İş hukuku dışında zorunlu (dava şartı) arabuluculuk üç temel alanda daha uygulanır: ticari uyuşmazlıklar, tüketici uyuşmazlıkları ve belirli gayrimenkul uyuşmazlıkları. Aşağıda her birinin yasal dayanağı, kapsamı ve önemli istisnalarına yer verilmiştir.
Ticari Davalarda Zorunlu Arabuluculuk (TTK m.5/A)
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A uyarınca, TTK m.4 ile diğer kanunlarda öngörülen ticari davalardan konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri hakkında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.
Süre
Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren 6 hafta içinde başvuruyu sonuçlandırır. Zorunlu hâllerde arabulucu bu süreyi en fazla 2 hafta uzatabilir.
Talep Yığılması Sorunu
Bir davada birden fazla talep varsa ve bunların bir kısmı miktar konusu (arabuluculuğa tabi) iken bir kısmı miktara bağlı değilse, ticari arabuluculuk şartı tüm dava bakımından uygulanmaz. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi (Karar No: 2020/4734), dava yığılmasının söz konusu olduğu ve talepler arasında bağlantı bulunan davaların ticari arabuluculuğa tabi olmaksızın mahkemece çözülmesi gerektiğine hükmetmiştir.
Tüketici Uyuşmazlıklarında Zorunlu Arabuluculuk (TKHK m.73/A)
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.73/A ile tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.
İstisnalar — Şu uyuşmazlıklarda zorunluluk uygulanmaz:
- Tüketici hakem heyetinin görevi kapsamında olan uyuşmazlıklar
- Tüketici hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlar
- TKHK m.73/A altıncı fıkrasında belirtilen davalar
- TKHK m.74'te belirtilen davalar
- Tüketici işlemi mahiyetinde olan ve taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklar
Gayrimenkul Uyuşmazlıklarında Zorunlu Arabuluculuk (6325 m.18/B)
01.09.2023 tarihinden itibaren yürürlüğe giren 6325 sayılı Kanun m.18/B ile bazı gayrimenkul uyuşmazlıkları dava şartı arabuluculuk kapsamına alınmıştır:
- Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar (kiralanan taşınmazların 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu uyarınca ilamsız icra yoluyla tahliyesi hariç).
- Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar.
- 23.06.1965 tarihli ve 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu'ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar.
- Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar.
Tasarruf Yetkisi Şerhi
Aynı kanun m.17/B uyarınca, taşınmazın devrine veya üzerinde sınırlı ayni hak kurulmasına ilişkin uyuşmazlıklarda taraflar yazılı olarak kararlaştırırsa, arabulucunun talebiyle tapu siciline 3 ayı geçmemek üzere tasarruf yetkisi kısıtlama şerhi verilir. Süre sonunda veya tarafların talebiyle şerh kalkar.
Anlaşma Sağlandığında — İcra Edilebilirlik
Üç alanda da arabuluculuk anlaşma belgesinin hukuki değeri 6325 sayılı Kanun m.18 ile belirlenmiştir:
- Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğindedir.
- Ticari uyuşmazlıklarda avukatlar ile arabulucunun birlikte imzalaması da yeterlidir.
- Avukatsız imzalanan belgelerde icra edilebilirlik şerhi için sulh hukuk mahkemesine başvurulur.
Anlaşmama Hâlinde Dava
Üç alanda da anlaşmama hâlinde arabuluculuk son tutanağı dava dilekçesine eklenerek görevli mahkemede (asliye ticaret, tüketici veya sulh hukuk/asliye hukuk) dava açılır. Tutanak sunulmazsa mahkeme bir haftalık kesin süre verir; aksi hâlde dava usulden reddedilir.
Avukatın Rolü
Arabuluculuk müzakeresine hazırlıksız girmek, alacak hakkının tam karşılığını alamamaya ya da önemli hukuki risklerin atlanmasına yol açabilir. Anlaşma belgesi ilam niteliğinde olduğundan içerik son derece dikkatli kurgulanmalıdır. Büromuz; alacak hesaplarını, belge incelemesini ve müzakere stratejisini önceden planlayarak müvekkilini arabuluculuk masasında etkin biçimde temsil eder.