Velayet, küçük çocuğun şahsı ve malları üzerinde ana-babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin tümüdür (TMK m.335). Velayet hakkı, çocuğun korunması, eğitilmesi, bakımı ve temsil edilmesini kapsar. Boşanma veya ana-babanın ayrı yaşaması hâlinde velayetin kime verileceği çocuğun üstün yararı ilkesi çerçevesinde belirlenir.
Velayetin Belirlenmesinde Temel İlke: Çocuğun Üstün Yararı
TMK m.182 uyarınca hâkim, anne ve babayı dinledikten sonra velayeti hangisine vereceğine karar verir. Karar verilirken çocuğun üstün yararı esastır. Bu kapsamda dikkate alınan faktörler:
- Çocuğun yaşı ve cinsiyeti (özellikle 0-6 yaş anne yanında olma eğilimi — Yargıtay yerleşik içtihadı)
- Anne ve babanın ekonomik durumu ve barınma koşulları
- Anne ve babanın çocuğa karşı tutumu, ilgisi ve sorumluluk anlayışı
- Anne ve babanın yaşam tarzı ve sosyal çevresi
- İdrak çağındaki çocuğun görüşü (uygulamada genellikle 8 yaş ve üstü)
- Çocuğun okul, sosyal çevre ve psikolojik durumu
- Sosyal inceleme uzmanı raporu
Velayet Davalarının Türleri
1) Boşanma Davası İçinde Velayet Kararı
Boşanma davasında hâkim velayet hakkında re'sen karar vermek zorundadır (TMK m.182/1). Tarafların velayet konusunda anlaşması mahkemeyi bağlamaz; hâkim çocuğun yararını gözeterek anlaşmaya aykırı karar da verebilir.
2) Velayetin Değiştirilmesi Davası (TMK m.183)
Boşanma sonrası şartların değişmesi hâlinde velayetin diğer ebeveyne devri için ayrıca dava açılır. Şartlar:
- Velayet kendisine verilen ebeveynin başka biriyle evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölümü
- Çocuğun bakımının ihmal edilmesi
- Çocuğun ahlaki açıdan zarar göreceği yaşam koşulları
- Çocuğun fiziksel veya ruhsal sağlığını tehdit eden durumlar
- İdrak çağındaki çocuğun istikrarlı isteği
3) Velayetin Kaldırılması (TMK m.348)
Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişiminin tehlikede olduğu, ana-babanın velayetten kaynaklanan görevlerini ağır biçimde ihmal ettiği veya yetkilerini ağır biçimde kötüye kullandığı hâllerde velayet kaldırılır. Bu hâlde çocuğa vasi atanır (TMK m.404).
Sosyal İnceleme Raporu
Aile mahkemeleri kararını sosyal inceleme raporuna büyük ölçüde dayanır. Raporu aile mahkemesi sosyal hizmet uzmanı, pedagog veya psikolog hazırlar. Uzman; ebeveynlerin ev ortamını ziyaret eder, çocukla görüşür, okul/öğretmen görüşü alır ve velayetin hangi tarafa verilmesinin çocuğun üstün yararına olduğu konusunda görüş bildirir.
Çocuğun Dinlenmesi (BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12)
Yargıtay 2. HD istikrarlı içtihadına göre idrak çağındaki çocuk (genellikle 8 yaş ve üstü) velayet meselesinde mahkemece bizzat veya uzman aracılığıyla dinlenmelidir. Çocuğun görüşü mahkemeyi bağlamaz, ancak karar verilirken dikkate alınması gereken önemli bir unsurdur.
İştirak Nafakası ile İlişkisi (TMK m.182/2)
Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücü oranında katılmak zorundadır. Bu yükümlülük iştirak nafakası olarak adlandırılır. Çocuk reşit olana kadar (18 yaş) devam eder; öğrenim devam ediyorsa makul bir süre uzayabilir.
Kişisel İlişki Hakkı (TMK m.182/2, 323-324)
Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn ve çocuk arasında kişisel ilişki kurulması zorunludur. Mahkeme uygulamada şu çerçeveyi benimser:
- Her ay belirli hafta sonları (genellikle 1. ve 3. hafta sonu)
- Yarıyıl tatilinde belirli süre
- Yaz tatilinde 15 gün - 1 ay arası
- Dini bayramların 1. veya 2. günü
- Babalar/anneler günü
Yargıtay Yaklaşımı
Yargıtay 2. HD yerleşik içtihadına göre velayet mutlak olarak anneye veya babaya verilmesi gereken bir hak değildir; her dosyada somut çocuğun yararı değerlendirilir. Ancak 0-6 yaş döneminde "anne sevgi ve şefkati" ihtiyacı nedeniyle annenin tercih edilmesi yerleşik bir yaklaşımdır. 7 yaş ve üstü çocuklarda ise çocuğun istek ve görüşü, ebeveynlerin koşulları ön plana çıkar.
Velayetin Kötüye Kullanımı
Velayet kendisine verilen ebeveyn:
- Diğer ebeveynle çocuk arasında kişisel ilişkiyi engellemek,
- Çocuğu diğer ebeveyne karşı kışkırtmak,
- Çocuğun nafakasını başka amaçlar için kullanmak,
- Çocuğa fiziksel/psikolojik şiddet uygulamak
gibi davranışlarda bulunursa velayetin değiştirilmesi davasının kapısı açılır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
- Görevli: Aile Mahkemesi.
- Yetkili: Çocuğun yerleşim yeri veya talep edenin yerleşim yeri mahkemesi (HMK m.6, TMK m.20).
Pratik Tavsiyeler
- Velayet için stratejik delil derlemesi: çocukla geçirilen zaman, eğitim katılımı, sağlık takibi belgeleri
- Sosyal medya paylaşımları, mesajlar gibi karşı tarafın ihmal/kötüye kullanımına ilişkin deliller
- Çocuğun pedagog/psikolog görüşmesi raporları
- Tanıkların özenle seçilmesi (yakın akraba, öğretmen, komşu)
Velayet davaları çocuğun geleceğini doğrudan etkilediğinden, başlangıçtan itibaren aile hukukunda uzman bir avukatla çalışılması büyük önem taşır.