1868 sayılı Kanun, ikamet mukavelenamesi akdedilmemiş devletlerle yapılacak geçici anlaşmalara ilişkindir. Konu, yabancıların bir ülkede ikamet etme, iş görme ve haklardan yararlanma koşullarının devletlerarası anlaşmalarla düzenlenmesi geleneğine dayanır. Anlaşma bulunmayan hâllerde geçici bir düzenleme yapılabilmesi, hukuki boşluğun karşılıklılık esasıyla doldurulmasını amaçlar.
İkamet Anlaşmalarının İşlevi
Devletler arasında yapılan ikamet anlaşmaları, karşılıklı olarak vatandaşların ülkeye girişi, yerleşmesi, meslek icrası ve hukuki işlemlere katılması gibi konularda asgari bir çerçeve kurar. Bu çerçeve olmadığında, yabancının statüsü tamamen iç hukuka ve idarenin takdirine bırakılır. Geçici anlaşma imkânı, kalıcı bir metin müzakere edilene kadar taraf vatandaşlarının belirsizlik içinde kalmasını önlemeye yöneliktir.
Mütekabiliyet Nasıl Bir Ölçüttür
Karşılıklılık (mütekabiliyet), bir devletin kendi ülkesinde yabancıya tanıdığı hakkı, karşı devletin de kendi vatandaşlarına tanımasına bağlaması demektir. Uygulamada üç görünümü vardır:
- Anlaşmaya dayalı karşılıklılık: İki devlet arasındaki metinde açıkça düzenlenmiştir.
- Kanuni karşılıklılık: İç hukuk, hakkın tanınmasını karşı devletin mevzuatına bağlar.
- Fiili karşılıklılık: Yazılı bir düzenleme olmasa da uygulamada aynı muamelenin gösterilmesidir.
Bir yabancının talebi karşılıklılık gerekçesiyle reddedildiğinde, hangi görünümün esas alındığının işlemde gösterilmesi gerekir; bu, itirazın hedefini belirler.
Uluslararası Metnin İç Hukuka Etkisi
Bir anlaşmanın uygulanabilmesi için usulüne uygun biçimde yürürlüğe konulmuş olması aranır. Bu nedenle bir hakka dayanmadan önce anlaşmanın yürürlükte olup olmadığı, hangi tarihten itibaren uygulandığı ve kapsamına hangi kişi grubunun girdiği kontrol edilmelidir. Geçici nitelikteki metinlerde ayrıca sürenin dolup dolmadığı ve yerine kalıcı bir anlaşmanın geçip geçmediği araştırılmalıdır.
Yabancının Talebi Reddedildiğinde
- Ret kararının yazılı gerekçesini ve dayandığı hukuki metni isteyin.
- Karşılıklılık gerekçesi varsa, karşı devletin uygulamasına ilişkin belge veya resmî bilgi toplayın.
- Talebinizin anlaşma kapsamında mı yoksa genel yabancılar mevzuatı kapsamında mı değerlendirildiğini netleştirin.
- İdari başvuru ve yargı yolu sürelerini tebliğ tarihinden itibaren tek bir takvimde izleyin.
Uygulamada Dikkat Edilecek İki Nokta
Birincisi, ikamet hakkına ilişkin bir anlaşmanın çalışma iznini kendiliğinden kapsamamasıdır; her hak kendi metniyle sınırlıdır. İkincisi, anlaşma hükümlerinin kişisel duruma uygulanmasında vatandaşlık bağının belgeyle ispatının gerekmesidir. Çifte vatandaşlık veya vatansızlık hâllerinde hangi devletin vatandaşı sayılacağı ayrı bir inceleme konusudur.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Yabancılar hukukunda sonuç, kişinin uyruğu, talep ettiği hak ve o an yürürlükteki anlaşma metnine göre değiştiğinden, somut bir başvuru veya ret kararı için hukuki değerlendirme almanız yerinde olur.