Taşınır rehninde teminatın işlevi, rehne konu varlığın gerçek değerinin doğru belirlenmesine bağlıdır. Ticari işlemlerde taşınır varlıkların değer tespiti hakkındaki yönetmelik; değer tespitinin hangi hâllerde zorunlu olduğunu, kimler tarafından yapılabileceğini ve raporun taşıması gereken unsurları düzenler. Değer tespiti, hem rehnin kurulması aşamasında hem de temerrüt sonrası hakların kullanılmasında belirleyici rol oynar.
Değer Tespitinin İşlevi
Değer tespiti üç ayrı amaca hizmet eder: teminatın alacağı karşılayıp karşılamadığını göstermek, birden fazla dereceli rehinde sıra ilişkisini anlamlı kılmak ve mülkiyetin devri gibi yollarda alacağı aşan kısmın hesaplanmasını sağlamak. Bu üçüncü işlev, rehin verenin korunması bakımından özel önem taşır; değerin düşük gösterilmesi, borçlunun malvarlığında karşılıksız bir azalma yaratır.
Raporda Aranan Unsurlar
- Değerlemeyi yapan kişi veya kuruluşun yetkisini gösteren bilgiler
- Değerleme tarihi ve değerin hangi tarihe göre belirlendiği
- Kullanılan yöntem ve yöntemin seçilme gerekçesi
- Karşılaştırmaya esas alınan emsal veriler ve kaynakları
- Taşınırın fiziki durumu, yaşı, kullanım yoğunluğu ve teknik özellikleri
Yöntemin gerekçesiz seçilmesi, raporun en zayıf noktasıdır. Aynı makine için maliyet esaslı yaklaşım ile emsal karşılaştırma yaklaşımı arasında ciddi farklar doğabilir; hangi yöntemin neden tercih edildiği açıklanmadığında rapor tartışmaya açık hâle gelir.
Rapora İtiraz Stratejisi
- Rapor, yönetmelikte aranan unsurlar bakımından biçimsel olarak denetlenir; eksik unsur varsa öncelikle bu husus ileri sürülür.
- Kullanılan emsallerin gerçekten benzer nitelikte olup olmadığı somut verilerle karşılaştırılır.
- Taşınırın bakım kayıtları, arıza geçmişi ve kalan ekonomik ömrüne ilişkin belgeler sunularak fiziki durum değerlendirmesi çürütülür.
- Karşı bir değerleme raporu alınarak farkın sayısal olarak ortaya konması sağlanır.
- Yargılama aşamasında, uzmanlık gerektiren bu husus için bilirkişi incelemesi talep edilir.
Bilirkişi İncelemesinde Dikkat Edilecekler
Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca bilirkişi, çözümü özel ve teknik bilgiyi gerektiren hâllerde görevlendirilir; hukuki değerlendirme bilirkişiye bırakılamaz. Bu nedenle bilirkişiye yöneltilecek sorular, taşınırın teknik durumu ve piyasa değeri üzerine odaklanmalı, rehin hakkının geçerliliği gibi hukuki sorular soruya dönüştürülmemelidir. Rapor tebliğ edildikten sonra itiraz için tanınan süre içinde, itirazın gerekçeli ve teknik dayanaklı biçimde sunulması gerekir.
Değer Tespitinin Zamanı Sorunu
Taşınırların değeri zamanla hızla değişir. Rehin kurulurken yapılan tespitin, temerrüt anında hâlen geçerli sayılması çoğu zaman mümkün değildir. Bu nedenle hakların kullanılması aşamasında güncel bir tespit yaptırılması, hem alacaklıyı sonraki iade taleplerine karşı korur hem de rehin verenin haksız kayba uğramasını önler.
Yukarıdaki bilgiler genel niteliktedir. Değerleme uyuşmazlıklarında teknik ve hukuki argümanların birlikte kurgulanması gerektiğinden, itiraz dilekçesi hazırlanmadan önce raporun bir hukukçu ile birlikte incelenmesinde yarar bulunmaktadır.