2816 sayılı Karar, Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi'nin kurulmasına dair Nahçıvan Anlaşması'na Özbekistan Cumhuriyeti'nin katılması nedeniyle, anlaşmanın uygulama alanının belirtilen tarihten itibaren bu ülkeyi de kapsayacak şekilde değiştiğini tespit etmektedir. Görünüşte teknik olan bu tespit işlemi, uluslararası andlaşmaların iç hukukta nasıl sonuç doğurduğunu anlamak için iyi bir örnektir.
Katılma, Onay ve Tespit Arasındaki Fark
Çok taraflı bir andlaşmaya sonradan taraf olmak katılma olarak adlandırılır. Katılma ile andlaşmanın kişi ve ülke bakımından uygulama alanı genişler. Türkiye açısından burada yeni bir andlaşma onayı söz konusu değildir; hâlihazırda taraf olunan bir metnin kapsamındaki değişikliğin resmen tespit edilmesi ve duyurulması gerekir. Bu tespit, uygulayıcı kurumlar için bağlayıcı bir referans oluşturur.
Andlaşmalar İç Hukukta Nasıl Uygulanır?
Anayasa, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmaların kanun hükmünde olduğunu ve bunlar hakkında anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurulamayacağını öngörür. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm içermesi hâlinde ise andlaşma hükümlerinin esas alınacağı kabul edilmiştir. Dolayısıyla bir andlaşmanın kapsamının genişlemesi, doğrudan uygulanabilir nitelikteki hükümler bakımından iç hukukta da sonuç doğurur.
Konsey Çerçevesinin Pratik Yansımaları
- Kurumlar arası işbirliği protokolleri ve ortak programların hukuki dayanağının genişlemesi
- Eğitim, kültür, ulaştırma ve ticaret alanlarında yürütülen çerçeve çalışmalarına yeni tarafın dahil olması
- İkili anlaşmalarla çok taraflı çerçevenin birlikte uygulanması gereken hâllerde önceliğin belirlenmesi
Önemli bir uyarı: çerçeve nitelikli işbirliği anlaşmaları çoğunlukla doğrudan bireysel hak yaratmaz. Bir vatandaşın veya şirketin bu tür bir metne dayanarak talepte bulunabilmesi için, hükmün yeterince açık ve doğrudan uygulanabilir olması gerekir. Aksi hâlde ilgili alandaki ikili anlaşmalar ve iç mevzuat esas alınır.
Uygulayıcılar İçin Yöntem
- Somut olayda hangi metnin uygulanacağını belirlerken andlaşmanın Türkiye bakımından yürürlük tarihini kontrol edin.
- Kapsam değişikliğinin hangi tarihten itibaren geçerli olduğunu esas alın; geçmişe etki kural değildir.
- Aynı konuda ikili anlaşma varsa, çok taraflı çerçeveyle ilişkisini metindeki saklı tutma hükümlerinden okuyun.
- Resmî Gazete'de yayımlanan tespit ve onay kararlarını dosyanıza kaynak olarak ekleyin.
Bu açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir; uluslararası metinlerin somut bir uyuşmazlıkta uygulanabilirliği metnin lafzına ve olayın niteliğine bağlı olduğundan, ayrıntılı hukuki inceleme yapılması gerekir.