Adlî ve Önleme Aramaları Yönetmeliği, kişinin üstünde, eşyasında, aracında veya konutunda yapılacak aramanın hangi karar ve emirle, hangi sınırlar içinde gerçekleştirileceğini düzenler. Arama, çoğu ceza dosyasında delilin kaynağı olduğu için usulüne aykırılık iddiası doğrudan delilin kullanılabilirliğini tartışmaya açar.
Adlî Arama ile Önleme Araması Aynı Şey Değildir
Adlî arama, işlenmiş bir suçun delilini veya şüpheliyi ele geçirmeye yöneliktir ve kural olarak hâkim kararına dayanır. Önleme araması ise henüz işlenmemiş bir suçun önlenmesi amacıyla, belirli yer ve zaman dilimi için verilen kararla yapılır. İki kategori karıştırıldığında ciddi sonuç doğar: önleme araması kararına dayanılarak elde edilen bulgunun adlî delil olarak kullanılabilirliği, aramanın amacı ve kapsamı gözetilerek değerlendirilir.
Kararın Kapsamı Ne Kadar Bağlayıcıdır?
- Arama kararında yer, zaman ve aranacak şeyin belirtilmesi gerekir; belirsiz ve genel ifadeli kararlar sınırsız yetki vermez.
- Karar süresi dolduktan sonra yapılan arama, kararsız arama sayılır.
- Karar konutu kapsıyorsa eklentileri, aracı kapsıyorsa aracın içindekileri kapsar; ancak farklı bir yer için ayrıca karar gerekir.
- Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde verilen yazılı emir istisnaidir ve kanunun aradığı onay süreci işletilmelidir.
Arama Sırasında Uyulması Gereken Usul
Konutta, iş yerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda yapılan aramada ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin bulundurulması usulü, aramanın denetlenebilirliğini sağlar. Aramada hazır bulunma hakkı, aramanın kapsamının kişiye bildirilmesi ve el konulan eşyanın listelenerek imza karşılığı belge verilmesi de aynı amaca hizmet eder. Bu adımların atlanması, savunmanın somut olarak dayanabileceği usul eksiklikleridir.
Rastlantısal Olarak Elde Edilen Deliller
Arama sırasında, kararın konusu dışında başka bir suça ilişkin delil bulunması hâlinde izlenecek yol kanunda ayrıca düzenlenmiştir. Bu tür bulgularda muhafaza altına alma ve derhal yetkili makama bildirme yükümlülüğü öne çıkar. Bildirim yapılmadan sürdürülen genişletilmiş arama, kapsam aşımı iddiasını güçlendirir.
İtiraz Stratejisi
- Arama kararının tarihini, süresini ve kapsamını arama tutanağının saatiyle karşılaştırın.
- Yazılı emirle yapılan aramalarda onay kaydının dosyada bulunup bulunmadığını kontrol edin.
- Hazır bulunması gereken kişilerin tutanakta yer alıp almadığını inceleyin.
- El koyma listesi ile sonradan bilirkişiye gönderilen eşyanın örtüşüp örtüşmediğini takip edin.
- Tespit ettiğiniz aykırılığı, dosyanın ilk uygun aşamasında yazılı olarak ileri sürün; geç ileri sürülen usul itirazları etkisini yitirebilir.
Buradaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır. Arama ve el koyma işlemlerinde tutanak ayrıntıları belirleyici olduğundan, işlemin hemen ardından belgelerin bir örneğinin alınması ve hukuki değerlendirme yaptırılması önerilir.