmesine gerek yoktur (HMK m.115/1). Hâkim, davanın her aşamasında dava şartı yokluğunu re'sen tespit edebilir.
Dava Şartı Eksikliğinin Sonuçları (HMK m.115)
1) Tamamlanabilir Eksiklik
Bazı dava şartları sonradan tamamlanabilir. Bu hâlde mahkeme davacıya uygun bir kesin süre verir; süre içinde tamamlanırsa dava görülmeye devam eder.
Tamamlanabilir örnekler:
- Dava harcının yatırılmamış olması (HMK m.120 — 2 hafta kesin süre)
- Vekâletnamenin sunulmaması
- Görevli mahkeme yanlışsa görevsizlik kararıyla doğru mahkemeye gönderme
2) Tamamlanamayan Eksiklik
Yargı hakkı yokluğu, taraf ehliyeti yokluğu, derdestlik, kesin hüküm gibi tamamlanamayan eksiklikler hâlinde dava usulden reddedilir. Bu reddin esasla bir ilgisi yoktur; davacı eksiklik ortadan kalktıktan sonra (örn. derdest dava sonuçlandıktan sonra) davasını yeniden açabilir.
3) Zorunlu Arabuluculukta Özel Durum
Zorunlu arabuluculuk yapılmadan açılan davalarda, mahkeme davayı doğrudan usulden reddeder; tamamlama için süre vermez (7036 sayılı Kanun m.3/2). Bu nedenle iş, ticari, tüketici veya gayrimenkul uyuşmazlıklarında davacı, dava açmadan önce mutlaka arabulucuya başvurmalıdır. Ayrıntılı bilgi için Arabuluculuk sayfamıza bakınız.
Ön İnceleme Aşaması (HMK m.137-142)
HMK, dilekçeler aşamasından sonra ön inceleme aşamasını öngörmüştür. Bu aşamada hâkim:
- Dava şartlarını ve ilk itirazları (yetki, görev, derdestlik, kesin hüküm) inceler
- Uyuşmazlık konularını netleştirir
- Tarafları sulha teşvik eder
- Tahkikatın kapsamını belirler
Ön inceleme tutanağı düzenlenir ve taraflara imzalatılır.
Dava Şartı Eksikliği — Davanın Reddi Sonrası
Dava şartı yokluğu nedeniyle davanın reddi esastan değil usulden bir karardır. Davacı, eksiklik tamamlandıktan sonra davasını yeniden açabilir; kesin hüküm doğmaz.
Ancak zamanaşımı ve hak düşürücü süreler önemlidir. HMK m.158 uyarınca, dava şartı yokluğu nedeniyle reddedilen davanın yeniden açılmasında, davacının dava açma hakkını kaybetmemesi için yeni dava 2 hafta içinde açılırsa, ilk davanın açılma tarihinde açılmış sayılır.
Hukuki Yarar Şartı
HMK m.114/1-h uyarınca dava açanın hukuki yararı bulunmalıdır. Bu kavram üç unsuru kapsar:
- Somut yarar: Dava sonunda elde edilebilecek somut bir hukuki sonuç olmalı
- Güncel yarar: Dava açıldığı sırada yarar mevcut olmalı (geçmişe yönelik tartışmalar için yarar yokluğu söz konusudur)
- Kişisel yarar: Yarar başvurucuya ait olmalı (popüler dava yasağı)
Pratik Tavsiyeler
- Dava açmadan önce kontrol listesi: Zorunlu arabuluculuk gerekiyor mu? Yargı yolu doğru mu? Görevli/yetkili mahkeme doğru mu? Vekâletname tam mı?
- Arabuluculuk son tutanağını saklayın: İş ve ticari davalarda dava dilekçesine eklenmesi zorunludur; aksi halde davanın usulden reddi söz konusu olur.
- Hukuki yararı somut olarak açıklayın: Dilekçede neden dava açıldığı ve hangi somut sonuca ulaşılmak istendiği net belirtilmelidir.
- Görev itirazına hazır olun: Davalı ilk itiraz olarak yetki/görev itirazı yapabilir; mahkeme bu itirazı önceden değerlendirir.
- Süreleri yönetin: Dava şartı yokluğu nedeniyle reddedilen davanın 2 hafta içinde yeniden açılması zamanaşımı kayıplarını önler.
Sıkça Sorulan Sorular
Dava şartları nelerdir?
HMK m.114/1 dava şartlarını sayar: Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması; yargı yolunun caiz olması; mahkemenin görevli olması; yetkinin kesin olduğu hâllerde yetkili bulunması; tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olmaları; dava takip yetkisi; vekille takip edilen davalarda vekâlet ehliyeti ve usulüne uygun vekâletname; davacının gider avansını yatırmış olması; teminat kararının gereğinin yerine getirilmesi; davacının hukuki yararının bulunması; aynı davanın derdest olmaması; aynı davanın kesin hükme bağlanmamış olması. m.114/2 uyarınca diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır — zorunlu arabuluculuk bu fıkra üzerinden dava şartı hâline gelir.
Zorunlu arabuluculuk neden bir dava şartıdır?
Çünkü özel kanunlar bunu açıkça dava şartı olarak düzenlemiştir ve HMK m.114/2 bu hükümleri saklı tutar. İş uyuşmazlıklarında 7036 sayılı Kanun m.3, ticari davalarda TTK m.5/A ve tüketici uyuşmazlıklarında TKHK'daki ilgili hükümler, arabulucuya başvurulmuş olmasını dava şartı saymıştır. Arabuluculuk aşaması tamamlanmadan açılan dava, esasa girilmeksizin usulden reddedilir.
Dava şartı eksikse mahkeme doğrudan reddeder mi?
Her zaman değil — giderilebilir eksikliklerde önce süre verilir. HMK m.115/2 uyarınca mahkeme dava şartı noksanlığını tespit ederse davanın usulden reddine karar verir; ancak noksanlığın giderilmesi mümkün ise bunun tamamlanması için KESİN SÜRE verir. Bu süre içinde giderilmezse dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir. Gider avansının yatırılmaması gibi eksiklikler bu kapsamdadır.
Mahkeme dava şartını kendiliğinden inceler mi?
Evet. HMK m.115/1 uyarınca “Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını, davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilirler.” Yani bu husus istinaf ve temyiz aşamasında da gündeme getirilebilir; ilk derecede ileri sürülmemiş olması hak kaybı doğurmaz.
Eksiklik sonradan giderilirse dava reddedilir mi?
Hayır ve bu, davacı lehine önemli bir kuraldır. HMK m.115/3 uyarınca “Dava şartı noksanlığı, mahkemece, davanın esasına girilmesinden önce fark edilmemiş, taraflarca ileri sürülmemiş ve fakat hüküm anında bu noksanlık giderilmişse, başlangıçtaki dava şartı noksanlığından ötürü, dava usulden reddedilemez.” Yargılama sırasında tamamlanan eksiklik, başlangıçtaki durumu telafi eder.
Yetki itirazı dava şartı mıdır?
Ayrım yapmak gerekir. Yetkinin kesin olduğu hâllerde mahkemenin yetkili bulunması bir dava şartıdır (m.114/1-ç) ve mahkeme resen inceler. Buna karşılık kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı bir ilk itirazdır (HMK m.116/1-a); süresinde ileri sürülmezse yetki kesinleşir. Aynı maddede uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı da ilk itiraz olarak sayılmıştır.