Karar Özeti
Yabancılık unsuru taşıyan boşanma davalarında Türk mahkemeleri, davanın esasına doğrudan Türk Medeni Kanunu'nu (TMK) uygulayamaz; 5718 sayılı MÖHUK'un 13. maddesindeki kademeli bağlama kurallarını (ortak milli hukuk, ortak mutad mesken, Türk hukuku) sırasıyla inceleyip yetkili yabancı hukuku tespit etmek ve o hukukun boşanma hükümlerine göre karar vermek zorundadır.
Karar Detayı
"5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un (MÖHUK) 13/1. maddesi uyarınca; boşanma ve ayrılık sebepleri ve hükümleri, eşlerin ortak milli hukukuna tabidir. Eşlerin ayrı vatandaşlıkta olmaları halinde ortak mutad mesken hukuku, bunun da bulunmaması halinde Türk hukuku uygulanır. Yabancı uyruklu eşler arasındaki boşanma davasında yerel mahkemenin, MÖHUK'un bu emredici kanunlar ihtilafı kuralını göz ardı ederek, tarafların ortak milli hukukunu araştırmaksızın veya mutad mesken tespiti yapmaksızın mekanik bir yaklaşımla doğrudan Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre davanın esası hakkında hüküm kurması usul ve yasaya açıkça aykırıdır. Hakim, yabancı hukuku resen uygulamakla yükümlüdür."
Özgün Analiz
Olay Özeti: Her ikisi de Almanya (veya İngiltere/Rusya) vatandaşı olan ya da biri yabancı diyen evli bir çift, Türkiye'de yaşamaya başladıktan bir süre sonra Türk mahkemelerinde boşanma davası açmıştır. Aile Mahkemesi, tarafların yabancı uyruklu olduğunu ve uyuşmazlıkta "yabancılık unsuru" bulunduğunu kayıtlardan görmesine rağmen, MÖHUK m.13'teki kademeli kuralları hiç işletmemiştir. Mahkeme, doğrudan Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesini (evlilik birliğinin temelinden sarsılması) baz alarak boşanma ve ferileri (nafaka, tazminat) hakkında karar vermiştir. Karar, "doğrudan Türk hukukunun uygulanmasının haksız ve usulsüz olduğu" gerekçesiyle temyiz edilmiştir.
Hukuki İlke: Mekanik Uygulama Yasağı: Türk hakimi, önüne gelen her davayı Türk kanunlarına göre çözemez. Uluslararası hukuk ve MÖHUK, devletlerin egemenlik haklarına saygı gereği kişilerin ailevi statülerinin kendi bağları olan hukukla çözülmesini emreder. MÖHUK m.13 Kademeli Sistemi: Boşanmada hakim şu algoritmayı izlemek zorundadır: Eşler aynı vatandaşlıkta mı? Evet ise, o ülkenin hukuku uygulanır (Örn: İki Alman için Alman Medeni Kanunu - BGB). Eşler farklı vatandaşlıkta mı? O zaman evlilik süresince fiilen ve ortak olarak yaşadıkları ülke (ortak mutad mesken) hukuku uygulanır. Ortak mutad mesken de yoksa? Ancak o zaman en son çare olarak Türk hukuku uygulanır. Yabancı Hukukun İçeriğini Bulma Görevi (MÖHUK m.2): Hakim, yabancı hukukun içeriğini resen (kendiliğinden) araştırır. Gerekirse taraflardan yardım ister, Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk Genel Müdürlüğü'nden o ülkenin kanun metnini ve tercümesini talep eder.
Uygulama Sonucu: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, yerel mahkemenin "kolaycılığa kaçarak" doğrudan Türk hukukunu uygulamasını ağır bir usul hatası kabul ederek yerel mahkeme kararını bozmuştur. Mahkemenin öncelikle tarafların güncel tabiyet (vatandaşlık) durumlarını belirlemesi, ardından MÖHUK 13. maddedeki hiyerarşiye göre yetkili hukuku saptaması ve o yabancı hukukun boşanma şartlarını (örneğin bazı yabancı hukuklarda boşanma için zorunlu olan 1-3 yıllık resmi ayrılık süresinin dolup dolmadığını) inceleyerek karar vermesi gerektiği hüküm altına alınmıştır.
Dava Strateji Notu: Bu karar metni (2. HD, yabancı çiftlerin boşanmasında uygulanacak hukukun MÖHUK m.13'e göre belirlenmesi gerektiğini, mekanik ...) dilekçe stratejisinde doğrudan alınmak yerine olay bazlı özgün argümana donüştürülmelidir.