Türk hukukunda 18 yaşından küçükler "çocuk" sayılır ve cezai sorumlulukları yaşa göre kademelendirilir. Uyuşturucu davalarında çocuk failler için çocuk mahkemesi görev yapar.
TCK m.31 — Yaş Kategorileri
- 0-12 yaş: Cezai sorumluluk yoktur. Sadece güvenlik tedbiri uygulanabilir.
- 12-15 yaş: Fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını kavrayabiliyorsa cezai sorumluluk vardır; ancak ceza önemli ölçüde indirilir + güvenlik tedbirleri.
- 15-18 yaş: Cezai sorumluluk vardır; ceza 2/3 oranında indirilir.
Çocuk Mahkemesi (5395 sayılı Kanun)
Çocuk Koruma Kanunu (5395) çerçevesinde:
- Çocuk mahkemesi ve çocuk ağır ceza mahkemesi.
- Hâkim ve savcılar çocuk hukuku konusunda eğitimli.
- Pedagog / sosyal hizmet uzmanı raporu zorunlu (m.35).
- Kapalı duruşma; medya yasağı; kimliğin gizlenmesi.
- Çocuk müdafii zorunlu olarak görevlendirilir.
Sosyal İnceleme Raporu (SİR)
Çocuğun aile yapısı, eğitim-iş durumu, sosyal çevresi, ruh sağlığı ve madde kullanım profilini inceleyen uzman raporu; cezanın takdirinde ve güvenlik tedbirlerinin belirlenmesinde belirleyicidir.
Güvenlik Tedbirleri
- Danışmanlık tedbiri (5395 m.5/a).
- Eğitim tedbiri (m.5/b).
- Bakım tedbiri (m.5/c).
- Sağlık tedbiri — özellikle uyuşturucu davalarında AMATEM/ÇEMATEM tedavisi (m.5/d).
- Barınma tedbiri (m.5/e).
m.191 ve Çocuk
15-18 yaş aralığındaki çocuğun kullanmak için bulundurma fiilinde:
- Cezada 2/3 indirim.
- Genellikle kovuşturmaya yer olmadığı kararı + ÇEMATEM tedavisi + danışmanlık.
- Sicil korunması (Çocuk Koruma Kanunu özel hükümleri).
m.188 ve Çocuk Fail
15-18 yaş arasındaki çocuğun ticaret/imal fiilinde 2/3 indirim sonrasında dahi yüksek hapis cezası gündemdedir. Çocuğun bir yetişkin tarafından kullanıldığı hâllerde yetişkine TCK m.188/6 ağırlaştırma uygulanır; çocuğun cezası ise indirim üzerinden hesaplanır.
Yargıtay 10. CD — İlke
10. CD, çocuk uyuşturucu davalarında "sosyal inceleme raporu", "AMATEM-ÇEMATEM görüşü" ve "yaş tespiti"nin titiz yapılmasını, salt ceza indirimi değil yeniden topluma kazandırma perspektifinin benimsenmesi gerektiğini vurgular.
Aile İçin Pratik Tavsiyeler
- Çocuğun ifadesi alınırken müdafii hazır bulunmalı.
- Pedagog/psikolog huzurunda konuşulmalı.
- ÇEMATEM ile derhâl iletişim kurulmalı.
- Okul/aile destek mektupları temin edilmeli.
- Sosyal inceleme raporunda olumlu profil için belgeler hazırlanmalı.
Çocuk dosyaları, ceza ve aile/sosyal hizmet hukukunun kesişiminde yer alır. Çocuk hukuku ve ceza müdafii önerilir.