Adalet Ilık ve Diğerleri Başvurusu (B. No: 2021/9541)

I. BAŞVURUNUN

KONUSU

1. Başvuru; bir yer altı maden ocağında meydana gelen ve

birçok kişinin ölümü ile pek çok kişinin yaralanmasıyla sonuçlanan facia

çerçevesinde dile getirilen yaşam hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddialar

hakkındadır.

II. BAŞVURU

SÜRECİ

2. Başvurucuların yaptığı 2021/9541 sayılı başvuru 15/3/2021

tarihinde, 2022/64331 sayılı başvuru ise 22/6/2022 tarihinde yapılmıştır.

Komisyon, başvuruların birleştirilmesine ve kabul edilebilirlik incelemesinin

Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.

3. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik

ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

4. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet

Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucular,

Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunmuştur.

5. Başvurucu Fatime Kazancı ile İsmail Kazancı, başvuru

tarihinden sonra sırasıyla 14/12/2021 ve 1/12/2022 tarihinde vefat etmiştir.

Ölen başvurucuların mirasçıları başvurudan haberdar edilseler de kendilerine

tanınan on beş günlük süreye rağmen başvuruyu devam ettirme yönündeki

taleplerini Anayasa Mahkemesine iletmemiştir.

III. OLAY VE

OLGULAR

6. Başvuru formu ve ekleri ile Abdülkadir

Yılmaz ve diğerleri (2) (B. No: 2016/13649, 29/1/2020) kararına ve Ulusal

Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgelere göre

ilgili olaylar başvuruyu ilgilendirdiği ölçüde özetle şöyledir:

7. Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) adına ruhsatlı olup

S... A.Ş. (yüklenici Şirket) tarafından işletilen, Manisa’nın Soma ilçesi Eynez

Mahallesi Karanlıkdere mevkiinde bulunan yer altı maden ocağında 13/5/2014

tarihinde saat 15.00 sıralarında meydana gelen faciada aralarında

başvurucuların yakınlarının da olduğu 301 kişi ölmüş, çok sayıda kişi de

dumandan doğrudan etkilenerek yaralanmıştır (Son 50 yılda meydana gelen maden

kazalarına bakıldığında dünyanın en büyük ikinci ölümcül faciası olan bu kaza,

dünya tarihindeki en ölümcül 13. kazadır; bkz. https://tr.euronews.com/2020/05/13/soma-dunyada-son-50-yilin-en-olumcul-2-maden-kazasi.

Erişim tarihi: 25/10/2022). Başvurucular ile ölen yakınları arasındaki bağ ekli

2 sayılı listede belirtilmiştir.

8. Yüklenici Şirketin bir önceki yönetim kurulu başkanı

olan A.G. olaydan birkaç gün sonra, yüklenici Şirketin Soma Maden İşletmeleri

Genel Müdürü R.D., Eynez İşletme Müdürü A.Ç. ve Soma İnsan Kaynakları Müdürü

ile birlikte konuyla ilgili bir basın açıklaması yapmıştır. Bu açıklama

hakkındaki bazı haberlerde A.G.nin yüklenici Şirketin yönetim kurulu başkanı

ve/veya maden sahibi olduğu ifade edilmiştir (bkz. https://www.trthaber.com/haber/gundem/maden-isletmesi-sahibi-alp-gurkan-aciklama-yapti-127737.html.

Erişim tarihi: 25/10/2022; https://www.haberturk.com/ekonomi/is-yasam/haber/948753-yasam-odasi-kapatilmisti-yenisi-yapiliyordu.

Erişim tarihi: 25/10/2022).

9. Olaydan haberdar olması sonrasında Soma Cumhuriyet

Başsavcılığı (Soma Başsavcılığı) olay günü konuyla ilgili bir ceza soruşturması

başlatmıştır.

10. Bazı siyasetçiler ile kamu görevlilerinin de olayda

sorumluluğu olduğu iddiasıyla sonradan kimi gerçek kişilerle tüzel kişilerin

yaptığı suç duyuruları üzerine başlatılan soruşturmalar mevcut soruşturma ile

birleştirilmiştir. Sonraki bir tarihte, haklarında şikâyette bulunulan

siyasetçilerle ilgili soruşturmayı tefrik eden Soma Başsavcılığı; Enerji ve

Tabii Kaynakları Bakanlığı (Enerji Bakanlığı) ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik

Bakanlığı (ÇSGB/Çalışma Bakanlığı) müfettişlerinin, Çalışma Bakanlığı İş

Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürü K.Ö.nün kamu görevlisi olması, haklarında

soruşturma yapılabilmesi için 2/12/1999 tarihli ve 4483 sayılı Memurlar ve

Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun uyarınca yetkili

mercilerce soruşturma izni verilmesi gerektiği gerekçesiyle bahse konu

kişilerle ilgili soruşturmayı mevcut soruşturmadan ayırmıştır.

A. Genel

Soruşturma Hükümlerine Göre Yürütülen Soruşturmayla İlgili Süreç

1. Soma

Başsavcılığınca Fezleke Düzenlenmesine Kadar Olan Süreç

11. Soma Başsavcılığı ile çevredeki bazı Cumhuriyet

başsavcılıkları vefat edenlerin cesetleri üzerinde ölü muayenesi ve/veya otopsi

işlemleri (Üzerinde otopsi yapılan ceset sayısı on yedidir.) yapılması için

gerekli adımları atmıştır. Kimliği tespit edilemeyen bazı müteveffadan ve

bunların yakını olduğu düşülen kişilerden alınan biyolojik örnekler üzerinde

moleküler genetik incelemeler yapılarak ölülerin kimliği saptanmıştır. Otopsi

raporları ile üzerinde sadece ölü muayenesi yapılan cesetlerin tamamına

yakınından alınan kan örneklerinde rastlanan karboksihemeglobin oranlarına göre

ölümlerin sebebi CO (karbonmonoksit) zehirlenmesidir.

12. Olayı çevreleyen koşulların ve olayın meydana

gelmesinden sorumlu olanların tespiti için Soma Başsavcılığı, profesör unvanına

sahip iki maden ve bir elektrik mühendisi ile A sınıfı bir iş güvenliği

uzmanından bir bilirkişi heyeti oluşturmuştur. Bu heyet ile olaydan bir gün

sonra olayın meydana geldiği yer altı maden ocağı incelenmek istenmiş ancak

arama ve kurtarma çalışmalarının devam etmesi nedeniyle inceleme

yapılamamıştır. 16/5/2014 tarihinde maden ocağına tekrar gidilmiştir. Bu kez

kurtarma faaliyetlerini sürdüren maden ocağı yetkililerinden ve tahlisiye

ekiplerinden bilgi alınmış, ocak gazlarının ölçüm kayıtlarının tutulduğu

bilgisayar verilerine ulaşılmış, yer altı ocağına ait kroki ve haritalar elde

edilmiştir. Tahlisiye ekipleri tarafından gerekli şartların sağlanması

neticesinde soruşturmada görevli Cumhuriyet savcıları ile bilirkişi heyeti,

kurtarma çalışmalarına katılmış bir maden mühendisi eşliğinde ocağın kulikar

malzeme girişi olarak tabir edilen ocak ağzından maden ocağına girip ilk

incelemeyi yapmıştır. Yapılan incelemede şu hususlar saptanmıştır:

- Ocak girişinden sonraki 1.000 metrelik bölümdeki ana

galeri yolunun jeolojik yapısı taştır. 1.000 metrede U2 olarak tabir edilen

elektrik trafosu bulunmaktadır. 1.000 metreden sonra ocak içinde yangının ilk

belirtisi olan kömür nakil bandı tamamen yanmıştır. Taşlarda yanmaya bağlı

islenme mevcuttur. Tahta tahkimatların yanması üzerine taşlar yer yer tabana

düşmüştür. Tabanda soğutma çalışmalarının belirtisi olarak su bulunmaktadır.

Tabandaki su bazı yerlerde 30-40 cm derinliğinde küçük göletler oluşturmuştur.

Elektrik kablolarının yüzeyleri, içindeki bakır kablo görünecek şekilde

yanmıştır. Ocakta ilerledikçe sıcaklık artmaktadır. Biraz daha ilerlendiğinde

kısmı göçükler görülmüştür. Bu göçüklerden ancak eğilerek geçilebilmiştir. Ana

galeride yol üzerinde kullanılan tahta tahkimatlar yanıktır ve kısmen

yenilenmiştir. Olayın meydana geldiği yer olduğu düşünülen ve ada olarak tabir

edilen yerde soğutma çalışmaları devam etmektedir. Burada sıcaklık, çelik

bağlar arasındaki tahta tahkimatlar soğumadığından iyice artmıştır. 1.400

metrede revire giden kısım tamamıyla göçmüştür. A ve H panolarına giden yol ise

açıktır. Maden ocağı içinde devam etmek artık mümkün değildir.

13. 17/5/2014 tarihli bilirkişi ön raporuna göre ilk

aşamada olayın meydana gelmesinde kusurlu olanlar şunlardır:

- Teknik nezaretçi

- İşletme müdürü

- Saha sahibi

- Şirketin iş güvenliği başmühendisi

- Şirketin yönetim kurulu başkanı

- Vardiya amirleri

14. Sulh ceza mahkemesinden alınan kararlara istinaden

yüklenici Şirkete ait Soma’daki bina ile eklentilerinde arama yapılmış, bazı

defterler ile birtakım yazılı ve dijital belgelere el konulmuştur. Başka

defterler yanında gaz ölçüm, patlayıcı madde sarfiyat ve cihaz bakım defterleri

bir Cumhuriyet savcısınca incelenmiştir. İncelemeye göre gaz ölçüm defterindeki

bazı ölçüm sonuçları birbirine yakındır, bazı ölçüm sonuçları ise birbirini

tekrar etmektedir. Patlayıcı madde sarfiyat defterinin bazı yerlerindeki

imzayla ilgili kısımlar boş bırakılmıştır. Cihaz bakım defterindeki cihazların

sıfırlanmasına, ölçümlenmesine ve takip edilmesine ilişkin kayıtlar özellikle

2014 yılı Mart ayından itibaren imzasızdır. Ayrıca 340 ana nefeslik hava

çıkışına yerleştirilen 428 kodlu sıcaklık sensörüne ait verilere göre

1/2/2014-28/2/2014 tarihleri arasında 20,82 °C-21,15 °C arasında değişen

sıcaklık 6/5/2014 tarihinden itibaren 32 °C’yi aşmış, 12/5/2014 tarihinde 45

°C’nin biraz üzerine çıkmış; olay günü saat 10.15’te 46,23 °C’ye, saat 15.10’da

ise 46,58 °C’ye ulaşmıştır. Bilirkişi heyetinde görevli profesör unvanına sahip

bir maden mühendisinin soruşturmada görevli bir Cumhuriyet savcısına verdiği

bilgiye bakılırsa yer altındaki kömürün oksidasyonunun (kendiliğinden yanma) en

önemli göstergesi CO konsantrasyonunun ve sıcaklığın artmasıdır. Bu nedenle

maden işletmelerinde havanın nem değerine bağlı olarak kuru sıcaklık 30 °C’yi,

yaş sıcaklık ise 25 °C’yi geçmemelidir.

15. Olaydan yaralı olarak kurtulanların tespiti için

çevredeki kamu ve özel sağlık kuruluşlarıyla yazışmalar yapılmış, bir kısım

yaralı hakkında düzenlenen genel adli muayene raporları temin edilmiştir. Bazı

yaralılar yönünden kesin adli rapor alınmıştır.

16. Elde edilen güvenlik kameralarına ait kayıtlar Ankara

Kriminal Polis Laboratuvarına inceletilmiştir.

17. Çalışma Bakanlığı ile Enerji Bakanlığından olay

tarihinden önceki iki yıl içinde olayın meydana geldiği madende yapılan

denetimlere ait tüm bilgi ve belgeler istenmiştir.

18. Maden ocağının gaz izleme odasında bulunan gaz

sensörlerinin kayıtların tutulduğu bilgisayarlar ile madenin personel

servisinde bulunan ve madende çalışan personelin giriş ve çıkış kayıtlarını

tutan bilgisayarın imajları alınmıştır.

19. Kurtarma ve tahlisiye çalışmalarının tamamlanmasından

sonra olayın meydana geldiği maden, hava girişinin engellenmesi ve devam eden

ocak yangınının durdurulabilmesi amacıyla her üç girişinden barajlanarak

kapatılmıştır. Baraj arkasında bırakılan numune alma borularından düzenli

aralıklarla ocak içi gaz ölçümleri alınmış, yangının devam edip etmediği takip

edilmiştir. 23/6/2014 tarihinde Cumhuriyet savcıları ve bilirkişi heyeti,

yüklenici Şirketin yetkilileri ve TKİ yetkilileri ile bir toplantı yapıp ocağa

giriş şartlarını değerlendirmiştir. Aynı gün yapılan keşifte mevcut yer altı

üretimi nedeniyle yeryüzünde oluşan çökme ve kayma bölgeleri incelenip

fotoğraflanmış, inceleme yapılan sahaların GPS ile koordinatları elde

edilmiştir.

20. Gaz oranlarının uygun değerlere ulaştığı

değerlendirilince 16/7/2014 tarihinde, kapalı olan ocak giriş barajları

tahlisiye ekipleri denetiminde yıkılmış ve havalandırma fanları çalıştırılarak

kısmi hava akışı sağlanmıştır. Ocağa giren tahlisiye ekiplerigaz ölçümü yapmış

ve yangının yer altında devam ettiğini ancak ocağın bazı bölümlerine girilebileceğini

tespit etmiştir. Temiz havanın olay yerine ulaşması sonucunda yangının artarak

devam etme olasılığının yüksek olmasına, metan içeriğinde kontrol dışı artışlar

yaşanabilecek olmasına, bu nedenle grizu patlama tehlikesinin artarak devam

etmesine rağmen soruşturmada görevli bir Cumhuriyet savcısı ile bilirkişi

heyeti, iş sağlığı ve güvenliği için gerekli takımı temin ederek soruşturma

kapsamında alınan ifadelerde olayın çıkış noktası olarak beyan edilen ve göçük

olduğu tahlisiye ekiplerince belirlenen bölgedeki durumu incelemek için ocağa

girmiştir. 1.100 metrelik derinliğe kadar bölümde olayın sebebine ilişkin delil

ve emaraye rastlanmamıştır. 1.500 metre derinlikte 4 No.lu insan nakil bandı

ile 5 nolu insan nakil bandını bağlayan nefesliğe (146,8 kodlu) girilmiştir. Bu

bölgede alt kodda bulunan 3 numaralı kömür nakil bandının bulunduğu galeriye

(144,0 kodlu) doğru göçüğün meydana geldiği görülmüştür. Jeolojik yapı olarak

kömüre değil metamorfik kayaç olan marna rastlanmıştır. Elektrik kablolarının

sağlam olduğu, tahkimata destek olarak kullanılan ahşap kamaların sadece

üzerinde is bulunduğu, göçük alanı içerisinde domuz damlarının bulunduğu ve bu

damların yanmadığı tespit edilmiştir. S panolarına giden temiz hava yolunda U3

trafosunun durduğu yol üzerinde yoğun bir şekilde duman bulunduğu gözlenmiş ve

seyyar gaz ölçüm cihazlarıyla yapılan ölçümlerde CO oranı 518 PPM, metan

(CH4)oranı %0,26, oksijen oranı ise %18,25 bulunmuştur. Ayrıca 340 nefeslik ana

yol üzerinde tahkimatlar arasına konulan ahşap kamaların tamamen yandığı, A ve

H panolarının bulunduğu bölge tarafından yoğun bir şekilde dumanın geldiği

görülmüştür. Böylece kazanın başlangıç yeri olarak tahmin edilen bölgenin halen

yanmakta olduğu, burada CO değerlerinin çok yüksek olduğu ve yoğun duman nedeniyle

ocakta daha fazla ilerlemenin mümkün olmadığı saptanmıştır. Gerekli örnekler

alındıktan sonra keşif sonlandırılmıştır (Bilirkişi heyetince gerek bu keşifte

gerek daha önce yapılan keşiflerde tespit edilen diğer hususlar, bilirkişi

raporunun kusur değerlendirmesiyle ilgili kısmında yer almaktadır; bkz. § 25).

21. Sıcaklık ölçüm cihazı ile seyyar gaz ölçüm cihazları,

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) Ulusal Metroloji

Enstitüsü Gaz Metrolojisi Laboratuvarına (Gaz Laboratuvarı) CO maskeleri ise

TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezine inceletilmiştir. Seyyar gaz ölçüm cihazları

ile gaz maskeleri yönünden yapılan incelemeler nedeniyle düzenlenen raporlara

göre;

i. I... S.. marka on iki seyyar gaz ölçüm cihazının ancak

dokuzundan veri alınabilmiştir. Bu cihazların 10-15 Mayıs 2014 tarihleri

arasında kaydettiği veriler incelenmiş ve CO miktarının yasal limitleri aştığı

toplam otuz bir ölçüm aralığı tespit edilmiştir. Aşımların bazıları kısa sürse

de bazıları saatlerce sürmüştür. Bazı aşımların yasal limitlerin çok üzerine

çıktığı saptanmıştır. Cihazların kalibrasyon ölçümleri yapılmış ve 11033FH-049

seri numaralı cihazın oksijen sensörünün hata verdiği, bazı cihazların kuru

hava ile kalibrasyonu sırasında sıfır göstermesi gereken CO, H2S (hidrojen

sülfür) ve CH4 (metan) değerlerinin sıfırdan daha küçük gösterdiği

belirlenmiştir. On iki cihazın tamamının O2 ölçümlerinin kalibrasyon gaz

değerinin sınırları içinde olduğu görülmüştür. Üç cihazın CO ölçüm sonuçları,

yedi cihazın ise H2S ölçüm sonuçları kalibrasyon gaz değeri sınırlarının

üstündedir. Altı cihaz ise kalibrasyon gaz değeri sınırlarının altında ölçüm

yapmaktadır. Cihazların kalibrasyon gaz değeri sınırlarının üzerinde ölçüm

yapması saha uygulamasında bir tehlike arz etmemektedir zira cihazlar ölçüm

sonuçları yasal limitlere ulaşmadan alarm vermektedir. Öte yandan CH4 için

kalibrasyon gaz değeri sınırlarının altında ölçüm yapan cihazlar, ortamdaki gaz

miktarı yasal limitleri aşmasına rağmen alarm veremez. İlgili mevzuata göre

maden ocaklarda CO değeri azami 50 PPM, sekiz saatlik çalışma için müsaade

edilen azami H2S değeri 20 PPM, oksijen değeri asgari %19, CH4 değeri ise azami

%2’dir. İncelenen seyyar gaz ölçüm cihazlarından bazıları 10/5/2013-14/5/2013

tarihleri arasında 50 PPM’nin oldukça üzerine çıkan CO değerleri ölçmüştür.

ii. CO maskelerine gelince;

- F... firması tarafından üretilen gaz maskelerinin

koruyucu ambalajlarındaki (kullanılmış ve kullanılmamış) üretim tarihi ve

üretici firma bilgisi kolay anlaşılabilir değildir. Bu firma tarafından

üretilmiş olan kullanılmış on iki gaz maskesinin tamamının filtre kısmı

paslanmıştır. Ayrıca sözü edilen on iki gaz maskesinden üçü raf ömrünü

tamamlamıştır. Aynı firma tarafından üretilen ve kullanılmamış olduğu

bildirilen 116 gaz maskesinden on sekizinin raf ömrü sona ermiştir.

- D... firması tarafından üretilen gaz maskelerinin

teknik özellikleri ile ilgili bilgilere ulaşılamamıştır.

- Çin Halk Cumhuriyeti kaynaklı maskelerin tamamı 16-20

yıl önce üretilmiştir ve kullanım ömrünü tamamlamıştır.

- Kullanılmış bazı gaz maskelerinde seri numarası ya

yoktur ya da silinmiştir.

- İncelenen gaz maskelerinin kalite kontrollerinin en son

ne zaman yapıldığı bilgisine ulaşılamamıştır.

- Kaza anında ve hemen sonrasında, madende çalışan

işçilerin maruz kaldığı ortamdaki oksijen oranı, karbonmonoksit oranı ve

karbondioksit oranı ile ilgili ölçüm sonuçları gönderilmediğinden F... firması

tarafından üretilen gaz maskelerinin olay anındaki koşullara uygun olup

olmadığı ile ilgili değerlendirme yapmak mümkün değildir.

22. Soruşturmada dumandan doğrudan etkilenen 161 işçi

mağdur olarak, yangından etkilenmeyen 425 işçi ise tanık olarak dinlenmiştir.

Ayrıca olayda vefat edenlerin çok sayıda yakınının beyanı alınmıştır.

23. Bilirkişi heyeti, kazayla ilgili raporunu 5/9/2014

tarihinde tamamlamıştır. Sözü edilen raporda maden ocağındaki havalandırma,

sensör ölçümleri, elektrik dağıtım hatları ve trafolar ile ilgili

değerlendirmelerde bulunularak maden kazasının pek çok ihmal ve kusurun bir

araya gelmesi sonucu meydana geldiği ve kazanın önlenebilir olduğu sonucuna

varılmıştır. Rapora göre olayda vefat eden kişilerin ölüm sebebine ve bu

boyutta bir CO zehirlenmesi meydana gelebilmesini sağlayacak CO

konsantrasyonuna -yer altı ocağının boyutları gözönüne alındığında- tek başına

bant, ahşap tahkimat ve PVC boru yangınının neden olması mümkün değildir.

Olayda U3 trafosu etrafında topuk olarak bırakılan kömürün kontrolsüz bir

şekilde kendiliğinden yanması sonucu oluşan karbonmonoksit temiz hava girişine

ulaşmıştır. Temiz hava ile temas ederek kendiliğinden yanan kömür tam yanmaya

dönüşmüştür. Bu yangın 4 No.lu kömür nakil bandının bulunduğu yola sirayet

ederek bu bölümdeki ve 3 No.lu kömür nakil bandının bulunduğu yoldaki bant,

ahşap tahkimat, PVC borular ve elektrik kablolarını tutuşturmuştur. Su ile

soğutma çalışmaları sonucu zehirleyici ve boğucu gazlar açığa çıkmıştır.

Nitekim olay sonrası diğer yangınlar söndürüldükten sonra kurtarma faaliyetleri

esnasında kömür yangınının devam ettiği 16/5/2014 tarihinde maden ocağına

yapılan ilk keşifte saptanmıştır. 16/7/2014 tarihinde yapılan keşifte de uzun

bir süre madenin kapalı kalmış olmasına rağmen kömürün olayın meydana geldiği

bölgede yanmaya devam ettiği tespit edilmiştir.

24. Bilirkişi heyeti 2006 yılında kömür üretme ve teslim

işini üstlenen şirketin 7/10/2009 tarihinde TKİ’ye yaptığı sözleşme devri ile

ilgili başvurusunda üretim çalışmaları sırasında oluşan yangınlardan dolayı

üretim yapılamamasını ve yüksek su gelirini gerekçe gösterip ileride telafisi

mümkün olmayacak problemlerle karşılaşılacağına değinerek işi devretmek

istediğini dikkate almış, maden sahasının yüksek yangın riski taşıdığının TKİ

ve kömür üretim işini devralan yüklenici Şirket tarafından bilindiği kanaatine

varmış ve bu doğrultuda olayın meydana gelmesinden sorumlu olanları

belirlemiştir.

25. Bilirkişi raporunun kusur değerlendirmesine ilişkin

kısmı şöyledir:

“1. Olayın

meydana gelişinden önceki tarihlerde, ocak havasının denetimi için kurulan gaz

izleme sensörleri, olayın başlangıcını haber vermiş, ancak bu durum şirket

yetkilileri tarafından dikkate alınmamıştır. Ocak içi yangınının başladığını

gösteren CO, sıcaklık yükselmesi ve ocak çıkış havasındaki oksijen seviyesinin

düşmesi, yangının başladığının en önemli kanıtıdır. Oksijen seviyesi,

madenlerde izin verilen değerlerin altında, CO ve sıcaklık değerleri, izin

verilen sınır değerlerin üzerinde seyretmiştir. Sensörlerden gelen bilgiler,

ocakta meydana gelen kazanın olacağını önceden bildirmesine rağmen, bilgilerin

dikkate alınmaması ve çalışmaların durdurulmaması çok önemli bir ihmali

göstermektedir.

Bu durumu izlemek ve gerekli önlemleri

almakla yükümlü olan;

a- İşveren (Yönetim Kurulu Başkanı);

b- İşveren Vekilleri (Genel Müdür,

İşletme Müdürü, İşletme Müdür Yrd.);

c- Ocak Daimi Nezaretçisi;

d- Teknik Nezaretçi;

e- İş Güvenliğinden Sorumlu Vardiya

Amirleri;

f- İş Güvenliği Uzmanları;

g- Ocak Havalandırma Mühendisi;

h- Sensör kayıtlarından sorumlu olan

teknik personel, asli kusurlu,

Kontrol yetkisi olan, aylık hak ediş dosyalarında

iş güvenliği ile ilgili raporları denetleme ve inceleme yetkisine sahip olan

ruhsat sahibi TKİ-ELİ’de

[Ege Linyit İşletmesi Müdürlüğü, ELİ] görevli;

i- TKİ-ELİ Kontrol Baş Mühendisi;

j- TKİ-ELİ[Yüklenici Şirketin] Eynez ocağı

kontrol mühendisleri, asli kusurludur.

2. Havalandırma şekli ve yöntemi, yangın

tehlikesi olan bir yer altı ocağı için uygun değildir. Ocağın bazı bölümlerinde

seri havalandırma yöntemi uygulanmaktadır. Yani, ocaktaki kirli havanın en kısa

yoldan dışarı atılmasını sağlayacak paralel yol bağlantıları kurulmamıştır. A

ve H panoları ile K ve S panoları bağımsız kirli hava çıkışına sahiptir. Ancak

140 panosunda kirlenen hava temiz havaya karıştırılarak bu panolara

iletilmekte, K panosunda yeniden kirlenen hava S panosuna gönderilmekte, S

panosunda 3 ayak seri olarak (bir ayakta kirlenen hava diğer ayağın temiz

havası olarak kullanılıyor) havalandırılmaktadır. Aynı durum H panosunun 2

ayağı ve çok sayıda baca üretiminde de görülmektedir. Yangın çıkması durumunda,

mevcut CO maskelerinin kullanım süreleri de düşünüldüğünde, temiz havaya çıkış

yapılabilecek bir mesafe söz konusu değildir. Bu durum, ölümlerin yüksek

olmasının nedenlerinden birisidir.

Maden ocaklarında işletme projelerini

inceleyerek çalışma izni veren ve her yıl üretim faaliyet raporlarını

denetleyen bir kurum olarak, havalandırma planını bu hali ile kabul etmesi ve

üretime izin vermesi nedeni ile;

a- Maden İşleri Genel Müdürü;

b- 2010 yılından olay tarihine kadar [Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Projelerini inceleyen, denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM [Maden İşleri

Genel Müdürlüğü] kontrol ve denetleme elemanları,

asli kusurludur,

İş sağlığı ve güvenliği açısından

havalandırma planlarının uygulanmasını ve hava ölçümlerini kontrol etme,

denetleme ve olumsuz durumlarda ocak faaliyetlerini durdurma yetkisinde sahip;

c- Olay tarihinden önceki son iki yıl

içerisinde [Yüklenici

Şirketin] Eynez İşletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftis Kurulu Iş

Müfettişleri, asli kusurlu,

Ocak havalandırma planını hazırlayan,

onaylayan ve kontrol eden işletmeci ve ruhsat sahibi;

d- İşveren;

e- İşveren Vekilleri;

f- TKİ- ELİ Kontrol Baş Mühendisi;

g- TKİ-ELİ [Yüklenici Şirketin] Eynez ocağı

kontrol mühendisleri, asli kusurludur.

Konuya ilişkin olarak gerekli uyarı ve

müdahalelerde bulunmayan;

h- Emniyet Başmühendisi;

i- Teknik Nezaretçi;

j-

Daimi Nezaretçi;

k- İş Güvenliği Uzmanları, tali

kusurludur.

3.

Soma Kömür işletmeleri

tarafından hazırlanan ve TKİ Genel Müdürlüğünce onaylanan 1. Revize Projesinin

20. sayfasında 2.18 başlığı altında verilen değerlendirmede, metan sorunu ile

uğraşılan bu tür ocaklarda çalışanların en kısa ve en kolay yolla yerüstüne

naklinin çok önemli olduğu vurgulanmaktadır. Bunun sağlanması için yeni bir

planlama ile yeryüzüne bağlantılı galerilerin sürülmesi kararlaştırılmış, bu

konuda 03.12.2010 tarihinde 7231 muhaberat no ile TKİ Müessese Müdürlüğünden

izin istendiği belirtilmiştir. 08.12.2010 tarihli TKİ Müessese Müdürlüğü oluru

ile birisi acil çıkış galerisi olmak üzere iki ayrı galeri en temiz hava

girecek olup, yeni sürülecek galeri ile de hava çıkışı sağlanacağı

belirtilmiştir. Ancak 1. Revize projesi Plan 2’de gösterilen bu galeri, üretim

sınırlarında yapılan değişiklik neticesinde üretim rezervi içerisinde kalarak

rezervzayiatının engellenmesi amacıyla oluşturulmamıştır. Olay esnasında kaçışı

sağlayacak böyle bir yolun, iş güvenliği göz ardı edilerek ve sadece kömür

rezervi düşünülerek iptal edilmesi nedeni ile;

a- TKİ Yönetim Kurulu Başkanı;

b- TKİ İşletme Dairesi Başkanı, asli

sorumludur.

4.

1. Revize projesinde,

sözleşmede belirlenen 1.500.000 ton/yıl üretimin gerçekleştirilebilmesi için,

yer altı ve yerüstü çalışanların sayısı 2226 kişi olarak verilmiştir. Bu

kapasitenin sağlanması için birisi yedek olmak üzere 2 adet 2500 m3/dakika

kapasiteli vantilatör kullanıldığı beyan edilmiştir. 2012 yılında

gerçekleştirilen kömür üretimi 3.816.015 ton, 2013 yılında ise bu rakam

3.566.457 ton’dur ve 2014 yılındaki havalandırma ölçümlerinin yapıldığı

defterlerde, ocak çıkış havası debisinin 1980 m3/dakika civarında olduğu

saptanmıştır. Bazı ayaklarda ölçülen hava hızlarının, sınır değer olan 0.5

m/sn’ nin altında olduğu saptanmıştır. 2014 yılının Mart ayında, hak ediş

dosyasından alınan sigortalı olarak prim yatırılan toplam işçi sayısı 3367

olarak belirlenmiştir. Üretimin iki katından fazlasına çıkarılmış, çalışan

sayısının artırılmış olmasına rağmen, havalandırma sisteminin aynen korunmuş

olması iş sağlığı ve güvenliği yönünden çok büyük bir ihmali ortaya

koymaktadır.

Havalandırma ile ilgili yukarıda

belirtilen uygunsuz durumu göz ardı ederek çalışmalarını sürdüren;

a- İşveren;

b- İşveren Vekilleri;

c- Teknik Nezaretçi;

d- İş Güvenliği Uzmanları, asli

kusurludur.

Revize projeyi onaylayan, ancak üretim

ve havalandırma uygulamasını kontrol etmeyen,

e- TKİ Yönetim Kurulu Başkanı;

f- TKİ İşletme Dairesi Başkanı;

g- TKİ- ELİ Kontrol Baş Mühendisi, asli

kusurludur.

2010 yılından olayın meydana güne kadar

uygulamayı denetlemede gerekli özeni göstermeyen;

h- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Projelerini inceleyen, denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM kontrol ve

denetleme elemanları, asli kusurludur,

i- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez

işletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri, tali

kusurludur.

5.

Yangın tehlikesi bulunan

yer altı kömür işletmelerinde, yanmaya karşı gerekli önlemlerin alınması,

kullanılan makine ve ekipmanların yanmaz veya zor tutuşur malzemelerden

seçilmesi gerekmektedir. Grizulu ocak olarak sınıflandırılan Eynez yer altı

işletmesinin tüm elektrikli ekipmanlarının anti-grizu veya alev sızdırmaz

(EX-proff) olarak seçilmesi gerekmektedir. Gerçekleştirilen keşiflerde,

yardımcı tahkimat malzemesi olan ahşap kamaların, PVC boruların ve bantların

yangına karşı dayanıklı olmadığı, bant motorlarından bazılarının ve elektrik

kablolarının bağlantı uç ekipmanlarının alev sızdırmaz olarak seçilmediği

tespit edilmiştir. Yangına meyilli olan böyle bir işletmede, yangın riskine karşı

gerekli altyapıyı oluşturmayan;

a- İşveren:

b- İşveren Vekilleri; asli kusurludur,

Gerekli uyarıları yapmayan ve

müdahalelerde bulunmayan;

c- Teknik Nezaretçi;

d- İş Güvenliği Uzmanları, tali

kusurludur.

Denetleme ve işi durdurma yetkisine sahip;

e- 2010 yılından olay tarihine kadar,[Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Projelerini inceleyen, denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM kontrol ve

denetleme elemanları, asli kusurludurlar.

f- 2010 yılından olay tarihine kadar [Yüklenici Şirketin] Eynez

İşletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri, asli

kusurludur.

6.

Çalışanların kullanımına

verilen ve yangın esnasında işçilerin güvenli bölgeye kaçışlarına yardımcı

olacak CO gaz maskelerinin kontrol kayıtlarının düzenli tutulmadığı ve rutin

kontrollerin düzenli olarak yapılıp yapılmadığı anlaşılamamıştır. Tanık

ifadelerinden, olay esnasında bazı CO maskelerinin işlevini yerine getirmediği,

çalışanların zimmetinde bulunan maskelerin kontrollerinin uzun süre yapılmadığı

anlaşılmıştır.

CO gaz maskelerinin kontrol kayıtlarını

denetlemekle görevli olan ve yaptırım gücünü uygulamayan;

a- 2010 yılından olay tarihine kadar [Yüklenici Şirketin] Eynez

İşletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri, asli

kusurludur.

b- İşveren;

c- İşveren Vekilleri;

d- Teknik Nezaretçi;

e- İş Güvenliği Uzmanları, asli

kusurludur.

7.

Teknik nezaretçi

defterinin düzenli tutulmadığı, son 4 kaydın nüshalarının defterde kaldığı,

tehlike sınırlarının aşılmış olmasına rağmen, tehlikeli gaz değerleri için

defterde herhangi bir ibareye rastlanılmadığı yapılan incelemelerden

anlaşılmıştır. Gaz ölçüm defterinden elde edilen veriler ile sensörlerden elde

edilen verilerin birbirlerini tutmaması nedeniyle kayıtların rastgele tutulduğu

tespit edilmiştir.

Ölçüm anomalilerinin gözlenmeye

başladığı 2014 yılı başından itibaren defterlerin tutulmasından, ölçümlerin

yapılması ve kayıt altına alınmasından sorumlu;

a- İşveren:

b- işveren Vekilleri;

c- Teknik Nezaretçi;

d- İş Güvenliği Uzmanları;

e- Ocak Havalandırma Mühendisi;

f- Gaz Ölçümlerinden Sorumlu

Mühendisler;

g- İş Güvenliğinden Sorumlu Vardiya

AmirIeri, asli kusurludur.

8.

Ocak havalandırmasının

karmaşık yapısı nedeniyle daha fazla sensör ile kontrol edilmesi gerekirken,

yeterli sayıda gaz ve sıcaklık sensörü bulunmamaktadır. Ocak sıcaklığı, sadece

ocak hava çıkışında bulunan bir adet sensör ile kontrol edilmektedir.

Vardiyalarda, ocak içi havasının sıcaklık ve gaz içeriği farklı bölümlerinde

kontrol edilip kayıt altına alınması gerekmektedir. CO için ölçüm yapan

sensörlerden 9 adeti düzgün veri üretmemesine rağmen bu durum göz ardı edilmiş,

gereken tedbirler alınmamıştır.

Sensörlerin kontrolünü yapma zorunluluğu

bulunan, elde edilen verileri değerlendirmekle görevli olan, ancak bunları

ihmal eden;

a- Teknik Nezaretçi;

b- İş Güvenliği Uzmanları;

c- Ocak Havalandırma Mühendisi;

d- Gaz Ölçümlerinden Sorumlu

Mühendisler;

e- İş Güvenliğinden Sorumlu Vardiya

AmirIeri;

f- TKİ- ELİ Kontrol Baş Mühendisi;

g- TKİ- ELİ [Yüklenici Şirketin] Eynez ocağı

kontrol mühendisleri, asli kusurludur.

9.

Soma Kömürleri

işletmesi, Eynez yer altı kömür sahasının bazı bölümlerinde, tek bir bacadan

üretim yapılması nedeniyle tehlikeli olduğu için kullanımı sakıncalı olan Kara

Tumba yöntemiyle üretim yapıldığı, imalat planlarında ve hak edişlerde verilen

planlarda görülmektedir.

Yeraltında çalışan sayısının artmasına

ve risk faktörünün yükselmesine neden olan bu yöntemin, daha fazla kömür

kazanılması için kullanılmasına izin veren ve bunları denetleme ve güvenli

olmadığı için durdurma yetkisine sahip olmasına rağmen gerekli müdahaleyi

yapmayan;

a- İşveren;

b- İşveren Vekilleri;

c- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez

İşletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri;

d- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Projelerini inceleyen. denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM kontrol ve

denetleme elemanları;

e- TKİ Yönetim Kurulu Başkanı;

f- TKİ İşletme Dairesi Başkanı;

g- Teknik Nezaretçi, asli kusurludur.

10. ... 2013 ve 2014 yılları Termin

Takip kayıtları incelendiğinde, aylar ve yıllar bazında programlanan üretimden

2-2,5 kat fazla üretim yapıldığı anlaşılmaktadır (2013 yılı için programlanan

üretim 1.500.000 Ton, gerçekleşen üretim 3.566.456 Ton). Bu sonuçlar, işletmede

‘Üretim Zorlaması’

olduğunu ve işçilerin ifadelerinde de belirttiği gibi fazla çalışmaya

zorlandıkları savını doğrulamaktadır. Üretim zorlaması beraberinde alınması

gereken tedbirlerin alınmamasına ve tehlikeli çalışma koşullarının oluşmasına

yol açmıştır.

Üretim zorlamasını gerçekleştirmesi

nedeni ile;

a- İşveren:

b- İşveren Vekilleri;

c- TKİ Yönetim Kurulu Başkanı;

d- TKİ İşletme Dairesi Başkanı; asli

kusurlu,

Üretim artışını karşılayacak gerekli

proje değişikliklerini talep etmeyen ve buna bağlı yıllık üretim faaliyet

raporlarını denetlemeyen;

e- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Projelerini inceleyen, denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM kontrol ve

denetleme elemanları, asli kusurludur,

Denetimlerinde işletme projesi, program

ve üretim farklılıklarını göz önüne alarak kapsamlı denetleme yapmayan;

f- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez

işletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri, asli

kusurludur.

11.

... [Y]önetmelikte belirtilen, ‘vantilatör

ve aspiratörlerin, gerektiğinde, hava akımını ters yöne çevirebilecek tipte

düzenlenmiş olmalıdır’ koşulu ocakta yerine getirilmemiştir. Bu durum

kurtarma faaliyetlerinde olumsuz etki yaratmıştır. Ocağın girişinde bulunan ana

havalandırma fanının bu teknolojik özelliğe sahip olmadığı tespit edilmiştir.

Olayın başlamasından sonra hava akışının yönünü ters çevirmek için verilen

karar sonucunda ocağa gönderilen hava miktarının önemli ölçüde azaldığı tanık

ifadelerinden anlaşılmıştır.

Bu teknik zorunluluğu yerine getirmeyen;

a- İşveren;

b- İşveren Vekilleri, asli kusurludur.

12.

Eynez yer altı ocağı tek

hat şeması üzerinden elektrik projesi incelendiğinde trafo, SF6 gazlı

kesicilerin ve enerji taşıma kablolarının, bazı hatlarda uygun olmadığı

sonucuna varılmıştır. İşletmenin elektrik sistemi, madenin çalıştırılması için

güvenilir değildir.

İşletme projesi içerisinde, elektrik

projelerinin MİGEM’e sunulması ve onay alınması gerekmektedir. Ancak bu işlemin

yerine getirilmediği belirlenmiştir. Bu nedenle;

a- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Prolelerini inceleyen, denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM kontrol ve

denetleme elemanları;

b- İşveren;

c- İşveren Vekilleri, tali kusurludur.

13.

Maden ocağında

kullanılan gaz sensörlerinin akredite bir kurum veya kuruluş tarafından

kalibrasyonlarının yapılmadığı anlaşılmıştır. Şebeke enerjisi kesildiğinde

yedek elektriksel güç (akü ve kesintisiz güç kaynağı) kaynakları ile sensörler

beslenmelidir. Bu faciada sensörlerin yedek güç kaynaklarının yeterli olmadığı

anlaşılmıştır. Türkiye Taşkömürü Kurumu’nun 24/08/2010 tarihli ‘Merkezi Gaz izleme Sistemi

(MGİS) Yönergesi’ esas alındığında;

Alt yapının kurulup çalıştırılmasından

sorumlu;

a- İşveren:

b- İşveren Vekilleri;

c- Merkezi Gaz İzleme Sisteminde görevli

yetkili personel, asli kusurlu,

Kontrol ve denetim yetkisi olan;

d- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez

İşletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri;

e- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Projelerini inceleyen, denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM kontrol ve

denetleme elemanları, tali kusurludur.

14.

Kaza esnasında, olay

yerindeki haberleşme cihazlarının çalışmadığı ifadelerden anlaşılmaktadır.

Haberleşme cihazlarının ve aksesuarlarının yer altı standartlarına uygun

olmadığı belirlenmiştir. Elektrik panolarında kablo eklerinin standart dışı

bakırların birbirine sarılması ile yapıldığı, plastik bantlarla sarıldığı

tespit edilmiştir. Olay yerinin boşaltılması için haberleşme en önemli

unsurdur. Haberleşme cihazlarının çalışmaması ve merkezi alarm sisteminin

bulunmaması, tahliyenin gecikerek olayın büyümesi hususundaki en önemli

unsurlardan birisidir. Bu nedenle gerekli tedbirleri almamış olan;

a- İşveren;

b- İşveren Vekilleri asli kusurludur,

Projeleri kontrol etmeyen ve gerekli

denetimleri yapmayan;

c- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez

İşletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri;

d- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Projelerini inceleyen, denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM kontrol ve

denetleme elemanları, asli kusurludur.

15. Çalışılan kömür damarlarının yangına

müsait oluşu dikkate alınarak özellikle terk edilen eski üretim alanlarının

kontrolünün yapılarak kömür yangınlarına karşı gerekli önlemler alınmamıştır.

Uygulanan üretim yöntemi, göçük içerisinde çok fazla yanmaya müsait kömür

bırakmaya meyilli olması nedeniyle, yangına elverişli kömür ocakları için uygun

değildir. Bu yöntem ile üretime karar veren ve bunu onaylayarak üretimin devam

etmesini sağlayan;

a- İşveren;

b- İşveren Vekilleri;

c- TKİ İşletme Dairesi Başkanı; asli

kusurludur,

İşletme projesine onay veren,

d- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Projelerini inceleyen, denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM kontrol ve

denetleme elemanları; asli kusurludur,

Takibini yapan ve iş güvenliği açısından

denetleme ve işi durdurma yetkisi olan;

e- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez

İşletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri, tali

kusurludur.

16.

Çok Tehlikeli İş sınıfı

kapsamına giren yer altı maden işletmelerinde yapılması gereken Risk

Değerlendirmelerinin içerisinde ocak yangınlarına karşı kapsamlı bir Risk

Değerlendirmesi ve alınacak önlemlere ilişkin bir bölüm mevcut değildir. Bu

durum büyük bir eksiklik yaratmaktadır. Risk değerlendirmesini gerçekleştirecek

eleman ve denetleyecek kurum olan;

a- İşveren;

b- İşveren Vekilleri;

c- İş Güvenliği Uzmanları;

d- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez

İşletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri, asli

kusurludur.

17. Çalışanlara işe başlamadan önce

verilmesi gereken en az 32 saatlik mesleki eğitim, işe başlamadan önce

verilmesi ve her yarı tekrarlanması zorunlu 16 saatlik iş Sağlığı ve Güvenliği

Eğitimleri tam olarak verilmemiştir. Yine tanık ifadelerinden, söz konusu

eğitimlerin gerçek anlamda yaptırılmadan belgelendirildiği, tekrarlama

eğitimlerinin ise yaptırılmadığı kanaatine varılmıştır. Bu durumda;

a- İşveren;

b- İşveren Vekilleri, asli kusurludur.

18.

İşverenin, 6331 Sayılı

İş Sağlığı ve Güvenliği Yasası ve ilgili yönetmelik hükümleri uyarınca, en az

biri A sınıfı uzman olmak üzere 3 adet iş Güvenliği Uzmanı ataması ve çalışan

sayısının 3000 civarında olması nedeniyle bu kişilere iş Güvenliği dışında herhangi

bir iş vermemesi gerekirdi. Bu yasal gerekliliği, yeterli bilgi ve deneyimi

olmayan iş güvenliği uzmanlarına görev vererek yerine getiren ve ek farklı

işlerle görevlendiren;

a- İşveren;

b- İşveren Vekilleri, asli kusurludur.

19.

İşyerinde tahliye amaçlı

bir planlama söz konusu değildir. Çalışanların işyerlerini terk edebilecekleri

kısa ve alternatif yollar yapılmamış, herhangi bir tehlike durumunda tüm

çalışanları uyarabilecek bir alarm sistemi, haberleşme sistemi ve yönlendirme

levhaları kurulmamıştır. Bu nedenle, ilgili mevzuatı dikkate almayan;

a- İşveren;

b- İşveren Vekilleri, asli kusurludur.

Gerekli denetimler neticesinde tehlikeli

durumu belirleyip gerekli önlemlerin alınmasını sağlamayan;

c- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez

İşletmesinde denetim yapan ÇSGB İş Teftiş Kurulu İş Müfettişleri;

d- 2010 yılından olay tarihine kadar, [Yüklenici Şirketin] Eynez İşletme

Projelerini inceleyen, denetleyen ve onay veren yetkili MİGEM kontrol ve

denetleme elemanları, asli kusurludur.

20.

Türkiye Kömür

İşletmeleri tarafından, önce P... A.Ş.’ne daha sonra [Yüklenici Şirkete] ‘Hizmet Alım

Sözleşmesi ile Verilen ihale Konusu 15.000.000 Ton Kömür Üretim işi’

4857 sayılı iş Kanunu hükümleri açısından muvazaalı (hileli) olarak

görülmektedir. Konuya ilişkin olarak hem Sayıştay KİT raporlarında, hem de TKİ

tarafından yayımlanmış olan 2013 yılı Faaliyet Raporunda bu duruma dikkat

çekilmiştir.

Asli görevi kömür işletmeciliği olan,

gerekli bilgi birikimi ve teknik personel desteğine sahip Türkiye Kömür

işletmeleri’nin, asıl işi olan yer altı kömür üretimini, hizmet alım sözleşmesi

ile iş güvenliğini göz ardı ederek, maliyet kaygısıyla alt işverene devretmesi

nedeniyle;

a- TKİ Yönetim Kurulu Başkanı;

b- TKİ İşletme Dairesi Başkanı, asli

kusurludur.”

26. Faciada yakınlarını kaybedenlerin bazıları Soma

Başsavcılığına verdiği dilekçelerde olayın meydana gelmesinde TKİ Yönetim

Kurulu Başkanı ile Üyelerinin, TKİ İşletme Dairesi Başkanı’nın, TKİ İş Sağlığı

ve Güvenliği Genel Müdürü’nün, ELİ Müessese Müdürü ile Yardımcılarının, Yer

Altı Kontrol Şube Müdürü İle Müdür Yardımcısının, ELİ kontrol baş mühendisleri

ile kontrol mühendislerinin, Maden İşleri Genel Müdürü ile bu kurumun denetim

ve kontrol elemanlarının, Çalışma Bakanlığı İş Teftiş Kurulu Başkanı ile 2010

yılından itibaren olay yerinde denetim yapan iş müfettişlerinin, Enerji

Bakanlığına bağlı enerji kalitesi kıstasları denetimini yapan

yetkililerin, yüklenici Şirketin maden ocağını işletmeye başladığı tarihten

sonraki yönetim kurulu başkanları ve üyeleri ile hissedarlarının, yüklenici

Şirketin Genel Müdürü, İşletme Müdürü ve Müdür Yardımcılarının, iş

güvenliğinden sorumlu başmühendis ile mühendislerin, iş güvenliği uzmanlarının,

ocak daimî nezaretçisinin, teknik nezaretçilerin, ocak havalandırma

mühendisinin, sensör kayıtlarından sorumlu teknik personelin, gaz ölçümünden

sorumlu mühendislerin, teknikerlerin ve vardiya amirlerinin de kusurları

olduğunu iddia etmiştir.

27. Yürüttüğü soruşturma sonunda ELİ Müdür Yardımcısı

A.U. ve yüklenici Şirketin bir önceki Yönetim Kurulu Başkanı A.G. ile yüklenici

Şirketin hissedarı, yöneticisi ya da çalışanı olan 42 kişi hakkında

kovuşturmaya yer olmadığına dair karar (kovuşturmasızlık kararı) veren Soma

Başsavcılığı, aralarında ELİ’de görevli bazı kontrol başmühendisleri ile

mühendislerinin de bulunduğu 45 kişi hakkında -ki ELİ Müdürlüğü çalışanları

dışındakiler yüklenici Şirketin hissedarı, yöneticisi veya çalışanıdır- olası

kastla öldürme ve netice sebebiyle ağırlaşmış yaralama veya bilinçli taksirle

birden fazla kişinin ölümü ile birden fazla kişinin yaralanmasına neden olma ya

da taksirle birden fazla kişinin ölümü ile birden fazla kişinin yaralanmasına

neden olma suçlarını işledikleri iddiasıyla Akhisar Ağır Ceza Mahkemesi (Ceza

Mahkemesi) nezdinde kamu davası açılması için fezleke düzenleyip soruşturma

evrakını Akhisar Cumhuriyet Başsavcılığına (Akhisar Başsavcılığı) göndermiştir.

Fezlekede olayın bilirkişi raporunda belirtilen şekilde meydana geldiği iddia

edilmiş ve bilirkişi raporundaki değerlendirmeler çerçevesinde şüphelilere suç

isnadında bulunulmuştur. Kovuşturmasızlık kararına göre şüpheliler S.Y., M.E.,

K.K. ve H.D. meydana gelen faciada vefat etmiştir; haklarında kamu davası

açılmayan diğer şüphelilere ise bilirkişiler kusur atfetmemiştir.

28. Faciada yakınlarını kaybeden bazı kişiler başka

hususlar yanında ELİ Müdür Yardımcısı A.U. ve yüklenici Şirketin bir önceki

Yönetim Kurulu Başkanı A.G. de dâhil olmak üzere olaydan sorumlu olan bazı

kişiler hakkında kamu davası açılması gerektiğini ve ELİ Müessese Müdürü Ha.D.

de dâhil olayda sorumluluğu bulunabilecek bazı kişiler hakkında soruşturma

yürütülmediğini belirterek Soma Başsavcılığınca verilen karara itiraz etmiştir.

Yapılan itirazlar Akhisar Sulh Ceza Hâkimliğince reddedilmiştir. Bunun üzerine

olayda vefat eden bazı kişilerin yakınları bireysel başvuru (Abdülkadir

Yılmaz ve diğerleri, B. No: 2015/1894, 16/1/2020) yapmıştır. Söz konusu

başvuruyu inceleyen Anayasa Mahkemesi, Soma Başsavcılığınca alınan bilirkişi

raporundaki tespitleri gözeterek yaşam hakkının devlete yüklediği etkili

yargısal sistem kurma yönündeki pozitif yükümlülüğün somut olayda ceza

soruşturması gerektirdiğini tespit etmiş ancak bazı şüpheliler hakkındaki

yargısal sürecin devam ettiğine işaret edip, bu süreçte yapılacak araştırma

sonucunda olayda sorumlulukları tespit edilecek kişiler haklarında kamu davası

açılmasının mümkün olduğunu belirterek başvuruyu başvuru yollarının

tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulmuştur.

2. Fezlekenin

Düzenlenmesinden Sonraki Süreç

29. Akhisar Başsavcılığı, Soma Başsavcılığınca hazırlanan

fezlekedeki hukuki nitelendirme çerçevesinde 45 şüpheli hakkında Ceza Mahkemesi

nezdinde kamu davası açmıştır. İddianamede -fezlekeyle uyumlu şekilde- olay

esnasında yeraltı maden ocağında bulunan mağdurların tamamının yaşamları

tehlikeye girecek şekilde yaralandığı belirtilmiştir. İddianamenin düzenlendiği

tarihte Gaz Laboratuvarı henüz sabit gaz ölçüm cihazlarıyla ilgili raporunu

göndermemiştir.

30. Ceza Mahkemesi bazı eksikler içerdiği gerekçesiyle

Akhisar Başsavcılığınca düzenlenen iddianamenin iadesine karar vermiştir. Ceza

Mahkemesine göre iddianamede bulunan eksikler kısaca şunlardır:

i. Olayda vefat eden bazı kişilerin yakınlarına yer

verilmemiştir.

ii. Şüphelilerin görev ve hukuki sorumlulukları ile

şüphelilere isnat edilen eylemler delilleriyle açıklanmamıştır. Ayrıca

şüphelilerin sorumluluk durumunubelirleyen bilirkişi raporunda eksiklik

bulunmaktadır.

iii. İddianamede olay esnasında yer altı maden ocağında

bulunan işçilerin tamamının yaşamları tehlikeye girecek şekilde yaralandığı

açıklansa da bu kabulün gerekçesi belirtilmemiş, bu kabul herhangi bir delille

de irtibatlandırılmamıştır.

iv. Şüphelilerin kusur durumlarına etki edebilecek

durumda olduğu değerlendirilen sabit gaz ölçüm cihazlarına ilişkin rapor

beklenmemiştir. Oysa söz konusu rapor esaslı bir delildir.

31. Akhisar Başsavcılığı, Ceza Mahkemesince verilen

karara itiraz etmiştir. İtirazı inceleyen Manisa 2. Ağır Ceza Mahkemesi (Ağır

Ceza Mahkemesi) sabit gaz ölçüm cihazlarına ilişkin verilerin bilirkişilerce

bilgisayar üzerinden incelenerek bununla ilgili kusur durumunun bilirkişi

raporunda belirtildiği, bilirkişiler tarafından şirkete ait gaz ölçüm günlük

rapor ve kayıt defterinin incelendiği, sabit gaz ölçüm cihazıyla ilgili Gaz

Laboratuvarı raporunun iddianamenin iadesine itirazdan sonra geldiği (Anılan

rapora göre karbondioksit gaz ölçüm cihazı çalışmamaktadır. Diğer gazlar

yönünde sabit gaz ölçüm cihazları ya hatalı çalışmakta ya da kalibrasyon

değerinden daha yüksek değer okumaktadır. Bu durum karbonmonoksit ve metan

gazları için uygulamada tehlike teşkil etmemektedir. Gerekli bilgilerin temin

edilememesi nedeniyle sıcaklık ölçüm cihazlarının kalibrasyonu

yapılamamıştır.), şüphelerin üzerine atılı suçların işlendiği hususunda yeterli

şüphe oluşturması nedeniyle iddianamenin düzenlendiği ve soruşturma aşamasında

alınan bilirkişi raporunun yeterli görülmemesi hâlinde kovuşturma aşamasında

yeniden bilirkişi raporu alınabileceği gerekçesiyle iddianamenin iadesine

ilişkin bir kısım nedeni yerinde bulmamıştır. Bununla birlikte olayda vefat

eden bazı kişilerin yakınlarına iddianamede yer verilmediğine ve mağdurların

yaralarının niteliği ile ilgili kabulün delillendirilmediğine ilişkin iade

nedenleri yerinde bulunmuştur. Ağır Ceza Mahkemesinin kararına göre 65 mağdurla

ilgili herhangi bir rapor, 85 mağdur yönünde ise kesin adli rapor

aldırılmamıştır.

32. Akhisar Başsavcılığı mağdurların adli raporlarını

almak için gerekli adımları atmış, 5/9/2014 tarihli raporu düzenleyen bilirkişi

heyetinden topçu defteri ve Gaz Laboratuvarının gaz ölçüm cihazlarıyla ilgili

raporları yönünden ek rapor almıştır. Ek rapora göre;

- Seyyar gaz ölçüm cihazlarının kaydettiği en yüksek

sıcaklık değeri 33 °C’dir. Olay esnasında çıkış havasına yerleştirilmiş 428

No.lu sabit gaz ölçüm cihazından ölçülen 46,58 °C’ye seyyar gaz ölçüm

cihazlarında rastlanmamıştır ancak seyyar gaz ölçüm cihazlarının çıkış

havasından veri alıp almadığı belirlenememiştir. Seyyar gaz ölçüm cihazlarının

hiçbirinde CH4 ile ilgili sınır aşılmamıştır.

- İlgili mevzuata göre bir üretim biriminde oksidasyon

başladığında, üst taban yolunda umumi havada bulunan CO konsantrasyonu 50

PPM’ye ulaştığında pano yangın bekleme barajlarından kapatılır. 415 No.lu sabit

gaz ölçüm cihazının 5/5/2014 tarihinde saat 12.39’dan itibaren 3 saat 16 dakika

süreyle yaptığı CO ölçümlerinin ortalaması 123,20 PPM’dir. 12.39-14.32 saatleri

arasında ölçülen hiçbir değer 50 PPM’nin altında değildir. Ayrıca 10/5/2014

tarihinde 415 No.lu sabit gaz ölçüm cihazında 2 saat 32 dakika, 11/5/214

tarihinde 470 No.lu sabit gaz ölçüm cihazında 12 saat 31 dakika,

12/5/2014-13/5/2014 tarihlerinde 416 No.lu sabit gaz ölçüm cihazında 4 saat 3

dakika, 13/5/2014 tarihinde 416 No.lu sabit gaz ölçüm cihazında 5 saat 19

dakika boyunca 50 PPM’nin üzerinde CO değeri ölçülmüştür. 415 No.lu sabit gaz

ölçüm cihazının 7/5/2014-8/5/2014 tarihlerinde, vardiya değişim saatlerinde

kaydetmiş olduğu CO değerleri de 50 PPM’nin üzerindedir. Bazı seyyar gaz ölçüm

cihazları 1/5/2014 tarihinde izin verilen sınırın altında oksijen değerleri

ölçmüştür. Yüksek CO ve düşük oksijen değerlerinin hiçbiri gaz ölçüm kayıt

defterine kaydedilmemiştir.

- Top atımından sonra CO değerlerinin yükselmesi

normaldir ve içeriye verilen temiz hava ile CO seyreltilir. Havanın

temizlenmesi on dakikadan fazla sürmez. Pek çok gaz ölçüm cihazında top atımı

ile izah edilemeyecek zaman dilimlerinde yüksek CO değerleri ölçülmüştür.

33. Akhisar Başsavcılığı 23/2/2015 tarihli iddianame ile

45 şüpheli hakkında Ceza Mahkemesi nezdinde kamu davası (ana dava) açmıştır.

İddianameye göre haklarında kamu davası açılan kişiler ile bu kişilerin yaptığı

görevler ve bu kişilere isnat edilen suçlar ekli 3 sayılı listede yer

almaktadır.

34. Olayın şüphelilerinden E.E., müdafii aracılığıyla

Akhisar Başsavcılığına gönderdiği bir dilekçede maden ocağında aralarında

S.D.nin de bulunduğu altı daimî nezaretçinin görev yaptığını ve bu kişilerden

birinin olay esnasında vefat ettiğini iddia etmiştir. Akhisar Başsavcılığı,

bilirkişi raporunda daimi nezaretçilere de kusur atfedilmesine rağmen

soruşturmada daimî nezaretçilerin tespit edilmediğini belirterek söz konusu

dilekçeyi Soma Savcılığına iletmiştir. Sonraki bir tarihte Ceza Mahkemesi,

sanıklardan Hi.K. ve H.A.nın daimî nezaretçi olduğunu ancak iddianamede bu

husustan söz edilmediğini Soma Başsavcılığının dikkatine sunmuştur. E.E.nin

dilekçesi ve Ceza Mahkemesinin bildirimi üzerine harekete geçen Soma

Başsavcılığınca yürütülen soruşturma sonunda daimî nezaretçi olarak görev

yapmadığı gerekçesiyle S.D. hakkında kovuşturmasızlık kararı verilmiş ancak

daimî nezaretçi olmaları nedeniyle olaydan sorumlu olduğu iddia edilen M.E.,

H.A. ve Hi.K. hakkında bilinçli taksirle birden fazla kişinin ölümü ile

birden fazla kişinin yaralanmasına neden olma suçundan kamu davası

açılması için düzenlenen fezlekeler Akhisar Başsavcılığına gönderilmiştir.

Akhisar Başsavcılığı sözü edilen fezlekelere istinaden M.E., H.A. ve Hi.K.

hakkında Ceza Mahkemesi nezdinde davalar açmıştır. Ceza Mahkemesi, açılan

davaları ana dava ile birleştirmiştir. Bu arada Soma Başsavcılığınca verilen

kovuşturmasızlık kararına yönelik itiraz reddedilmiştir.

35. Bazı katılanların yüklenici Şirketin önceki Yönetim

Kurulu Başkanı A.G.nin de olaydan sorumlu olduğu iddiasıyla verdiği dilekçeyi

Ceza Mahkemesi Soma Başsavcılığınailetmiştir. Anılan dilekçe üzerine Soma

Başsavcılığı konuyla ilgili bir soruşturma başlatmıştır. Bu soruşturmanın

akıbeti ile ilgili bilgiler aşağıda yer almaktadır.

36. Kovuşturmanın başlamasından keşfin yapıldığı 5/2/2016

tarihine kadar olan süreçte Ceza Mahkemesi -doğrudan ya da istinabe yoluyla-

sanıkların sorgularını yapıp olaydan yaralı olarak kurtarılan mağdurların,

tanıkların ve olayda vefat eden kişilerin çok sayıda yakınının beyanını almış;

TKİ, MİGEM ve yüklenici Şirketten çok sayıda bilgi ve belge temin etmiş ve

keşif işlemine konu edilecek maden ocağının keşif için güvenli hâle getirilmesi

için gerekli yazışmaları yapıp bu konuda yapılacak çalışmalarda gözlemci

olmaları, çalışmaları gerektiğinde sesli veya görüntü kayda alıp raporlamaları

ve delil olabilecek unsurların muhafazasını sağlamaları için bilirkişiler

görevlendirmiştir. Ayrıca aynı dönemde Türkiye Büyük Millet Meclisi Soma

Faciasını Araştırma Komisyonunca (TBMM Araştırma Komisyonu) hazırlanan rapor,

bazı devlet kurumları ya da kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarınca

olay hakkında düzenlenen raporlar, çeşitli uzman görüşleri ve aynı olay

nedeniyle farklı iş mahkemelerinde açılan bazı tazminat davalarında alınan

bilirkişi raporları ya Ceza Mahkemesince getirtilmiş ya da bazı katılan

vekilince dosyaya sunulmuştur.

37. Keşif; hepsi akademik unvana sahip maden, jeoloji, iş

güvenliği, iş hukuku veya ceza hukuku alanında uzman olan kişiler ile bir

elektrik mühendisinden oluşan bilirkişi heyeti refakatinde yapılmıştır.

38. Bilirkişi heyetine mensup iki kişinin

6/2/2016-12/2/2016 tarihler arasında yaptığı jeolojik etütler sırasında tespit

ettiği yerlerde yapılan sondajların karotlarından alınan örnekler Maden Tetkik

ve Arama Genel Müdürlüğüne (MTA) inceletilmiştir.

39. Bilirkişi heyeti, raporunu (ana rapor) 15/8/2016

tarihinde Ceza Mahkemesine sunmuştur. Söz konusu rapora göre;

i. Eski imalattan sızan/üflenen gazlar (başta

karbonmonoksit ve metan) ile yanıcı gazların tutuşmasına bağlı olarak bant

üzerinde taşınan kömürlerin, lastik konveyör (bir malzemenin bir noktadan başka

bir noktaya aktarılmasını sağlayan düzenek) bandının, ortamdaki kömür

tozlarının, elektrik kablolarının, ağaç tahkimatın, plastik boruların ve mazot,

yağ gibi malzemenin yanması sonucunda oluşan gaz ve duman, ocak havasına

katılarak mevcut ocak açıklıklarına yoğun bir şekilde karıştığı için olay

meydana gelmiştir. Eski imalattan sızan gazlar içindeki metanın yanmasına yol

açarak ocakta yangın başlatan neden ise göçükler, kaymalar ve posta akmaları

sırasında darbe alan kablonun/kabloların yarattığı ark veya kısa devredir.

ii. Ocağın bir bölmesinde meydana gelen ve mücadelesi zor

olsa da lokal kalabilecek olay ani gelişmesi, olumsuz ocak yapısı ve mevzuata

aykırı bazı uygulamalar nedeniyle facia boyutuna ulaşmıştır. Bilirkişilere göre

olayla birinci derecede ilgili olan eksiklikler şunlardır:

- Panolar ve galeriler arasında bırakılan topuk

genişlikleri uygun değildir.

- Barajlar, sızdırmazlıkları tam olarak sağlanacak

şekilde kurulmamaktadır.

- U3 bölgesi gibi yüksek yük gerilimi altında kalan

galeriler hem duraylılık (herhangi bir cismin yerini ve konumunu koruyabilmesi

koşulu) hem de sızdırmazlık açısından keson beton ile tahkim edilmemiştir.

- Eski imalat boşlukları ve barajlanarak kapatılan

bölümler (baraj arkaları) izlenmemekte ve kontrol altında tutulmamaktadır.

- Acil durumlarda çalışanların yeryüzüne tahliyesiyle

ilgili tatbikat yaptırılmamıştır.

- Acil eylem planlarında ocakta oluşabilecek bir yangın

öngörülmemiştir.

- Kullanım ömrünü tamamlamış ferdî kurtarıcılar

kullanılmakta, akredite edilmeden bu maskelerin kullanım süreleri

uzatılmaktadır.

- Bazı panolarda kara tumba üretim yapılmaktadır.

- 4 No.lu nakil bandının olduğu galeride hava miktarının

0-40 m3/dk gibi düşük değerlerde

olması ve bu bölgede çok sayıda eski imalat galerisi olmasına rağmen bölgede

emniyet açısından gerekli merkezi izleme sensörleri bulundurulmamaktadır.

- S panoların hava dönüşlerinin ayrı bir bağlantı ile

yeryüzüne bağlanmasını içeren revize planı uygulanmamıştır.

iii. Madenlerde iş güvenliği ile ilgili mevzuat acil

durumlarda kaçış yolları, bant konveyör lastiklerinin niteliği, gaz ölçüm

cihazlarının (sensör) tipleri, sayıları ve konulacağı yerler, oksijen ferdî

kurtarıcısı (maske) kullanımı, damar gazlılığının, kendiliğinden yanmaya

yatkınlığın bilimsel olarak ölçülmesi gibi konularda ya eksik ya yetersizdir.

iv. Olayda işveren sıfatı sadece yüklenici Şirkete

aittir. TKİ’nin yüklenici Şirket tarafından kömür üretilen sahada üretim

yapması ve işçi çalıştırması söz konusu değildir. Bu bakımdan TKİ ile Yüklenici

Şirket arasında asıl işveren-alt işveren ilişkisi veya işçi kiralama ilişki

yoktur ve TKİ’nin müteselsil sorumluluğu bulunmamaktadır.

v. Olayda kişilerin iradesinden bağımsız bir zorlayıcı

neden veya başkaca bir kaçınılmazlık durumu etkili olmamıştır.

vi. Olayın meydana geldiği maden ocağı yüksek risk

içermektedir ve ocağın yeterli alt yapısı yoktur. Ocakta yeterli havalandırma

olanağının olmaması, riskli havalandırma sistemiyle üretime devam edilmesi,

revize planlarda öngörülen ek/yeni nefeslik ve havalandırma sisteminin

uygulamaya geçirilememesi, kaçış yollarının işin niteliğine ve gereklere uygun

olmaması, çalışma ortamının kaçışa uygunluğu ortadan kaldıracak sayıda kişi

barındırması kazanın en önemli nedenleri olarak ortaya çıkmaktadır. Bunlar

anlık değil yapısal nedenlerdir. Tamamen bir yatırım sorunu olarak ortaya çıkan

bu nedenlerin madende bulunan teknik elemanlarca giderilmesi beklenemez. Bu

nedenle yüklenici Şirketin Yönetim Kurulu Başkanı C.G. ile haklarında kamu

davası açılmayan Yönetim Kurulu Üyesi M.Y. ve uzun yıllarca yönetim kurulu

başkanlığı yapıp olaydan bir süre önce görevini bırakan ancak olaydan sonra

asıl yetkilinin kendisi olduğu yönünde beyanlarda bulunan, yüklenici Şirkettin

hâkim ortağı olan şirkette yönetim kurulu başkanlığını yapmış A.G. olayın

meydana gelmesinden sorumludur. Ayrıca;

- Yüklenici Şirketin Genel Müdürü R.D., Eynez İşletme

Müdürü A.Ç. ve Eynez İşletme Müdür Yardımcısı ve Teknik Müdür İ.A. ile hakkında

dava açılmayan Genel Müdür Teknik Yardımcısı Ha.K. işveren vekili olarak,

- Görevi kapsamında tespit etmesi gereken eksiklikleri

bildirip önerilerde bulunmamaları nedeniyle teknik nezaretçiler E.E., M.E.,

H.A. ve Hi.K.,

- Olay sırasında yer üstünde ocağa hâkim bir yetkilinin

kalmaması ve bu yönde talimatlar üretilememesi, haberleşme/alarm sistemlerinin

yetersizliği şeklinde kendini gösteren kriz yönetimindeki başarısızlığı

nedeniyle hakkında dava açılmayan acil durum yöneticisi olarak gözüken Işıklar

İşletme Müdürü Ha.E.,

- Vardiya amirliğine dayanan işveren vekili sıfatıyla tüm

vardiyalarda iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin sürecin izlenmesinden,

eksikliklerin giderilmesinden ve uyarılmasından sorumlu olan İş Güvenliği Üç

Vardiya Amiri M.A.G.Ç.,

-Teknik müdürün üç vardiya ocak üretim çalışmalarından

sorumlu yardımcısı olarak Klasik Ayak Üç Vardiya Amiri H.S.,

- İlgili mevzuat çerçevesindeki yükümlülüklerini yerine

getirmeyen Patlatma Mühendisi S.K., Vardiya Amiri Y.K., Vardiya Amiri H.K.,

Havalandırma Mühendisi F.Ü.A., C.U. -iddianameye göre mekanize ayak vardiya

mühendisidir-, E.Y. -iddianameye göre iş güvenliğinden sorumlu vardiya

mühendisidir- ve hakkında dava açılmayan Eğitim Mühendisi Mu.B. olayda

kusurludur. Yetki ve statüleri dikkate alındığında yüklenici Şirketle

bağlantılı başka bir kimsenin ihmali söz konusu değildir.

vii. Ocaktaki riskten haberdar olan TKİ, ruhsat sahibi

sıfatıyla ilgili kanun ve Hizmet işleri Şartnamesi’ne göre ocağı denetlemekle

yükümlüdür. ELİ tarafından görevlendirilen Kontrol Başmühendisleri E.K. ve A.O.

revize plan/projelerdeki havalandırmayı düzenleyecek ek yeni açıklıklar (ikinci

yol) oluşturulması beklenmeden S panosunda riskli havalandırmayla yoğun üretim

faaliyetlerine izin vermeleri, üretim miktarının kısa bir zaman içinde ciddi

bir yatırım yapılmadan önemli miktarda artmasıyla ilgilenmemeleri, işletme

projesinde yer almayan işletme yöntemlerinin (tumba bacaları) uygulanmasına

izin vermeleri, iş güvenliğiyle ilgili eksikliklerin (Bu eksiklikler

havalandırma, gaz izleme sistemi, yangınla mücadele ve tahlisiye gibi konulara

ilişkindir.) tamamlanması ve hatalı uygulamaların düzeltilmesi için girişimde

bulunmamaları ve son olarak kullanılan makine ve donanımların bir bölümünün

alev sızdırmaz olmamasına göz yummaları nedeniyle kusurludur. ELİ’de görevli

kontrol mühendislerinin olayın meydana gelmesine etki eden ihmalleri bulunmamaktadır.

Sorumluluğun kontrol ve denetimle görevli üst düzey görevliler bakımından da

araştırılması gerekir. Bu konuda dava dosyasında yeterli bilgi yoktur.

viii. İş güvenliğiyle ilgili görev ve yetkilerini

kullanmadaki ihmalleri nedeniyle MİGEM kontrol ve denetim elemanları ile

Çalışma Bakanlığının ocağı denetlemekle görevlendirdiği müfettişler de olayın

meyanda gelmesinden sorumludur.

40. Bilirkişi raporunun bir örneğini alan Soma

Başsavcılığı A.G. hakkındaki soruşturmayı (bkz. § 35) bilirkişi raporunda kusur

atfedilen M.Y., Ha.K., Mu.B. ve Ha.E.yi de içerek şekilde genişletmiş; A.G.,

Ha.K. ve Ha.E. hakkında daha önce verilen kovuşturmasızlık kararının sulh ceza

hâkimliğince kaldırılması üzerine söz konusu kişiler hakkında da Ceza

Mahkemesinde kamu davası açılması için soruşturma evrakını Akhisar

Başsavcılığına göndermiştir. Akhisar Başsavcılığı bahsi geçen şüphelilerin bilinçli

taksirle birden fazla kişinin ölümüne ve birden fazla kişinin yaralanmasına

neden olma suçunu işledikleri iddiasıyla Ceza Mahkemesinde dava açmıştır.

Sanıkların sorgularının istinabe yoluyla alınmasının ardından dava, ana dava

ile birleştirilmiştir.

41. Bazı katılan vekili ile sanık müdafilerinin çeşitli

itirazları nedeniyle ana raporu hazırlayan bilirkişi heyetinden ek rapor

alınmıştır. Ek rapora göre ana raporda ortaya konan değerlendirmelerin

değiştirilmesini gerektirecek yeni bir bilgi ve belge ortaya konulmamıştır

sabotaj iddiası ortaya atılsa da buna dair hiçbir ciddi delil ve ifade

bulunmamaktadır. Bununla birlikte ek raporda olayda sorumlu olanların tespit

edilen eksikliklerden asli olarak mı yoksa kısmi olarak mı sorumlu oldukları

konusunda tablo oluşturulmuştur. Bu tabloya göre eksikliklere göre sorumlular

değişse de genel olarak C.G., A.G., M.Y., R.D., Ha.K., A.Ç., İ.A., E.E.,

M.A.G.Ç., E.K. ve A.O. asli olarak, ana raporda kusurlu oldukları belirtilen

diğer kişiler ise kısmi olarak tespit edilen eksikliklerden sorumludur.

42. 26/1/2017 tarihinde yapılan 61. celsede Cumhuriyet

Savcısı Ş.A., davanın esası hakkındaki mütalaalarının hazır olduğunu ve o celse

sunabileceğini söylemiş ancak bu beyandan sonra verilen kısa bir aranın

ardından mütalaanın derlenip toparlanması için süre talep etmiştir. Ceza

Mahkemesi, verdiği başka kararlar yanında esasa dair mütalaasını hazırlamak

üzere Cumhuriyet savcısına süre verilmesine -kararda sürenin miktarından

bahsedilmemiştir- ve C.G.nin olayın bir sabotaj olduğu iddiası nedeniyle

yaptığı suç duyurusu üzerine başlatılan ceza soruşturması hakkında bilgi

vermesi için Manisa Cumhuriyet Başsavcılığına müzekkere yazılmasına karar

vermiştir.

43. Bilirkişi heyeti Ceza Mahkemesinin talebi

doğrultusunda “Güvenli Kömür Madenciliği ve Metan Gazı Patlaması Etkilerinin

Araştırılması” ve “... Soma Eynez-Karanlıkdere Yeraltı Kömür

İşletmesinde 2009-2014 Yıllarında Gerçekleştirilen Altyapı Yatırımlarının

Güvenli Çalışma İlkeleri Açısından Yeterliliğinin Araştırılması” başlıklı

raporlar hakkında hazırladıkları ek raporları 11/2/2017 tarihinde Ceza

Mahkemesine sunmuştur. Ek raporlara göre ana raporda ortaya konan

değerlendirmelerin değiştirilmesini gerektirecek yeni bir bilgi ve belge ortaya

konulmamıştır.

44. Manisa Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturmanın devam

ettiği, soruşturma dosyasında gizlilik kararı bulunması sebebiyle gizliliğin

ihlal edilmemesi için soruşturmanın sonuçlanmasından sonra karar örneği ile

soruşturma dosyasında bulunan belgelerin gönderileceği konusunda Ceza

Mahkemesini bilgilendirmiştir.

45. 20/2/2017 tarihinde yapılan 62. celsede 11/2/2017

tarihinde teslim edilen ek raporlar da dâhil olmak üzere dosyaya gelen bazı

belgeler okunup duruşmada hazır olan ilgililerden bu belgelere karşı beyanları

alınmıştır. Celse sonunda özetle çeşitli nedenlerle süre talep eden katılan

vekilleri ile sanık müdafilerine bir sonraki celseye kadar, Cumhuriyet Savcısı

Ş.A.ya ise esas hakkındaki mütalaasını açıklaması için herhangi bir zaman

diliminden söz edilmeden süre verilmiştir.

46. 18/4/2017 tarihli 63. celsede Cumhuriyet Savcısı Ş.A.

soruşturmanın gizliliği nedeniyle sabotaj iddiasıyla ilgili soruşturmada bu

iddiayı doğrulayan bir delil elde edilip edilemediğinin bilinmediğini

belirterek esas hakkındaki mütalaayı ilerleyen aşamada sunacağını bildirmiştir.

Celse sonunda başka bir ara kararı oluşturulmadan duruşmaya bir sonraki gün

devam edilmesine karar verilmiştir.

47. Ceza Mahkemesi 64. celsede, sabotaj iddiası

hakkındaki soruşturmanın bekletici mesele yapılmasına yönelik talepleri

reddedip esas hakkındaki mütalaasını sunması için Cumhuriyet savcısına bir

sonraki celseye kadar süre verilmesine karar vermiştir.

48. Bu arada Hâkimler ve Savcılar Kurulu Birinci Dairesi

(Atama Dairesi) 9/5/2017 tarihli kararnameyle Cumhuriyet Savcısı Ş.A.yı Aydın

Cumhuriyet savcılığına atamıştır. Ayrıca Atama Dairesinin 3/7/2017 tarihli

kararnamesiyle ilk celseden itibaren Ceza Mahkemesi başkanlığı görevini yürüten

A.B. İzmir hâkimliğine, Ceza Mahkemesi üyelerinden hâkim E.D. Aydın hâkimliğine,

Elbistan Ağır Ceza Mahkemesi Başkanı S.P. ise Ceza Mahkemesi başkanlığına

atanmıştır. Katılan vekillerinin bir kısmı Ceza Mahkemesine verdiği dilekçede

bu durumun dosyadaki başka unsurlarla birlikte bağımsız ve tarafsız mahkemede

yargılanma hakkı ile makul sürede yargılanma hakkını ve kanuni hâkim ilkesini

ihlal ettiğini iddia etmiştir. A.B., 19/6/2011 tarihli kararname ile Akhisar

hâkimliğine, 15/1/2015 tarihli kararname ile de Ceza Mahkemesinin başkanlığına

atanmıştır. E.D. ise 30/4/2013 tarihli kararname ile atandığı Horasan

hâkimliğinden Akhisar hâkimliğine 12/6/2015 tarihli kararnameyle atanmıştır.

3/7/2017 tarihli kararnamede dikkate alınacak prensipler Hâkimler ve Savcılar

Kurulunca 13/6/2017 tarihinde ilan edilmiştir. Söz konusu prensiplere göre son

görev yeri iki ve üçüncü bölge olan hâkimler, bulunduğu yerde bir yılını

tamamlayıp meslekte dört yılını doldurmuş ise kararname kapsamına alınarak

sicil durumlarının uygun olması hâlinde birinci bölgeye atanacaktır (bkz. https://www.hsk.gov.tr/Eklentiler/files/EK-1%20Bölge%20Adliye%20ve%20Adlî%20Yargı%20İlk%20Derece%20Mahkemeleri%202017%20Yılı%20Kararname%20Prensipleri.pdf;

erişim tarihi: 11/11/2022). Akhisar o tarihte ve hâlâ adli yargıda ikinci bölge

statüsündedir.

49. 11/7/2017 tarihinde yapılan 65. celsede Ceza

Mahkemesi heyetinde A.B. ve E.D. de hazır bulunmuştur. Duruşmaya ilk kez

katılan ve 9/5/2017 tarihli kararnameyle Akhisar savcılığına atanan Cumhuriyet

Savcısı S.T.; yaklaşık 300 klasörden ve 3 terabaytlık haricî hard diski

kaplayan dava dosyanın devam eden incelemesinin bitirilebilmesi için süre talep

etmiştir. Talep doğrultusunda Cumhuriyet savcısına bir sonraki celse olan

17/10/2017 tarihine kadar süre verilmiştir.

50. 17/10/2017 tarihli 66. celsede -verilen başka ara

kararları yanında- bir kısım katılan vekilinin iddianamenin mütalaa olarak

kabul edilerek yargılamaya devam olunmasına yönelik talepleri reddedilmiş; bazı

katılan vekiline davanın esası hakkında beyan ve sunumda bulunmak üzere bir

sonraki celse olan 10/1/2018 tarihine kadar süre verilmesine, sabotaj

iddiasıyla ilgili soruşturmanın akıbetinin sorulmasına ve tutuklu sanık

M.A.G.Ç.nin tahliyesine karar verilmiştir. Manisa Cumhuriyet Başsavcılığınca

verilen cevaba göre soruşturma henüz sona ermemiştir. Celse arasında aralarında

bazı başvurucuların da bulunduğu bir kısım katılanlarca Ceza Mahkemesi

üyelerinin reddi istenmiştir. Hâkimlerin reddi talebinde bulunan başvuruculara

göre M.A.G.Ç.nin tahliyesine karar verilmesi ve S.P.nin daha önce bir maden

kazasından sorumlu oldukları iddiasıyla haklarında dava açılan kişileri

yargılayan mahkemenin başkanlığını yaparken sanıklara almaları gereken

cezalardan daha az ceza verdiği için kamuoyunca eleştirilmesi Ceza Mahkemesi

başkan ve üyelerinin tarafsızlığını şüpheye düşüren nedenlerdir. Ret talepleri

Manisa 2. Ağır Ceza Mahkemesince şu gerekçeyle reddedilmiştir:

“...

[M]evzuatımıza göre, mahkemece

yargılama aşamasında verilen bir kısım ara kararlarının itiraz yasa yoluna tabi

olduğu, itiraza tabi olmayan bir kısım kararların ise hükümle birlikte

temyiz/istinaf yasa yoluna tabi olduğu aşikar olup, bunun dışında yargılamanın

seyri devam ederken yeni gelişen durumlara, elde edilen bilgi ve delillere göre

önceden vazgeçtiği, ya da reddettiği bir konu ile ilgili olarak mevcut oluşan

yeni duruma göre yargılamanın hukuka uygun, yargılamaya konu kişilerden uzak

olarak, tarafsız ve sağlıklı yapabilmesi, nihayetinde en doğru sonuca ulaşması

için her türlü kararı almaya takdir yetkisi yargılamayı yapan hakimlere ait

olduğundan, mahkeme heyetinin takdirine dayalı olarak yapılan ve sonunda üst

yargı denetimine açık olan Akhisar Ağır Ceza Mahkemesinin ... Sayılı

dosyasındaki reddi hakim talebine konu işlemlerin [Ceza Muhakemesi

Kanunu’nun] ilgili maddelerinde düzenlenen hakimin tarafsızlığını şüpheye

düşürecek sebeplerden sayılamayacağı sonuç ve kanaaliyle, bir kısım katılan

vekillerinin, Akhisar Ağır Ceza Mahkemesi heyeline yönelik reddi hakim

taleplerinin ayrı ayrı reddine karar ver[ilmiştir]...”

51. 10/1/2018-11/7/2018 tarihleri arasında yapılan celselerde

özetle o celselerde hazır bulunan katılanların, katılanlar vekillerinin,

sanıkların ve müdafilerin beyanları saptanmış, Cumhuriyet savcısının davanın

esasına ilişkin mütalaası alınmış ve bu mütalaaya karşı beyanda bulunmaya hakkı

olan kişilerden sözü edilen celselerde hazır bulunanların beyanları tespit

edilmiştir.

52. Ceza Mahkemesi davayla ilgili kararını 11/7/2018

tarihinde açıklamıştır. Verilen karara göre fazlaca elektrik akımı çeken 4.

bant olay gününden önce Yönetim Kurulu Başkanı’nın üretim artışı odaklı

yaklaşımı ve buna dair talimatları sebebiyle yoğun bir şekilde

kullanılmaktadır. Bu durum bandın bollaşmasına ve olay günü bantta elektrik

arızası yaşanmasına neden olmuştur. Arıza sebebiyle bant patinaj yapmaya

başlamış ve ortam sıcaklığı artmıştır. Eski imalat sahalarında bırakılan

kömürün zaman içerisinde oluşan tansmanlardan sızan oksijen ve nem ile temas

etmesi ile oluşan karbonmonoksit ve kömürden açığa çıkan metan gazı ocak içine

sızmıştır. Kaymalar ve posta akmaları sırasında darbe alan, ezilen, sıyrılan

bir enerji kablosunun ya da kablolarının yarattığı ark veya kısa devre bahsi

geçen gazları tutuşturmuştur. Çıkan alev sonrasında bant üzerinde taşınan

kömür, ortamdaki kömür tozu, lastik konveyör bandı, elektrik kabloları, ağaç

tahkimat, plastik borular ve mazot, yağ gibi malzeme yanmaya başlamıştır. Olay,

bandın yanması sonucunda ortaya çıkan gaz ve dumanın ocak havasına katılarak

mevcut ocak açıklıklarına yoğun biçimde karışması neticesinde meydana

gelmiştir. Eski imalatlardan gelen gazlar ocağa ani, öngörülemez ve baskın bir

şekilde girmiştir. O hâlde sanıklara isnat edilen temel kusur, ölümcül

karbonmonoksit gazının ocaktan tahliye edilememesi ve işçilerin de bu gazdan

korunamayarak ocaktan tahliye edilememesidir. Olayın nasıl meydana geldiği ile

ilgili bu kabul; dava dosyasında bulunan TBMM Araştırma Komisyonunca hazırlanan

rapora, yedi kişilik bir bilirkişi heyetince hazırlanan 8/10/2015 tarihli

rapora, iki bilirkişi tarafından hazırlanan 12/10/2015 tarihli ayrık görüş

ifade eden rapora ve 15/8/2016 tarihli bilirkişi raporuna dayanmaktadır. Olayın

meydana geliş şekline göre olayla birinci derecede ilgili olduğu tespit edilen

ve dava dosyasında raporları bulunan tüm bilirkişiler tarafından da ittifakla

ortaya konulan kusurlu hareketler özetle şunlardır:

- Panolar ve galeriler arasında bırakılan topuk

genişlikleri uygun değildir.

- Barajlar sızdırmazlıkları tam olarak sağlanacak şekilde

kurulmamıştır.

- U3 bölgesi gibi yüksek yük gerilimi altında kalan

galeriler hem duraylılık hem de sızdırmazlık açısından keson beton ile tahkim

edilmemiştir.

- Eski imalat boşlukları ve barajlanarak kapatılan

bölümler (baraj arkaları) izlenmemekte ve kontrol altında tutulmamaktadır.

- Acil durumlarda çalışanların yeryüzüne tahliyesiyle

ilgili tatbikat yaptırılmamıştır.

- Acil eylem planlarında ocakta oluşabilecek bir yangın

öngörülmemiştir.

- Kullanım ömrünü tamamlamış ferdî kurtarıcılar

kullanılmakta, akredite edilmeden bu maskelerin kullanım süreleri

uzatılmaktadır.

- Bazı panolarda kara tumba üretim yapılmaktadır.

- 4 No.lu nakil bandının olduğu galeride hava miktarının

30-40 m3/dk gibi düşük değerlerde olması ve bu bölgede çok sayıda eski imalat

galerisi olmasına rağmen bu bölgede emniyet açısından gerekli merkezi izleme

sensörleri bulundurulmamaktadır.

- S panolarının hava dönüşlerinin ikinci bir yol ile

paralel havalandırma yapılmasını içeren Haziran 2011 ek uygulama revize projesi

uygulanmamıştır.

53. Ceza Mahkemesine göre olayın nasıl meydana geldiği

ile ilgili kabul dikkate alındığında;

- Gaz ölçüm cihazlarının azlığı, cihazların bakım ve

kontrolünün yeterli ölçüde yapılmaması, cihazların kalibrasyonunun yeterli

ölçüde yapılmaması ve düzgün veri vermeyen cihazlarla ilgili durumun gözardı

edilerek gerekli tedbirlerin alınmaması ile olay arasında nedensellik bağı

bulunmamaktadır. Cihazların yedek enerji kaynağının bulunmaması da olayın

meydana gelmesine tek başına ve doğrudan etki eden bir husus değildir.

- Yangının alev sızdırmaz ekipmanlardan kaynaklandığına

dair delil bulunmamakla birlikte yangının başlangıç noktasında alev sızdırmaz

ağaç kama ve PVC boru gibi malzeme bulunmaktadır. Ayrıca yangın sırasında alev

sızdırmazlığı sertifikalar ile tespit edilen kablolar ve taşıyıcı bandın üst

kısmı da yanmıştır. Onun için ocakta kullanılan makine ve ekipmanların yanmaz

veya zor tutuşur malzemelerden seçilmesine ilişkin gerekliliğe ilişkin

eksiklikler ile netice arasında nedensellik bağı bulunmamaktadır.

- Haricî bir etken yoksa ocak içinde kullanılan elektrik

ekipmanlarından, transformatörlerden ve kablolardan yangın çıkma olasılığı

bulunmamaktadır. Posta akmalarının neden olduğu kıvılcım ise tamamen

öngörülemez ve beklenemez niteliktedir. Bu nedenle bahse konu hususlarla netice

arasında nedensellik bağı yoktur.

- Ocağı denetleyen müfettişleri aldatmak için yapılan

eylemler ile netice arasında da nedensellik bağı bulunmamaktadır.

54. Ceza Mahkemesi 5/9/2014 tarihli bilirkişi raporunda

yer alan;

- Olayın nasıl meydana geldiği ile ilgili tespite,

kovuşturma aşamasında yapılan sondajlar neticesinde yangın bölgesinde herhangi

bir topuk yangını olmadığının tespit edilmesi nedeniyle,

- Sensör verileriyle ilgili tespite sensörlerdeki

yükselmelerin anlık, saatlik bazda olup takip eden aşamada tekrar düşüşe

geçmesi, bu durumun da ocak içinde yapılan top atımlarına bağlı olarak yükselen

gaz değerleri şeklinde sensör verilerine yansıması nedeniyle,

- Sensör verileri topuk yangınına dayanak yapılarak sözü

edilen verilerden hareketle işveren ve işveren vekillerince olayın önceden

bilindiğine ilişkin tespite topuk yangını bulunmadığı için sensör verilerinin

topuk yangınına sebep olması gibi bir durum olmaması nedeniyle itibar

etmemiştir. Ceza Mahkemesince verilen ve dosyadaki her bir raporun ayrı ayrı

değerlendirildiği kararın neden yeni bir bilirkişi raporu alınmadığı ile ilgili

kısmı şöyledir:

“...

Somut olayın, Cumhuriyet tarihinde

gerçekleşen en büyük maden kazası olması nedeniyle tüm yurt genelinde çeşitli

makale, araştırma, tez, panel, sempozyum ve bilimsel yazı ve mecmualara konu

olmuş; ayrıca söz konusu olay nedeni ile, iş bu davaya konu ceza yargılaması

haricinde pek çok tazminat ve hukuk davaları ile idari yargıda da birçok dava

açılmış; bununla birlikte TBMM, SGK, Çalışma Bakanlığı, TBMM gibi pek çok kurum

ve kuruluş tarafından da araştırma raporları hazırlanmış; tüm bu çalışmalar

kapsamında konusunda uzman olan birçok Öğretim Üyesi ve Mühendis, olaya dair

fikir ve bakış açılarını ortaya koymuştur.

...

Buna göre, ... meydana gelen olayda

ölümlere neden olan karbonmonoksit gazının kaynağını, içten içe süregelen kömür

yangını olarak ele alan ... raporlar ile; ölümlere neden olan karbonmonoksit

gazının, MTA ve Bilirkişi Kurulu tarafından incelenmesi akabinde hazırlanmış

olan ... raporların, birbirlerinden temel olarak iki farklı yaklaşımı savundukları

ve bu açıdan bakıldığında, çok dar bir bakış açısı ile prensip olarak

aralarında çelişki bulunduğunun söylenebileceği açıktır.

Ancak; hukuk pratiği ve ceza muhakemesi

özelinde, bilirkişi raporları arasındaki bir çelişkiden bahsedebilmek için,

kural olarak hakim ve mahkemelerin uzmanlık alanları dışındaki bir konuyu

ilgilendiren bir olaya ve somut bir vakıaya ilişkin, aynı veriler ve aynı

deliller üzerinden hazırlanmış olan, buna rağmen iki farklı görüşü ve iki

farklı kabulü içeren raporlar bulunmasının gerektiği; ancak somut olayda, kömür

yangını yaklaşımını içeren ve bunu temel neden kabul eden raporların, sahada

kömür yangının varlığını ispatlayacak yegane veri olan jeolojik etüt ve

sondajlar yapılmaksızın, jeolojik etüt verilerinin bilimsel olarak ele alınıp

incelenmeksizin tanzim edilen, bu hali ile sadece top atım verileri akabinde

ortaya çıkan yüksek sıcaklık ve karbonmonoksit değerlerini, içten yangının

varlığına dair veri kabul edip bu hali ile yoruma dayanan raporlar ve yaklaşım

oldukları; ancak, kovuşturma aşamasında sahada yapılan jeolojik etütler

neticesinde elde edilen veriler ve olay öncesine karbonmonoksit verilerinin

salt top atımları akabindeki verilerin değil, bu verilerin top atımlarının

akabinde, bir müddet sonra normal seviyeye indiğine dair yapılan veri

tetkikleri neticesinde 13/05/2014 tarihli somut olay öncesinde, ocak içerisinde

ve sahada kömür yangını olmadığı hususu tartışma ve ihtimal olma dışında

kalmıştır.

Nitekim, toplanan deliller akabide

delillerin tartışılması safahatında hiçbir suje tarafından da bu yönde bir

iddia ortaya atılmamış, böylelikle somut olayda kömür yangını olduğu yaklaşımı,

ortaya konulan bilimsel veriler doğrultusunda tamamen olasılık dışı kalmıştır.

Bu nedenle farklı veriler üzerinden

tanzim edilmiş olan iki temel yaklaşım ve iki temel grup raporlar arasında,

aynı verilerin ve delillerin baz alınmamış olması, ilk yaklaşım olan kömür

yangını yaklaşımının, jeolojik sondaj verileriyle tamamen olasılık dışı kalmış

olması nedeniyle, ilkesel olarak bir çelişki bulunduğundan bahsedilemeceği,

ortada bilimsel verilerle desteklenmiş, somut olayda, sahada yapılan jeolojik

sondajlar neticesinde elde edilen bu verilen MTA ve Bilirkişi Kurulu tarafından

incelenmesi akabinde hazırlanmış olan ve ölümlere neden olan karbonmokosit

gazının ortaya çıkış şekline dair, özetle maden içerisinde bulunan gazların

enerji kablosu, tahrik motoru veya nakil bantından kaynaklı bir etkene dayalı

olarak bir ateşleyici ile tutuşması sonucu ortaya çıkan alevli yangının,

ortamda bulunan yanıcı maddeleri de tutuşturması neticesinde meydana gelen ve

büyüyerek ocak içerisini kısa sürede ölümlere neden olan karbonmonoksit gazı

ile dolduran yangın olduğuna dair yaklaşımı içeren raporların kaldığı

değerlendirilmiş ve bu nedenle sanık vekilleri tarafından ısrarla ileri

sürülen, raporlar arasındaki çelişki bulunduğu şeklindeki iddialarına açıklanan

nedenler ile itibar[edilmemiştir.].

...”

55. Ceza Mahkemesinin olayın meydana gelmesine etki eden

hususlar ve sanıklarıncezai sorumlulukları ile ilgili değerlendirmeleri özetle

şöyledir:

i. Yangın nedeni ile açığa çıkan yoğun karbonmonoksit

gazından kaçış yolundaki eğim, işçilerin harcadıkları eforun artmasına ve

işçilerin daha sık nefes almasına yol açmıştır. Bu nedenle gaz maskelerinin

kullanım süreleri 45 dakikadan yaklaşık 20 dakikaya inmiştir. Yaşamlarını

yitiren işçilerin önemli bölümünün cansız bedenleri söz konusu eğimli çıkış

yolu üzerinde bulunmuştur. Oksijenli tip ferdî kurtarıcılar tipinin

tercih edilmemesi ve işçilere maskelerin kullanımı konusunda gerekli uygulamalı

eğitimin verilmemesi nedeniyle işveren vekilleri ve iş güvenliği amirleri

kusurludur. İşveren vekillerinin kusuru asli, bu hususta denetim görevi bulunan

sanıkların kusuru ise tali niteliktedir.

ii. S panosunun tümü, ocak içinde dolaşımda olan ve bu

hâli ile geriden kirlenmiş olarak gelen hava ile havalandırılmıştır. Bu

havalandırma sistemi özellikle S panoları açısından risklidir ve bu durum

yüklenici Şirket tarafından da öngörülmüştür. Nitekim 2011 yılına ait ek revize

projede, önce S panolarından geçmekte olan galeriye, sonrasında +340 ana

nefesliğe paralel şekilde ilerleyerek yer üstüne bağlanması gereken galerinin

yapılması planlanmıştır ancak proje hayata geçirilmemiş ve üretim 2-2,5 kat

arttırılmıştır. Neticede madende çalışanlardan 269 kişi S panosunda vefat

etmiştir. Ek revize proje hayata geçse idi olay anında emici sistem nedeni ile

S panolarına doğru gitmekte olan karbonmonoksit gazı ile duman ayak içlerine

girmeden ve işçilere temas etmeden ocak içinden başarılı bir şekilde tahliye

edilebilecek, çalışanların vücut bütünlüğüne bir zarar gelmeyecektir. Bu

nedenle madencilik alanına dair hiçbir bilgi birikimi olmayan C.G. ile işveren

vekilleri, projenin faaliyete geçmesi ve uygulanması noktasında asli denetim

görevi bulunan teknik nezaretçiler ve havalandırma mühendisleri olaydan

sorumludur. Hızlı üretim artışına dair karar alma ve icrai yetkisi bulunan

sanıklar ile yetkileri itibarıyla üretim ve ocağı durdurarak neticenin önüne

geçebilecek sanıkların kusuru asli, denetim ve kontrol görevi bulunan

sanıkların kusuru ise tali niteliktedir.

iii. Teknik nezaretçiler, ek revize uygulama projesi

hayata geçmeden bazı panolarda üretime başlanması havalandırmayı riskli hâle

getirmesine rağmen projenin uygulanmasını takip etmemiştir. Uygulama sahası ve

koordinatları içinde kalmasına rağmen eski imalatın iyi izole edilememesine,

topukların hava ile temas eden kısımlarının kesonlanmamasına, topukları

güçlendirmek için beton vb. malzeme kullanılmamasına ve eski imalat sahalarının

baraj arkalarına gaz ölçüm cihazları konularak devamlı surette denetlemeyi

amaçlayan bir mekanizma kurulmamasına rağmen teknik denetçiler sözü edilen

hususlarda hiçbir tespitte bulunmamıştır. Şartnamede yer almayan üretim metodu

ocakta uygulanmıştır. Teknik nezaretçiler projeye açık aykırılık olmasına

rağmen üretimi durdurma yetkilerini kullanmamıştır. Bu nedenle teknik

nezaretçiler asli derecede, işveren vekilleri ise teknik nezaretçi ataması,

seçimi ve denetimindeki ihmalleri nedeniyle tali derecede kusurludur.

iv. Hızla artan üretim miktarına rağmen esaslı bir

iyileştirme yapılmayan havalandırma ile çalışılmaya devam edilmiş, üretim

zorlamasıyla ilgili karar uygulanmış, bu doğrultuda çalışan sayısı arttırılmış

ve risk faktörünün yükselmesine neden olan kara tumba yönteminin kullanılmasına

izin verilmiştir. İşi durdurma yetkisine sahip olanlar da bu yetkilerini

kullanmamıştır. Bu nedenle C.G. ile işveren vekilleri, iş güvenliğinden sorumlu

kişiler ve üretim sahalarının emniyetinin alınmasında görevli olan daimî nezaretçiler

olaydan sorumludur. C.G.nin kusuru asli, bu konuda sorumluluğu bulunan diğer

sanıkların kusuru ise tali niteliktedir.

v. Olası tehlikelere karşı ocağın tümünü kapsar nitelikle

herhangi bir tatbikat yapılmamış, tahliye amaçlı planlama yapılmamıştır.

Diyafon ya da bas konuş olarak tabir edilen haberleşme sistemi kaldırılmış

ancak madende çalışanların tamamını uyarabilecek bir alarm ve acil durum

haberleşme sistemi kurulmamıştır. Madenin büyük bölümünde kullanılan ev tipi

telefonlar olay günü yanmıştır. Elektrik de kesilince birçok pano ile

haberleşme sağlanamamıştır. Bu durum madendeki işçilerin tahliyesinde gecikme

yaşanmasına neden olmuştur. Bu nedenle işveren vekilleri ve iş güvenliğinden

sorumlu personel asli kusurludur.

vi. Terk edilen eski üretim alanlarının baraj önü ve

arkaları sabit gaz ölçüm cihazlarıyla kontrol edilmemiştir. Bu nedenle karar

alma, icrai harekette bulunma ve ocağı kapatarak üretime son verme yetkileri

olan işveren vekilleri ile iş güvenliğinden sorumlu sanıklar asli kusurludur.

Projeye dâhil olan eski imalat sahalarını kontrol yetkileri bulunan teknik

nezaretçiler tali derecede kusurludur.

vii. İşçiler olası bir tehlikede nasıl hareket

edeceklerine, nereye gideceklerine, hangi maskeleri nasıl ve ne zaman

kullanacaklarına, ocağın nasıl tahliye edileceğine dair herhangi bir eğitim

almamıştır. Ocağın genelini kapsar nitelikte herhangi bir tatbikat da

yapılmamıştır. S panosuyla ilgili riskler bilinmesine rağmen iş güvenliğiyle

ilgili tedbirler alınmamıştır. Çok tehlikeli iş sınıfı kapsamında kalan maden

ocağında gerekli risk değerlendirmeleri yapılmamıştır. Bu sebeple işveren

vekilleri ile iş güvenliğinden sorumlu sanıklar asli kusurludur.

viii. Ha.E.nin sorumluluğu acil durum yönetiminde yaşanan

eksikliklere dayanmaktadır.

ix. ELİ’de görevli sanıkların görevi üretilen kömürün

kalite ve standartlara uygunluğunu kontrol etmek, üretim miktarını saptamak ve

verilen koordinatlar içerisinde üretim yapılıp yapılmadığını tespit etmektir.

Bu sanıkların olaya sebebiyet veren eksiklikler yönünden denetim yapma

yetkileri bulunmamaktadır.

x. Yönetim kurulu başkanı veya üyesi olmak, cezai

sorumluluğun doğması için yeterli değildir. Aksi düşünce ceza sorumluluğunun

şahsiliği prensibi ile bağdaşmaz. Sanık M.Y. yönetim kurulu üyesi olmakla

birlikte C.G. gibi şirket işleyişine doğrudan yahut dolaylı herhangi bir

müdahalede bulunmamıştır. Bu sebeple M.Y., C.G.nin kusurlu hareketlerinden

sorumlu tutulamaz. A.G. yüklenici Şirketin önceki yönetim kurulu başkanıdır

ancak olaydan yaklaşık altı ay önce görevi bırakmıştır. Yönetim kurulu

başkanlığı görevinde kalmaya devam etmesi durumunda A.G.nin neticeyi

engelleyici tedbirleri alıp almayacağı bilinmemektedir. Bu sebeple A.G.nin

görevden ayrılmasıyla birlikte A.G.nin yönetim kurulu başkanlığı dönemindeki

faaliyetler ile olay arasındaki illiyet bağının kesildiği kabul edilmiştir.

xi. Genel Müdür Teknik Yardımcısı Ha.K. plan ve proje

danışmanı sıfatı ile ek revize uygulama projesini planlayıp projelendirmiştir

ancak bu kişinin projenin hayata geçmesi noktasında icrai bir yetkisi yoktur.

xii. 15/8/2016 tarihli bilirkişi raporunda kusurlu

oldukları belirtilen E.Y., S.K., H.S. ve C.U.nun olayın temel nedenleri olarak

belirlenen yapısal ve işletmesel eksiklikler konusunda neticeyi engelleyebilecek

kararları alma yahut tedbiren ocağı kapatarak üretimi durdurma yetkileri

bulunmamaktadır.

xiii. Karbonmonoksit gazının ortaya çıkmasına neden olan

yangının meydana çıkmasında kast söz konusu değildir. Neticeyi engellemek için

gerekli tedbirleri almaya yetkileri olmasına rağmen üretimin devam etmesi

yönünde karar alan sanıklar R.D., A.Ç., İ.A. ve E.E.nin eylemleri bilinçli

taksirle birden fazla kişinin ölümüne ve yaralanmasına neden olma suçunu

oluşturmaktadır. Ek revize uygulama projesinden haberdar olduğuna ve buna

rağmen projenin uygulanmasının önüne geçtiğine dair delil (toplantı

tutanakları, kurum içi yazışmalar, kurum içi mailler ve söz konusu projede

imzası bulunan sanık ve tanıklarının beyanları gibi) bulunmayan sanık C.G. ile

kusurlu oldukları kabul edilen M.A.G.Ç., Y.K., H.K., Hi.K., H.A., M.E., Ha.E.,

F.Ü.A. ve Mu.B. ise taksirle birden fazla kişinin ölümüne ve yaralanmasına

neden olma suçundan sorumludur. Geriye kalan sanıkların kusuru bulunmamaktadır.

56. Ceza Mahkemesinin sanıkların ceza sorumlulukları ile

ilgili tespitleri uyarınca;

- C.G. doğrudan 15 yıl hapis cezasına,

- R.D. ve İ.A. sonuç olarak 22 yıl 6 ay hapis cezasına,

- A.Ç. ve E.E. sonuç olarak 18 yıl 9 ay hapis cezasına,

- M.A.G.Ç. sonuç olarak 11 yıl 8 ay hapis cezasına,

- Y.K. ve H.K. sonuç olarak 10 yıl 10 ay hapis cezasına,

- Hi. K., H.A. ve M.E.sonuç olarak 10 yıl hapis cezasına,

- Ha. E. ve F.Ü.A. sonuç olarak 8 yıl 4 ay hapis

cezasına,

- Mu. B. ise sonuç olarak 6 yıl 3 ay hapis cezasına

mahkûm edilmiştir.

57. İlk derece mahkemesi Cumhuriyet savcıları ve bazı

katılanlar/müştekiler veya katılan vekilleri ile mahkûmiyetlerine karar verilen

sanıklar ve/veya sanık müdafileri tarafından yapılan istinaf başvurularını

18/4/2019 tarihinde inceleyen İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 14. Ceza Dairesi

(İstinaf Dairesi) bazı sanıklar hakkında kurulan hükümlerde bulunan güvenlik

tedbirleriyle ilgili bölümleri çıkarıp istinaf başvurusuna konu karardaki bazı

ifadelerle yazım hatalarını da düzelterek istinaf başvurularını esastan oyçokluğuyla

reddetmiştir. İstinaf Dairesinde görevli bir üye; A.G., C.G., M.Y., R. D.,

Ha.K., A.Ç., İ.A., E.E., M.A.G.Ç., Y.K., H.K., Hi.K., H.A., M.E., Ha.E., F.Ü.A.

ve Mu.B.nin olası kastla öldürme ve yaralama suçlarından cezalandırılması

gerektiği gerekçesiyle karara muhalif kalmıştır.

58. İstinaf Dairesince verilen karar İzmir Bölge Adliyesi

Cumhuriyet savcısı, mahkûmiyetlerine karar verilen sanıklar ve/veya sanık

müdafileri ve bir kısım katılan vekillerince temyiz edilmiştir.

59. Temyiz taleplerini 30/9/2020 tarihinde karara

bağlayan Yargıtay 12. Ceza Dairesi (Temyiz Dairesi) oybirliğiyle, C.G., R.D.,

A.Ç., İ.A., A.O., E.K. ve Ha.E. yönünden kurulan hükümlerin bozulmasına, diğer

sanıklar hakkında kurulan hükümlere yönelik temyiz istemlerinin ise reddine karar

vermiştir. Temyiz Dairesine göre;

i. 5/9/2014 tarihli bilirkişi raporu ile dava dosyasında

mevcut olan bazı raporlarda olayda ölümlere yol açan karbonmonoksit gazının

ocakta içten içe yanmakta olan kömürden kaynaklandığı yani olay tarihinden önce

ocakta kömür kızışmasının bulunduğu kabul edilse de Gaz Laboratuvarınca

hazırlanan raporda sabit sensörler ile test edilen on beş seyyar gaz ölçerin

(H2S, CH4, O2 ve CO) kalibrasyon sonuçlarının düzgün olduğu, seyyar sensörlerin

sıcaklık ölçümü yaptığı ve hafızalarında kayıt altına aldığı belirtilmiştir.

Bir öğretim üyesince düzenlenen 13/5/2014 tarihi öncesinde ölçülen gaz sensörü

verilerinin patlatmalar açısından değerlendirilmesini kapsayan Eylül 2014

tarihli teknik raporda da ocaktaki üretim panolarında kömürün kendiliğinden

yanıp yanmadığının tespiti ve dinamit atımları sırasında oluşan yüksek CO

emisyonlarının belirlenmesi amacıyla ocaktaki tüm CO sensörlerine ait verilerin

olay öncesi ve sonrası olarak geniş bir zaman aralığında ele alınıp değerlendirildiği,

CO değerlerindeki ani artışların genellikle ayaklardaki dinamit atımlarından

kaynaklandığı, sürekli olmadığı ve ölçülen çok yüksek değerlerin de zaman

içinde düştüğü belirtilmiştir. Ocakta bulunan sabit sensörlerde zaman zaman 2,

3, 4 ve hatta 12 saati bulan CO değerlerinin ortalamasının yasal seviye olan 50

PPM’nin üzerinde seyretmesine rağmen sürekli bir şekilde yükselişini

sürdürmemesi veya yasal değerin üzerinde belli bir seviyede sürekli seyrini

sürdürmemesi, daha sonra 50 PPM’lik yasal sınırın çok altına düşmesi,

kovuşturma aşamasındaki keşif sırasında yapılan jeolojik etütler ve sondajlar

sonucunda alınan raporlar, Araştırma Komisyonunca hazırlanan rapor ve 15/8/2016

tarihli bilirkişi raporu ile bu raporu hazırlayan bilirkişilerden alınan ek raporlar

dikkate alındığında olaydan önce maden ocağında herhangi bir kömür yangının

bulunmadığı ve olayın U3 bölgesindeki elektrik yada bant arızasından kaynaklı

arkın ısınmış ortama eski imalat bölgelerinden basınçla üflenen gazlar ile kaza

mahallindeki maddeleri tutuşturmasından kaynaklandığı konusunda tereddüt

kalmamıştır.

ii. Ha.E.nin anılan ocak içinde hangi görev dağılımı

içinde yer aldığı, yetki ve sorumluluklarının neler olduğu şüpheye yer

vermeyecek şekilde tespit edilmemiştir. Bu sanığın acil durum yöneticisi

olduğuna dair somut bir delil bulunmamaktadır.

iii. TKİ ve yüklenici Şirket arasında sözleşmeye, bu

sözleşmenin ekindeki şartnamelere ve Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Ege

Linyitleri İşletmesi Müessese Müdürlüğü Görev, Yetki ve Sorumluluk

Yönetmeliği’nin başmühendislerin görev ve yetkiyle ilgili hükümlerine göre A.O.

ve E.K.nın sorumlulukları sadece üretime ve teslime ilişkin değildir. Aksine

söz konusu sanıklar, yüklenici Şirketin ocaktaki kömür çıkartma faaliyetlerini

yakından takip edip sözleşmeye ve projelere uygun olup olmadığını denetlemekle

yükümlüdür. Bu nedenle sahadaki çalışmaların projeye ve ilgili mevzuata göre

yapılıp yapılmadığı konusundaki denetim yükümlülüklerini yerine getirmeyen A.O.

ve E.K. olayın meydana gelmesinde bilinçli taksir derecesinde kusurludur.

Bununla birlikte ELİ’de görevli olup A.O. ile E.K.nın alt biriminde görev yapan

kontrol mühendisleri, kazanın yaşandığı maden ocağında denetim yapma konusunda

öncelikli olarak görevli değildir.

iv.C.G., R.D., A.Ç. ve İ.A. iş kolundaki çalışma usul ve

şartlarına aykırı şekilde gerçekleştirilen hızlı ve sürekli kömür çıkarma

faaliyetlerinin isçilerin iş sağlığı ve güvenliği açısından yüksek risk

oluşturduğunu ve dönülmez sonuçlara yol açabileceğini bildikleri hâlde muhtemel

tehlikeli neticeleri göze alıp kabullenmiştir. Zira sanıklar yüklenici Şirketin

karar alma süreci içinde yer almakta ve pozisyonları gereği ocak içindeki

yüksek riskleri bilmektedir. Bu nedenle “Olursa olsun.” düşüncesi ile

hareket ederek yüksek risk içeren faaliyetlerine uzun süre devam eden sanıklar

C.G., R.D., A.Ç. ve İ.A. olası kastla öldürme suçundan 301 kez, olası kastla

yaralama suçundan 162 kez mahkûm edilmelidir.

60. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı (Yargıtay

Başsavcılığı) 8/1/2021 tarihinde, somut olayda olası kast koşulları oluşmadığı

gerekçesiyle Temyiz Dairesince verilen karara itiraz etmiştir. Bu arada Temyiz

Dairesinde görevli beş yüksek hâkimden üçü değişmiştir. Yeni gelen üyeler

öncesinde Bakanlık ve/veya Hâkimler ve Savcılar Kurulunda görev yapmıştır.

61. Temyiz Dairesi 18/1/2021 tarihinde oyçokluğu ile

Yargıtay Başsavcılığının itirazını kabul edip sanıklar C.G., R.D., A.Ç. ve İ.A.

hakkında verilen bozma kararını kaldırmış ve yeniden yaptığı incelemede İstinaf

Dairesinin R.D., A.Ç. ve İ.A. ile ilgili hükümlerine yönelik temyiz istemlerini

reddetmiş ancak C.G.nin eylemini bilinçli taksirle gerçekleştirdiği

gerekçesiyle İstinaf Dairesinin C.G. hakkında verdiği hükmü bozmuştur. Temyiz

Dairesine göre C.G. devraldığı ocaktaki yangın riskinin yüksek olduğunu

bilmesine rağmen ocaktaki üretim miktarına odaklanarak üretilen kömür

miktarının 2,5 katına çıkarılmasını sağlamış ve iş güvenliği önlemleri ile

ocağın alt yapısının iyileştirilmesine ilişkin herhangi bir girişimde

bulunmamıştır. Bilinçli taksir uygulamasına konu edilen S panosunda ikinci hava

galerisinin yapılması hususu, öngörülebilir neticeyi engelleyici tedbirlerden

yalnızca biridir. Temyiz Dairesinin 30/9/2020 tarihli kararının isabetli olduğu

gerekçesiyle 18/1/2021 tarihli karara muhalif olan iki üye, 30/9/2020 tarihli

kararda imzası bulunan üyelerdendir.

62. Başvurucular 15/3/2021 tarihinde 2021/9541 sayılı

başvuruyu yapmıştır.

63. Temyiz Dairesince verilen bozma kararına uyan Ceza

Mahkemesi 16/6/2021 tarihinde, C.G.nin bilinçli taksirle birden fazla kişinin

ölümüne ve yaralanmasına neden olma suçundan sonuç olarak 20 yıl hapis

cezasıyla, A.O. ile E.K.nın aynı suçtan neticeten 12 yıl 6 ay hapis cezasıyla

cezalandırılmasına ve Ha.E.nin beraatine karar vermiştir.

64. Bazı katılanlar, vekilleri aracılığıyla Temyiz

Dairesine gönderdikleri bir dilekçe ile 30/9/2020 tarihli karardan sonra Temyiz

Dairesinde üye olarak görevlendirilen üç yüksek hâkimin reddini istemiştir. İddialarına

göre sözü edilen yüksek hâkimler yargıya yapılmış en açık siyasi müdahalelerden

birinin başaktörleridir. Hâkimin reddi talebi Temyiz Dairesinin 31/3/2022

tarihli kararıyla reddedilmiştir.

65. Temyiz Dairesi 4/4/2022 tarihinde oyçokluğuyla C.G.

ve Ha.E. hakkında kurulan hükümleri doğrudan, A.O. ve E.K. hakkında kurulan

hükümleri ise güvenlik tedbirleriyle ilgili kısımları düzelterek onamıştır.

Karara muhalif kalan üyeler 18/1/2021 tarihli karara da muhalif olan üyelerdir.

66. Başvurucular 22/6/2022 tarihinde 2022/64331 sayılı

başvuruyu yapmıştır.

67. Başvurucular başvuruya konu ceza yargılaması

sürecinde yer almış ve Deniz Kaya ile İbrahim Kaya dışındaki başvurucular

özetle yargılamaya konu suçun hukuki vasıflandırılmasında hata edildiği, mahkûm

edilen sanıklara eksik ceza tayin edildiği, sanık A.G. de dâhil olmak üzere

haklarında beraat kararı verilen bazı sanıklara isnat edilen suçların sübut

bulduğu ve yargılamaya siyasi müdahalede bulunulduğu gerekçesiyle kanun yolu

başvuruları yapmıştır.

68. Mahkûmiyetlerine karar verilen sanıklar C.G.

19/5/2014-18/4/2019, M.A.G.Ç. 19/5/2014-17/10/2017, Y.K. 18/5/2014-25/12/2015,

H.K. 19/5/2014-25/12/2015 tarihleri arasında, E.E. ise 18/5/2014-30/9/2020

tarihleri arasında tutuklu kalmıştır. Kovuşturma süresince tutuklu yargılanan

sanıklar A.Ç. 18/5/2014, R.D. 19/5/2014, A.Ç. ise 2/6/2014 tarihinde

tutuklanmıştır.

B. Haklarında

Soruşturma İzni İstenen Kişilerle İlgili Soruşturmaya İlişkin Süreç

69. Soma Başsavcılığı 27/5/2014 tarihinde, görevlerini

ihmal ettikleri yönünde şüphe oluştuğu gerekçesiyle maden ocağının denetimini

yapan görevliler ile Çalışma Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürü

hakkında Çalışma Bakanlığı ile Enerji Bakanlığından soruşturma izni istemiştir.

1. Çalışma

Bakanlığı Görevlileriyle İlgili Süreç

70. 26/8/2014 tarihinde Çalışma Bakanı; 15/8/2014 tarihli

ön inceleme raporuna dayanarak haklarında ön inceleme yürütülen İş Sağlığı ve

Güvenliği Genel Müdürü ile İş Başmüfettişi, İş Müfettişi veya İş Müfettiş

Yardımcısı olan on iki kişi hakkında soruşturma izni verilmemesine karar

vermiştir. Soma Başsavcılığı ve olayda vefat eden bazı kişilerin bir kısım

yakını bu karara Danıştay Birinci Dairesi (Birinci Daire) nezdinde itiraz

etmiştir.

71. Haklarında soruşturma izni istenenlerden biri

3/12/2014 tarihinde vefat etmiştir.

72. Birinci Daire 4/12/2014 tarihinde, 5/9/2014 tarihli

bilirkişi raporunda yer alan iş müfettişleriyle ilgili tespitlere işaret ederek

eksik inceleme yapıldığı gerekçesiyle soruşturma izni verilmemesine dair

kararın kaldırılmasına karar vermiştir.

73. Başbakanlık Teftiş Kurulu Başkanlığında (Teftiş

Kurulu) görevli bir başmüfettiş, iki müfettiş ve üç müfettiş yardımcısınca

hazırlanan 28/7/2015 tarihli ön inceleme raporunda, ön inceleme için öngörülen

yasal süre içinde yeni bilirkişi incelemesi yaptırılmasının mümkün olmadığı ancak

soruşturma aşamasında alınan 5/9/2014 tarihli bilirkişi raporundaki kusur

tespitlerinin genel ve hukuki yönden mesnetsiz olduğu belirtilerek teknik

değerlendirmeler yanında hukuki değerlendirmeler de yapabilecek uzman

kişilerden oluşan yeni bir bilirkişi heyetinin maden kazasını incelemek üzere

görevlendirilmesinin uygun olacağı ifade edilmiştir. Ayrıca kazanın asıl oluş

nedeni ve bu nedenin ortaya çıkmasında sorumluluğu bulunanlar hakkında yeterli

delil ve emareye ulaşılamadığından soruşturma izni verilmemesi gerektiği

açıklanmıştır.

74. Çalışma Bakanı 7/9/2015 tarihinde, 28/7/2015 tarihli

ön inceleme raporunu esas alarak soruşturma izni verilmemesine karar vermiştir.

Bu karara Soma Başsavcılığı ile olayda vefat eden bazı kişilerin bir kısım

yakını itiraz etmiştir.

75. Ön incelemedeki tespitlerden hareket eden Birinci

Daire maden ocağının denetlendiği, iş sağlığı ile güvenliği yönünden herhangi

bir eksiklik tespit edilmediği ve haklarında ön inceleme yapılanların eylemleri

ile maden kazasının meydana gelmesi arasında doğrudan illiyet bağının

kurulamadığı gerekçesiyle soruşturma izni verilmemesine ilişkin karara yönelik

itirazları 10/12/2015 ve 14/4/2016 tarihlerinde reddetmiştir.

76. Olayda vefat eden bazı kişilerin yakınlarınca yapılan

Abdülkadir Yılmaz ve diğerleri (2) başvurusunda kamu görevlilerinin

bilirkişi raporları ile tespit edilen ihmallerinin ceza hukuku sorumluluğu

doğurup doğurmadığı, doğurmakta ise bu ihmaller ile ortaya çıkan netice

arasında ceza hukuku anlamında bir illiyet bağı olup olmadığı konusundaki

değerlendirmelerin soruşturma makamlarınca yapılması gerektiği ve adli sürecin

sona erdirilmesinin etkili soruşturma ilkeleriyle bağdaşmadığı

değerlendirilerek yaşam hakkının etkili soruşturma yükümlülüğüne ilişkin usul

boyutunun ihlal edildiğine karar verilmiştir.

2. Enerji

Bakanlığı Görevlileriyle İlgili Süreç

77. Soma Başsavcılığı 30/9/2014 tarihinde, 5/9/2014

tarihli bilirkişi raporuna istinaden olay tarihinden geriye doğru son iki yıl

içinde denetlemede görev almış olup da daha önce haklarında soruşturma izni

verilen kişiler dışında kalan ancak 2010 yılından sonra ilgili maden ocağına

ilişkin işletme projelerini inceleyen, denetleyen veya onay veren görevliler

ile Maden İşleri Genel Müdürü, TKİ Yönetim Kurulu Başkanı ve TKİ İşletme Dairesi

Başkanı hakkında Enerji Bakanlığından soruşturma izni istemiştir. Anılan

yazıdan söz konusu soruşturma izni verilmesine ilişkin kararın içeriği tespit

edilememiştir.

78. Enerji Bakanı 25/11/2014 tarihinde, haklarında ön

inceleme yürütülen Maden İşleri Genel Müdürü, Maden İşleri Genel Müdür

Yardımcısı, iki Daire Başkanı, iki Müdür, üç mühendis, on beş maden tetkik

heyeti üyesi ve TKİ Yönetim Kurulu Başkanı ile TKİ’de İşletme Dairesi

Başkanlığı görevini yürüten iki kişi hakkında soruşturma izni verilmemesine

karar vermiştir. Bu karara Soma Başsavcılığı itiraz etmiştir.

79. Birinci Daire 19/3/2015 tarihinde, meydana gelen

maden kazasının birden fazla bakanlığı ve kamu kurumunu ilgilendirmesi

nedeniyle şikâyet konusunun Teftiş Kurulunca incelenmesi gerektiğini belirtip,

maden kazasının meydana gelmesinde sorumluluğu bulunan tüm kamu kurumları ve

bakanlıklar ile illiyet bağı olan kamu görevlilerinin belirlenmesi, illiyet

bağı belirlenen kamu görevlilerinin ifadelerinin alınması, bu kişilerin olayın

meydana gelmesindeki sorumluluk ve kusurlarının ortaya konulması lüzumuna

işaret ederek soruşturma izni verilmemesine dair kararın

kaldırılmasına karar vermiştir. Söz konusu kararda ayrıca 4/12/2014 tarihli

karar (bkz. § 72) uyarınca Çalışma Bakanlığı görevlileri hakkında yürütülecek

ön incelemenin de Teftiş Kurulunca yapılması gerektiği belirtilmiştir.

80. Yukarıda anılan Teftiş Kurulu raporuna (bkz. § 73)

istinaden Enerji Bakanı 18/8/2015 tarihinde 5/9/2014 tarihli bilirkişi

raporunda eksiklikler bulunması ve kırk beş günlük ön inceleme süresinde yeni

bir bilirkişi incelemesi yaptırılmasının mümkün olmaması sebebiyle kazanın asıl

oluş nedeni ile bu nedenin ortaya çıkmasında sorumluluğu bulunanlar hakkında

yeterli delil ve emareye ulaşılamadığı gerekçesiyle Çalışma Bakanlığı

çalışanları da dâhil haklarında ön inceleme yapılan tüm kamu görevlileri

hakkında soruşturma izni verilmemesine karar vermiştir. Soma Başsavcılığı bu

karara itiraz etmiştir.

81. Birinci Daire 10/12/2015 tarihinde;

i. Çalışma Bakanlığı çalışanları hakkında verilen kararın

yetkisizlik nedeniyle kaldırılmasına,

ii. TKİ İşletme Dairesi Başkanları hakkında verilen

kararın anılan görevlilerin genel soruşturma hükümlerine tabi olmaları

sebebiyle kaldırılmasına,

iii. Eyleminin ocağın işletilmesiyle ilgili ihale

süreciyle sınırlı olması ve ocakta kaza ve ölüm olayları meydana gelmesiyle

eylemi arasında doğrudan illiyet bağının bulunmaması nedeniyle TKİ Yönetim

Kurulu Başkanı yönünden soruşturma izni verilmemesine dair karara yapılan

itirazın reddine,

iv. Enerji Bakanlığının diğer çalışanları hakkında

verilen kararın ise eksik inceleme nedeniyle kaldırılmasına karar vermiştir.

82. Anılan karar üzerine Enerji Bakanlığı ön inceleme

yapılması için dosyayı Teftiş Kuruluna göndermiştir.

83. Teftiş Kurulu, Birinci Dairenin 10/12/2015 tarihli

kararıyla ilgili gerekliliklerin Enerji Bakanlığınca yerine getirilmesi

gerektiği gerekçesiyle ön inceleme dosyasını iade etmiştir.

84. 28/12/2016 tarihinde Enerji Bakanı, Birinci Daire

kararıyla kaldırılan 25/11/2014 tarihli soruşturma izni verilmemesine ilişkin

kararın dayanağı olan ön inceleme raporundaki tespitleri gözönünde bulundurarak

haklarında ön inceleme yürütülen Maden İşleri Genel Müdürü, Maden İşleri Genel

Müdür Yardımcısı, iki Daire Başkanı, iki Şube Müdürü, üç mühendis ve on dört

maden tetkik heyeti üyesi hakkında soruşturma izni verilmemesine karar

vermiştir. Soma Başsavcılığı Ceza Mahkemesince alınan 15/8/2016 tarihli

bilirkişi raporundaki tespitlere de değinerek anılan karara itiraz etmiştir.

85. Birinci Daire 15/6/2017 tarihinde, Soma

Başsavcılığının itirazını kabul ederek28/12/2016 tarihli soruşturma izni

verilmemesine dair kararın kaldırılmasına karar vermiştir.

86. Anılan karar üzerine yürütülen ön incelemede bir

maden yüksek mühendisi, bir elektrik yüksek mühendisi ve bir maden

mühendisinden oluşan üç kişilik bilirkişi heyetinden rapor alınmıştır.

87. Enerji Bakanı 22/8/2019 tarihinde, haklarında ön

inceleme yürütülen TKİ ya da MİGEM’de görev yapan otuz kişi hakkında soruşturma

izni verilmemesine karar vermiştir. Sözü edilen kararda öz itibarıyla

Cumhuriyet Başsavcılığınca alınan bilirkişi raporunun olayın meydana geldiği

ocağın genel mevzuat açısından eksiklikleri hakkında düzenlendiği, olayın nasıl

meydana geldiği, nedeni ve seyri konusunda bilimsel ve birbiriyle çelişmeyen

herhangi bir tespit içermediği, MİGEM’in yılda bir kez kendi mevzuatı açısından

eksikliklerin tespiti ve giderilmesi yönünden denetim yaptığı, sürekli hareket

hâlinde dinamik bir yapıya sahip olan yer altı ocağında iş sağlığı ve güvenliği

için ocak verilerinin güncel ve daha sık periyotlarla değerlendirilmesi ve

yüklenici Şirketin istihdam ettiği teknik personelin ocağın zehirli gazlardan

etkilenebilmesi hususunu gözeterek öncelikle üretime ara verip ocak çalışanlarını

tahliye etmesi, daha sonra da yangının havayla temasının kesilmesi için

müdahalede bulunması gerektiği ifade edilmiştir.

88. Soruşturma izni verilmemesine ilişkin karara Soma

Başsavcılığınca yapılan itirazı 11/12/2019 tarihinde inceleyen Birinci Daire şu

sonuçlara ulaşmıştır:

i. Maden İşleri Genel Müdürü’nün, Genel Müdür

Yardımcısı’nın, Daire Başkanlarının, üç mühendisin ve TKİ Yönetim Kurulu

Üyelerinin eylemleri ile olay arasında illiyet bağı bulunmamaktadır. Ayrıca TKİ

Yönetim Kurulu Üyelerinin eylemleri ocağın işletilmesiyle ilgili ihale

süreciyle sınırlıdır. Bu nedenle itiraz sözü edilen kişiler yönünden

reddedilmelidir.

ii. TKİ Yönetim Kurulu Başkanı hakkında aynı eylemler

yönünden yapılan ön inceleme sonunda soruşturma izni verilmemesine ilişkin

karar verilmiş ve bu karara Soma Başsavcılığınca yapılan itiraz 10/12/2015

tarihinde reddedilmiştir. Dolayısıyla bu kişi yönünden yapılan itiraz hakkında

karar verilmesine gerek bulunmamaktadır.

iii. Maden Tetkik Heyeti Üyelerinden 2010 yılı ile olay tarihi

arasında sahada denetim yapan kişilere isnat edilen eylemler, bu kişiler

hakkında soruşturma yapılmasını gerektirecek niteliktedir. Bu sebeple anılan

kişiler yönünden soruşturma izni verilmemesine ilişkin kararın kaldırılması

gerekir.

IV. İLGİLİ HUKUK

89. Madenlerin aranması, işletilmesi, üzerinde hak sahibi

olunması ve terk edilmesi ile ilgili esas ve usuller 4/6/1985 tarihli ve 3213

sayılı Maden Kanunu’nda düzenlenmiştir.

90. 3213 sayılı Kanun’un “Beyan usulü” kenar

başlıklı 10. maddesinin olay tarihinde yürürlükte olan hâlinin ilgili kısmı

şöyledir:

“Madencilik faaliyetlerinin bu Kanun

hükümlerine göre devamı süresince teknik ve mali konularda yapılan yazılı

beyanlar ile yetkili kişilerce tanzim edilen raporlar doğru kabul edilir.

Teknik elemanlar sadece ihtisas sahibi

oldukları konularda beyanda bulunabilirler ve beyanları ile sorumludurlar.

Ruhsat sahipleri ise teknik konular dışındaki tüm beyanlardan sorumludurlar.

...

(Ek fıkra: 10/6/2010-5995/5 md.) Teknik

nezaretçinin [3213

sayılı Kanun’un uygulanmasında nezaretçi, işletmelerin teknik ve emniyet

yönünden nezaretini yapan sorumlu ve yetkili maden mühendisini ifade

etmektedir.] atandığı ruhsat sahasındaki faaliyetleri düzenli bir şekilde

denetleyerek tespit ve önerilerini teknik nezaretçi defterine kaydetmesi

zorunludur. ...”

91. 3213 sayılı Kanun’un “Faaliyetlerin denetimi” kenar

başlıklı 11. maddesinin birincifıkrasının olay tarihinde yürürlükte olan hâli

şöyledir:

“[Enerji Bakanlığı], maden hakları ile ilgili bütün

faaliyetlerin yürütülmesini ve vecibelerin yerine getirilmesini kontrol ve

denetimini yapmak ve yönlendirmek için teknik ve mali konuları yerinde

incelemek maksadıyla ihtisaslaşmış diğer Devlet kuruluşlarından da yararlanarak

inceleme raporu hazırlatır.”

92. 3213 sayılı Kanun’un “İşletme faaliyeti” kenar

başlıklı 29. maddesinin olay tarihinde yürürlükte olan hâlinin ilgili kısmı

şöyledir:

“İşletme faaliyeti, projesine [3213 sayılı Kanun’un uygulanmasında

proje, yer altı kaynaklarının değerlendirilmesi amacına dönük belirli girdileri

seçilmiş bir teknoloji kullanarak mevcut ve potansiyel talebi karşılamak üzere

mal ve cevher üretmek için çalışmaları düzenleyen beyan niteliğinde raporu

ifade etmekteydi.] ve Kanunun ilgili hükümlerine göre yürütülür. İşletme

projesine aykırı faaliyette bulunulması ve faaliyetlerin can ve mal güvenliği

açısından tehlikeli bir durum oluşturduğunun tespit edilmesi halinde maden

üretimine yönelik faaliyetler durdurulur.

İşletme projeleri ve değişiklikleri

uygulamaya konulmadan önce [MİGEM]

onayının alınması zorunludur. Aksi takdirde faaliyet durdurulur.

İşletme açısından tehlikeli durumların

tespiti halinde, bu halleri gidermek için ruhsat sahibine altı aya kadar süre

verilir, mücbir sebepler dışında bu süre uzatılmaz. Bu süre sonunda projeye

uygun faaliyette bulunulmaması veya tehlikeli durumun ortadan kaldırılmaması

halinde teminat irad kaydedilerek işletme faaliyeti durdurulur.

Ruhsat sahibi, her yıl nisan ayı sonuna

kadar bir önceki yıl içinde gerçekleştirdiği işletme faaliyeti ile ilgili

teknik belgeleri, satış bilgi formunu [3213 sayılı Kanun’un uygulanmasında satış bilgi formu; şekli

ilgili yönetmelikte gösterildiği gibi hazırlanan, yıllık üretim miktarı, satış

tutarı, toplam gelir ve tahakkuk eden devlet hakkı gibi malî durumu gösteren

belgeyi ifade etmektedir.] faaliyet bilgi formunu [3213 sayılı Kanun’un

uygulanmasında faaliyet bilgi formu, yıllık işletme faaliyetine ilişkin üretim,

satış, stok ve bunun gibi bilgileri içeren, şekli ve muhtevası yönetmelikle

gösterilecek olan belgeyi ifade etmekytedir.] ve işletme sahasında arama

yapmış ise arama ile ilgili bilgileri [MİGEM’e] vermekle yükümlüdür. ...”

93. 3213 sayılı Kanun’un 31. maddesinin olay tarihinde

yürürlükte olan hâlinin ilgili kısmı şöyledir:

“Maden işletme faaliyetleri, maden

mühendisi nezaretinde yapılır. Yeraltı üretim yöntemiyle çalışan işletmeler ile

en az onbeş işçi çalıştıran açık işletmeler asgari bir maden mühendisini daimi

olarak istihdam etmek zorundadır. Teknik ve daimi nezaretçinin görev, yetki,

sorumlulukları, atanma usul ve esasları, vardiyalı çalışan işletmelerde

işletmenin büyüklüğü ve niteliği esas alınarak her vardiyada zorunlu olarak

istihdam edilecek maden mühendisi ile ruhsat sahasında görevlendirilecek teknik

elemanların çalışma usul ve esasları [Enerji Bakanlığınca] çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.

...”

94. 3213 sayılı Kanun’un ek 7. maddesinin olay tarihinde

yürürlükte olan hâli şöyledir:

“Maden ruhsat sahiplerinin, ruhsat

sahalarının bir kısmında veya tamamında üçüncü kişilerle yapmış oldukları

rödövans sözleşmelerinde, bu alanlarda yapılacak madencilik faaliyetlerinden

doğacak İş Kanunu, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili idari, mali ve hukuki

sorumluluklar rödövansçıya aittir. Ancak bu durum ruhsat sahibinin Maden

Kanunundan doğan sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.”

95. 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanunu’nun “Tanımlar”

kenar başlıklı 2. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

“...

İşveren adına hareket eden ve işin,

işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kimselere işveren vekili denir.

İşveren vekilinin bu sıfatla işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden

doğrudan işveren sorumludur.

Bu Kanunda işveren için öngörülen her

çeşit sorumluluk ve zorunluluklar işveren vekilleri hakkında da uygulanır. ...

Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal

veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde

işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde

iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte

çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye asıl

işveren-alt işveren ilişkisi denir. Bu ilişkide asıl işveren, alt işverenin

işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya

alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt

işveren ile birlikte sorumludur. ...”

96. İşyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması,

mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve

çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülükleri, 20/6/2012 tarihli

ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda düzenlenmiştir. Öncesinde iş

sağlığı ve güvenliği ile ilgili hususlar, 4857 sayılı Kanun’un 77 ila 89.

maddeleri arasında yer almaktaydı.

97. 6331 sayılı Kanun’un “İşverenin genel yükümlülüğü”

kenar başlıklı 4. maddesi şöyledir:

“(1) İşveren, çalışanların işle ilgili

sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olup bu çerçevede;

a) Mesleki risklerin [6331 sayılı Kanun’un uygulanmasında

risk, tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç

meydana gelme ihtimalini ifade etmektedir.] önlenmesi, eğitim ve bilgi

verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli

araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen

şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi için

çalışmalar yapar.

b) İşyerinde alınan iş sağlığı ve

güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların

giderilmesini sağlar.

c) Risk değerlendirmesi [6331 sayılı Kanun’un uygulanmasında

risk değerlendirmesi; iş yerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek

tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler

ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve

kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmaları

ifade etmektedir.] yapar veya yaptırır.

ç) Çalışana görev verirken, çalışanın

sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne alır.

d) Yeterli bilgi ve talimat verilenler

dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike [6331 sayılı Kanun’un uygulanmasında

tehlike, iş yerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya

işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelini ifade etmektedir.]

bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirleri alır.

(2) İşyeri dışındaki uzman kişi ve

kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.

(3) Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği

alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez.

(4) İşveren, iş sağlığı ve güvenliği

tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.”

98. 6331 sayılı Kanun’un “Risklerden korunma ilkeleri”

kenar başlıklı 5. maddesi şöyledir:

“(1) İşverenin yükümlülüklerinin yerine

getirilmesinde aşağıdaki ilkeler göz önünde bulundurulur:

a) Risklerden kaçınmak.

b) Kaçınılması mümkün olmayan riskleri

analiz etmek.

c) Risklerle kaynağında mücadele etmek.

ç) İşin kişilere uygun hale getirilmesi

için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim

metotlarının seçiminde özen göstermek, özellikle tekdüze çalışma ve üretim

temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyor ise en

aza indirmek.

d) Teknik gelişmelere uyum sağlamak.

e) Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha

az tehlikeli olanla değiştirmek.

f) Teknoloji, iş organizasyonu, çalışma

şartları, sosyal ilişkiler ve çalışma ortamı ile ilgili faktörlerin etkilerini

kapsayan tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmek.

g) Toplu korunma tedbirlerine, kişisel

korunma tedbirlerine göre öncelik vermek.

ğ) Çalışanlara uygun talimatlar vermek.”

99. 6331 sayılı Kanun’un 4. maddesinde belirtilen

yükümlülükler sonraki maddelerde detaylandırılmıştır. Buna göre bahse konu

yükümlülükler acil durumların olumsuz etkilerinden korunmak üzere gerekli ölçüm

ve değerlendirmelerin yapılmasını, acil durum planlarının hazırlanmasını,

ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlikenin meydana gelmesi durumunda çalışanların

işi bırakarak derhâl çalışma yerlerinden ayrılıp güvenli bir yere gidebilmeleri

için önceden gerekli düzenlemelerin yapılmasını, iş yerinde iş sağlığı ve

güvenliğinin sağlanması ve sürdürülebilmesi amacıyla çalışanlar ile çalışan

temsilcilerinin işyerinin özellikleri dikkate alınarak işyerinde karşılaşılabilecek

sağlık ve güvenlik riskleri, koruyucu ve önleyici tedbirler, ilk yardım, olağan

dışı durumlar, afetler, yangınla mücadele ve tahliye işleri konusunda

görevlendirilen kişiler, ciddi ve yakın tehlikelerden doğan risklere karşı

alınmış ve alınacak tedbirler hakkında bilgilendirilmelerini de kapsar (bkz.

6331 sayılı Kanun’un 11., 12. ve 16. maddeleri).

100. 6331 sayılı Kanun’un 9. maddesine göre iş yeri

tehlike sınıfları; 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel

Sağlık Sigortası Kanunu’nun 83. maddesine göre belirlenen kısa vadeli sigorta

kolları prim tarifesi de dikkate alınarak iş sağlığı ve güvenliği genel

müdürünün başkanlığında ilgili taraflarca oluşturulan komisyonun görüşleri

doğrultusunda Çalışma Bakanlığınca çıkarılacak tebliğ ile tespit edilir.

101. 6331 sayılı Kanun’un “Teftiş, inceleme,

araştırma, müfettişin yetki, yükümlülük ve sorumluluğu” kenar başlıklı 24.

maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

“1) Bu Kanun hükümlerinin uygulanmasının

izlenmesi ve teftişi, iş sağlığı ve güvenliği yönünden teftiş yapmaya yetkili [Çalışma Bakanlığı] iş

müfettişlerince yapılır...

(2) [Çalışma Bakanlığı], işyerlerinde iş sağlığı ve

güvenliği konularında ölçüm, inceleme ve araştırma yapmaya, bu amaçla numune

almaya ve eğitim kurumları ile ortak sağlık ve güvenlik birimlerinde kontrol ve

denetim yapmaya yetkilidir. ...”

102. 6331 sayılı Kanun’un “İşin durdurulması” kenar

başlıklı 25. maddesinin olay tarihinde yürürlükte olan hâlinin ilgili kısmı

şöyledir:

“(1) İşyerindeki bina ve eklentilerde,

çalışma yöntem ve şekillerinde veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati

tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde; bu tehlike giderilinceye kadar,

hayati tehlikenin niteliği ve bu tehlikeden doğabilecek riskin etkileyebileceği

alan ile çalışanlar dikkate alınarak, işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş

durdurulur. Ayrıca çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri

ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerin yapıldığı veya büyük endüstriyel

kazaların olabileceği işyerlerinde, risk değerlendirmesi yapılmamış olması

durumunda iş durdurulur.

(2) İş sağlığı ve güvenliği bakımından

teftişe yetkili üç iş müfettişinden oluşan heyet, iş sağlığı ve güvenliği

bakımından teftişe yetkili iş müfettişinin tespiti üzerine gerekli incelemeleri

yaparak, tespit tarihinden itibaren iki gün içerisinde işin durdurulmasına

karar verebilir. Ancak tespit edilen hususun acil müdahaleyi gerektirmesi

hâlinde; tespiti yapan iş müfettişi, heyet tarafından karar alınıncaya kadar

geçerli olmak kaydıyla işi durdurur.

(3) İşin durdurulması kararı, ilgili

mülki idare amirine ve işyeri dosyasının bulunduğu Çalışma ve İş Kurumu il

müdürlüğüne bir gün içinde gönderilir. İşin durdurulması kararı, mülki idare

amiri tarafından yirmidört saat içinde yerine getirilir. Ancak, tespit edilen

hususun acil müdahaleyi gerektirmesi nedeniyle verilen işin durdurulması

kararı, mülki idare amiri tarafından aynı gün yerine getirilir.

(4) İşveren, yerine getirildiği

tarihten itibaren altı iş günü içinde, yetkili iş mahkemesinde işin

durdurulması kararına itiraz edebilir. İtiraz, işin durdurulması kararının

uygulanmasını etkilemez. Mahkeme itirazı öncelikle görüşür ve altı iş günü

içinde karara bağlar. Mahkeme kararı kesindir.

(5) İşverenin işin durdurulmasını

gerektiren hususların giderildiğini [Çalışma Bakanlığına] yazılı olarak bildirmesi hâlinde, en

geç yedi gün içinde işyerinde inceleme yapılarak işverenin talebi

sonuçlandırılır. ...”

103. 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza

Kanunu’nun 21., 22., 81., 85., 86. ve 87. maddelerinin ilgili kısmı şöyledir:

“Kast

Madde 21

(1) Suçun oluşması kastın varlığına

bağlıdır. Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek

gerçekleştirilmesidir.

(2) Kişinin, suçun kanuni tanımındaki

unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen, fiili işlemesi halinde

olası kast vardır. Bu halde, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren

suçlarda müebbet hapis cezasına, müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda

yirmi yıldan yirmibeş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur; diğer suçlarda ise

temel ceza üçte birden yarısına kadar indirilir.

Taksir

Madde 22

(1) Taksirle işlenen fiiller, kanunun

açıkça belirttiği hallerde cezalandırılır.

(2) Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne

aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen

neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir.

(3) Kişinin öngördüğü neticeyi

istememesine karşın, neticenin meydana gelmesi halinde bilinçli taksir vardır;

bu halde taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.

(4) Taksirle işlenen suçtan dolayı

verilecek olan ceza failin kusuruna göre belirlenir.

(5) Birden fazla kişinin taksirle

işlediği suçlarda, herkes kendi kusurundan dolayı sorumlu olur. Her failin

cezası kusuruna göre ayrı ayrı belirlenir.

...

Kasten öldürme

Madde 81

(1) Bir insanı kasten öldüren kişi,

müebbet hapis cezası ile cezalandırılır.

Taksirle öldürme

Madde 85

...

(2) [Taksirle öldürme fiili], birden fazla insanın ölümüne

ya da bir veya birden fazla kişinin ölümü ile birlikte bir veya birden fazla

kişinin yaralanmasına neden olmuş ise, kişi iki yıldan onbeş yıla kadar hapis

cezası ile cezalandırılır.

Kasten yaralama

Madde 86

(1) Kasten başkasının vücuduna acı veren

veya sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasına neden olan kişi, bir

yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(2) (Ek fıkra: 31/3/2005 – 5328/4

md.)Kasten yaralama fiilinin kişi üzerindeki etkisinin basit bir tıbbî

müdahaleyle giderilebilecek ölçüde hafif olması hâlinde, mağdurun şikâyeti

üzerine, dört aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasına hükmolunur...

...

Neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama

Madde 87

(1) Kasten yaralama fiili, mağdurun;

...

d) Yaşamını tehlikeye sokan bir duruma,

...

Neden olmuşsa, yukarıdaki maddeye göre

belirlenen ceza, bir kat artırılır. Ancak, verilecek ceza, birinci fıkraya

giren hallerde üç yıldan ... az olamaz.”

104. 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi

Kanunu’nun “Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının itiraz yetkisi” kenar

başlıklı 308. maddesi şöyledir:

“(1) Yargıtay ceza dairelerinden

birinin kararına karşı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı, re’sen veya istem

üzerine, ilâmın kendisine verildiği tarihten itibaren otuz gün içinde Ceza

Genel Kuruluna itiraz edebilir. Sanığın lehine itirazda süre aranmaz.

(2) (Ek: 2/7/2012-6352/99 md.) İtiraz

üzerine dosya, kararına itiraz edilen daireye gönderilir.

(3) (Ek: 2/7/2012-6352/99 md.) Daire,

mümkün olan en kısa sürede itirazı inceler ve yerinde görürse kararını

düzeltir; görmezse dosyayı Yargıtay Ceza Genel Kuruluna gönderir.”

105. Sondajla maden çıkarılan işlerin yapıldığı işyerleri

ile yer altı ve yer üstü maden işlerinin yapıldığı işyerlerinde çalışanların

sağlık ve güvenliğinin korunması için uyulması gerekli asgari şartlar,

19/9/2013 tarihli ve 28770 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Maden İşyerlerinde

İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nde (İş Güvenliği Yönetmeliği)

belirtilmiştir. İş Güvenliği Yönetmeliği’nin 5., 7., 8. ve9.maddeleri şöyledir:

“İşverenin genel yükümlülükleri

Madde 5

(1) İşveren aşağıdaki hususları yerine

getirmekle yükümlüdür:

a) Çalışanların sağlık ve güvenliklerini

sağlamak amacıyla;

1) İşyerleri, çalışanların sağlık ve

güvenliklerini tehlikeye atmayacak şekilde tasarlanır, inşa edilir, teçhiz

edilir, hizmete alınır, işletilir ve bakımı yapılır.

2) İşyerinde yapılacak her türlü

çalışma, yetkili kişinin nezaretinde ve sorumluluğu altında yapılır.

3) Özel riski bulunan işler yalnızca bu

işlerle ilgili özel eğitim alan ehil kişiler tarafından ve talimatlara uygun

olarak yapılır.

4) Tüm güvenlik talimatları çalışanların

anlayacağı şekilde hazırlanır.

5) 18/6/2013 tarihli ve 28681 sayılı

Resmî Gazete’de yayımlanan İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmeliğe

uygun olarak yeterli ilk yardım donanımı sağlanır ve en geç 6 aydabir [olay tarihinde yürürlükte olan hâline

göre yılda en az bir defa] olmak üzere düzenli olarak gerekli tatbikatlar

yapılır.

...

(4) Bir işyerinde birden çok işverene

ait çalışanların bulunması durumunda, her işveren kendi kontrolü altındaki

işlerden sorumludur. Ancak işyerinin tamamından sorumlu olan işveren,

çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunması ile ilgili tedbirlerin

uygulanmasını koordine eder. Kendisine ait sağlık ve güvenlik dokümanında koordinasyonun

amacını ve bu koordinasyonu sağlamak için alınacak tedbirler ile uygulanacak

yöntemleri belirler. Bu koordinasyon her bir işverenin Kanunda [6331 sayılı Kanun] belirtilen

sorumluluğunu etkilemez.

Patlama, yangın ve zararlı ortam

havasından korunma

Madde 7

(1) İşveren, patlama ve yangın çıkmasını

ve bunların olumsuz etkilerini önlemek üzere, patlayıcı ve sağlığa zararlı

ortam havasının oluşmasını önlemek, yapılan işlemlerin doğası gereği patlayıcı

ortam oluşmasının önlenmesi mümkün değilse patlayıcı ortamın tutuşmasını

önlemek, patlama ve yangın başlangıçlarını tespit etmek, yayılmasını önlemek ve

mücadele etmek için yapılan işe uygun tedbirler alır.

Kaçış ve kurtarma araçları

Madde 8

(1) İşveren, bir tehlike anında

çalışanların çalışma yerlerini en kısa zamanda ve güvenli bir şekilde terk

edebilmeleri için uygun kaçış ve kurtarma araçlarını sağlar ve kullanıma hazır

bulundurur.

İletişim, uyarı ve alarm sistemleri

Madde 9

(1) İşveren, işyerinin bütününde gerekli

haberleşme ve iletişim sistemini kurar.

(2) İşveren, ihtiyaç halinde yardım,

kaçış ve kurtarma işlemlerinin derhal uygulamaya konulabilmesi için gerekli

uyarı ve diğer iletişim sistemlerini hazır bulundurur.”

106. İş Güvenliği Yönetmeliği’nin 10. maddesinde

çalışanların hangi konularda bilgilendirilmesi gerektiği açıklanmıştır. Bu

düzenlemeye göre bilgiler, çalışanlar tarafından erişilebilir ve anlaşılır

şekilde olur.

107. İş Güvenliği Yönetmeliği’ne ekinde “Sondajla

Maden Çıkarılan İşlerin Yapıldığı İşyerleri İle Yeraltı ve Yerüstü Maden

İşlerinin Yapıldığı İşyerlerinde Uygulanacak Asgari Genel Hükümler” ve “Yeraltı

Maden İşlerinin Yapıldığı İşyerlerinde Uygulanacak Asgari Özel Hükümler”e

de yer verilmiştir. Bu hükümler organizasyon ve yönetim, mekanik ve elektrikli

ekipman ve tesisatlar, bakım ve onarım; patlama riski, yangın tehlikesi ve

zararlı ortam havasına karşı korunma, ulaşım yolları, kaçış yolları ve imdat

çıkışları; arama, kurtarma ve tahliye ile havalandırma gibi konuları

kapsamaktadır. Anılan hükümlerin olay tarihinde yürürlükte olan hâline göre;

- İşyerleri tehlikelere karşı yeterli koruma sağlanacak

şekilde organize edilir. Çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye atmamak

için işyerindeki tehlikeli veya atık maddeler uzaklaştırılır veya kontrol

altında tutularak işyerinin her zaman düzenli bir durumda olması sağlanır.

- İşyerinin varsa ocağını da kapsayacak şekilde gerekli

haberleşme ve iletişim, uygun yollarla sağlanır.

- Çalışma yapılan bütün yer altı işletmelerinde uygun

havalandırma sağlanır. Üretime başlamadan önce her ocakta uygun bir

havalandırma sistemi kurulur. Ocaklarda sağlığa uygun solunabilir hava

sağlanması, ortamdaki patlama riskinin ve solunabilir toz konsantrasyonunun

kontrol altında tutulması, kullanılan çalışma yöntemi ve çalışanların fiziki

faaliyetleri dikkate alınarak çalışma şartlarına uygun hava özelliklerinin

sağlanması ve bu durumun sürdürülebilmesi için sürekli havalandırma yapılması

zorunludur. Bu şartların doğal havalandırma ile sağlanamadığı yerlerde,

havalandırma bir veya daha fazla mekanik sistemle sağlanır. Havalandırmanın

sürekliliğini ve kararlılığını sağlayacak tedbirler alınır. Mekanik

havalandırma sistemi kullanılan ocaklarda hava akımı mümkünse doğal hava akımı

doğrultusunda yönlendirilir. Havalandırma sistemlerinin devre dışı kalmaması

için bu sistemler devamlı surette izlenir ve istenmeyen devre dışı kalmaları

bildirecek otomatik alarm sistemi bulunur.

- Havalandırma ile ilgili değerler periyodik olarak

ölçülür ve ölçüm sonuçları kaydedilir. Havalandırma sisteminin detaylarını

kapsayan bir havalandırma planı hazırlanır, periyodik olarak güncellenir ve

işyerinde hazır bulundurulur.

- İnsan ve malzeme taşımasında kullanılan kuyularda,

lağımlarda, ana nefeslik yollarında, eğimli ve düz yollarda, hava hızı,

saniyede 8 metreyi geçmez.

- Havasında %19’dan az oksijen, %2’den çok metan,

%0.5’ten çok karbondioksit, 50 PPM (%0.005) den çok karbonmonoksit ve diğer

tehlikeli gazlar bulunan yerlerde çalışılmaz. Oksijen miktarı azalan veya

yanıcı, parlayıcı ve zararlı diğer gazların karışmasıyla bozulan yahut çok

ısınan hava akımları, diğer çalışma yerlerinden geçmesine meydan verilmeden,

derhâl ve en kısa yoldan ocak dışına atılır. Hava özelliklerinin bozulmasından,

ısınmasından ve oksijen azalmasından kaynaklı olumsuz etkilerinden çalışanları

korumak için çalışmanın zorunlu olduğu durumlarda çalışma alanı ve zamanı

sınırlandırılır.

- Havalandırma sistemi kapı ve perdelerle havayı

yönlendirecek şekilde düzenlenir. Kapı ve perdeler nakliyat esnasında

havalandırma sistemini olumsuz etkilemeyecek şekilde ayarlanır.

- Ana hava giriş ve çıkış yolları arasında bulunan

barajlar, hava köprüleri ve kapılar, bir patlama veya yangın hâlinde kolayca

yıkılmayacak sağlamlıkta ve dayanımda yapılır.

- Ana vantilatör ve aspiratörler birbirinden bağımsız iki

ayrı enerji kaynağına bağlanır. Bu enerji kaynaklarından birinin durması

hâlinde diğer kaynağın ocak havalandırmasını aksatmayacak en kısa zamanda

devreye girmesi sağlanır.

- Ocağın çeşitli kısımlarında sıcaklık ve nem oranı

düzenli olarak ölçülür. Nem oranı gözönünde bulundurularak hava sıcaklığının

sağlığa zararlı düzeye yükselmemesi için gerekli tedbirler alınır. Bu düzeye

yaklaşıldığında ölçme işlemi her gün gerekli görülecek aralıklarla yapılır ve

ölçme sonuçları havalandırma defterine yazılır. Söz konusu şartların sağlık

için tehlikeli olması hâlinde çalışma geçici olarak durdurulur.

- Yapılan tüm çalışmalarda çalışanların sağlık ve

güvenliğinin korunmasının sağlanması için işverence atanan, yeterli beceri ve

uzmanlığa sahip kişiler tarafından gerekli gözetim ve denetim yapılır. Sağlık

ve güvenlik dokümanında, gerekli görülmesi hâlinde çalışılan yerler gözetim

yapan kişi tarafından her vardiyada en az bir defa kontrol edilir. Yeterli

beceri ve uzmanlığa sahip olmak şartıyla yukarıda belirtilen gözetim görevini

işverenin kendisi üstlenebilir.

- Çalışanlara sağlık ve güvenliklerini sağlayabilmeleri

için yeterli bilgi, talimat ve eğitim verilir ve bu eğitimler tekrarlanır.

İşveren, çalışanlara verilen talimatların kendilerinin ve diğer çalışanların

sağlık ve güvenliklerini tehlikeye atmalarını önleyecek şekilde kolay anlaşılır

olmasını sağlar.

- Her işyeri için çalışanların sağlık ve güvenliklerinin

korunması, patlayıcı maddelerin taşınması, depo edilmesi ve iş ekipmanlarının

güvenli bir şekilde kullanılması için gerekli kuralları belirleyen yazılı

talimatlar hazırlanır. Bu talimatlar, acil durum ekipmanlarının kullanımına ve

işyerinde veya işyeri yakınındaki herhangi bir acil durumda nasıl hareket

edileceğine ilişkin bilgileri de kapsar.

- Her işyerinde ya da her işte güvenli çalışma yöntemleri

uygulanır. Tesis, tahkim ve onarım işleri yapacak olanlar için gerekli güvenlik

tedbirleri alınır.

- İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi dâhil

olmak üzere çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak için alınan

tedbirleri düzenli aralıklarla gözden geçirir.

- Herhangi bir tehlike durumunda tüm çalışanların

işyerini derhâl ve güvenli bir şekilde terk edebilmeleri için gerekli tedbirler

alınır.

- Acil çıkış yolları doğrudan dışarıya veya güvenli bir

alana veya toplanma noktasına veya tahliye noktasına açılır ve çıkışı önleyecek

hiçbir engel bulunmaz.

- Acil çıkış yollarının ve kapılarının sayısı, boyutları

ve yerleri yapılan işin niteliğine, işyerinin büyüklüğüne ve çalışanların sayısına

uygun olması sağlanır.

-Acil çıkış kapıları dışarıya doğru açılır. Acil çıkış

kapıları acil durumlarda çalışanların hemen ve kolayca açabilecekleri şekilde

olur.

- Çalışanlar herhangi bir acil durumda nasıl davranmaları

gerektiği konusunda eğitilir. Arama, kurtarma ve tahliye konusunda yeterli

sayıda destek elemanı görevlendirilir.

- Kaçışın zor olduğu, zaman aldığı veya sağlığa zararlı

havanın solunabileceği veya oluşabileceği yerlerde temiz hava sağlayan

taşınabilir solunum cihazları bulundurulur. Bu cihazlar en kısa sürede ve

kolaylıkla ulaşılabilir ve kullanıma hazır şekilde muhafaza edilir.

- Çalışanlara gerektiğinde güvenli bir şekilde dışarı

çıkabilmeleri için her zaman kolay ulaşabilecekleri yerlerde bulunacak kişisel

solunum koruma cihazları verilir. Çalışanlar bu cihazların kullanımı ile ilgili

olarak eğitilir. Bu cihazların her zaman çalışır durumda bulunmaları için

düzenli kontrolleri yapılır ve işyerinde muhafaza edilir.

- Yer altı ve yer üstü maden işyerlerinde arama, kurtarma

ve tahliye ekiplerinin hızlı ve etkili bir şekilde müdahale edebilmesi için

uygun bir kurtarma istasyonu kurulur. Ancak yarıçapı en çok 50 kilometre olan

alan içinde bulunan maden işyerleri merkezî bir yerde, ortaklaşa bir kurtarma

istasyonu kurabilir. Bu hüküm, aynı işyerinin çeşitli ocakları için de

geçerlidir. İşyerleri, bu istasyonun kuruluş ve yönetim giderlerini,

çalıştırdıkları çalışanların sayısına göre aralarında paylaşır.

- İşyerlerinde güvenlik tatbikatları yapılır ve düzenli

aralıklarla tekrar edilir. Bu tatbikatların amacı acil durum ekipmanının

kullanılması veya işletilmesi dâhil acil durumlarda özel görevi bulunan

çalışanların eğitim ve becerilerinin kontrol edilmesidir. Görevli çalışanlara,

uygun yerlerde bu ekipmanların doğru bir şekilde kullanılması veya işletilmesi

hususunda da tatbikat yaptırılır. Tatbikatta kullanılan bütün acil durum

ekipmanı test edilir, temizlenir ve yeniden dolumu yapılır veya yenilenir.

Kullanılan bütün taşınabilir ekipmanlar muhafaza edildikleri yerlerine geri

konulur.

- Her ocakta arama, kurtarma ve tahliye ile görevli

destek elemanlarının yararlanması için belli başlı kapıları, barajları, hava

köprülerini, hava akımını ayarlayan düzeni ve telefon istasyonları gibi ihtiyaç

duyulacak hususların yerlerini gösteren bir plan bulundurulur.

108. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde

çalışanların mesleki eğitimlerinin usul ve esasları, 13/7/2013 tarihli ve 28706

tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Tehlikeli ve Çok Tehlikeli Sınıfta Yer Alan

İşlerde Çalıştırılacakların Mesleki Eğitimlerine Dair Yönetmeliği’nde (Eğitim

Yönetmeliği) düzenlenmiştir.

109. 6/11/2010 tarihli ve 27751 sayılı Resmi Gazete’de

yayımlanan ve olay tarihinde yürürlükte olan mülga Madencilik Faaliyetleri

Uygulama Yönetmeliği’nin (Uygulama Yönetmeliği) 4. maddesine göre Uygulama

Yönetmeliği’nde geçen daimi nezaretçi ifadesi, işletmede daimi olarak istihdam

edilen maden mühendisini; teknik nezaretçi ifadesi, işletmelerdeki

faaliyetlerin teknik ve emniyet yönünden nezaretini yapan, faaliyet bilgi formunun

hazırlanmasından sorumlu ve yetkili maden mühendisini; teknik eleman kanun

kapsamında MİGEM’e vermiş olduğu dilekçe ve eklerindeki evrakları imzalayarak

beyanda bulunan maden, jeoloji ve jeofizik mühendislerini; rödövans sözleşmesi

ifadesi, ruhsat sahalarındaki madenlerin üretilerek değerlendirilmesi amacıyla

üçüncü kişilere veya kuruluşlara tasarruf hakkı sağlamak üzere ruhsat sahasının

tamamı ya da bir kısmı için ruhsat sahiplerinin bu kişilerle yapmış oldukları

sözleşmeleri ifade etmektedir.

110. Mülga Uygulama Yönetmeliği’nin “Projeye uygun

faaliyette bulunulması” kenar başlıklı 34. maddesinin ilgili kısmı

şöyledir:

“(1) İşletme izinlerinin alınmasını

takiben üretim faaliyetleri, projesine uygun olarak yürütülür. Birlikte

işletilmesi zorunlu olan madenler bir proje kapsamında işletilir. Madencilik

faaliyetleri sürdürülürken ve/veya tamamlandıktan sonra çevre ile uyum planı

uygulanır.

(2) Açık işletme ya da yeraltı

işletmesine geçişler ile üretim yöntemi ile ilgili değişikliklerin,

uygulanmadan önce [MİGEM’e]

bildirilmesi zorunludur. Aksi takdirde, sahadaki can ve mal güvenliği ile

ilgili çalışmalar dışındaki üretim ile ilgili faaliyetler, değişikliklere

ilişkin verilmesi gereken revize projenin onaylanmasına kadar durdurulur.

...

(4) İşletmelerde hazırlık ya da üretim

çalışmaları sürdürülürken şev [İş Güvenliği Yönetmeliği’ne göre şev; kademe (açık işletmelerde

belirli aralık, kot ve eğimlerle meydana getirilen basamak şeklindeki çalışma

yerler), alın ve yüzlerindeki eğimi ifade etmektedir.] açısı, basamak

yüksekliği, basamak genişliği, heyelan, göçük, tahkimat, alt yapı gibi

nedenlerle can ve mal güvenliği açısından tehlikeli bir durum oluştuğunun

tespiti halinde, gerekli önlemlerin alınması ve çalışmaların yapılabilmesi için

ruhsat sahibine altı aya kadar süre verilir. Mücbir sebepler dışında bu süre

uzatılmaz. Bu süre sonunda projeye uygun faaliyette bulunulmaması veya

tehlikeli durumun ortadan kaldırılmaması halinde teminat irat kaydedilerek can

ve mal güvenliği ile faaliyetlerin projeye uygun hale getirilmesi yönündeki

hazırlık faaliyetleri dışındaki işletme faaliyetleri durdurulur.

(5) Yeraltı işletmelerinde üretim

çalışmaları sürdürülürken işletme projesine aykırı olarak; yeraltındaki üretim

faaliyetlerinin sürdürüldüğü alanların yerüstüne veya diğer kotlara iki ayrı

yolla bağlanmadığı, panolarda havalandırmanın birbirinden bağımsız olarak

gerçekleştirilmediği, yanıcı veya patlayıcı gaz geliri olabilecek ocaklarda

yeterli cebri havalandırmanın yapılmadığı, havalandırmanın projeye uygun tesis

edilmediğinin tespit edilmesi halinde can ve mal güvenliği ile faaliyetlerin

projeye uygun hale getirilmesi yönündeki faaliyetler dışındaki üretim

faaliyetleri durdurulur.

(6) Üretim faaliyetleri durdurulan

sahalarda faaliyet durdurma nedenine yönelik gerekli tedbirlerin alındığının

ruhsat sahibince[MİGEM’e]

bildirilmesini müteakip teknik heyet raporu ile gerekli tedbirlerin alındığının

tespit edilmesi halinde üretime yönelik faaliyetlere izin verilir.”

111. Mülga Uygulama Yönetmeliği’nin “İnceleme ve denetim”

kenar başlıklı 74. maddesi şöyledir:

“(1) Kanun gereğince ruhsat veya

sertifika sahibince düzenlenmiş mali ve teknik belgelerin, ruhsat veya

sertifika alanındaki madencilik faaliyetlerinin, ihbar ve şikayetlerin inceleme

ve denetimi [MİGEM]

tarafından görevlendirilen personelce yerinde yapılır.

(2) [MİGEM], diğer kamu kurum ve kuruluşları ile

üniversitelerden inceleme ve denetimin gerektirdiği mesleki tecrübeye sahip

olan personelleri de görevlendirebilir.

(3) Yapılacak inceleme ve denetimlerde

oluşturulacak heyet; maden mühendisi, jeoloji mühendisi ile yapılacak inceleme

ve denetimlerin özelliğine göre jeofizik mühendisi, haritacı, mali uzman,

hukukçu veya diğer meslek mensuplarından en az üç kişiden oluşur.

(4) İnceleme ve denetimlerde ruhsat

sahibi [MİGEM’e]

verdiği teknik ve mali belgelerin hazırlanmasına esas olan bütün belgelerin

asıllarını, yapılmış hesapları talep halinde heyet üyelerine göstermek

zorundadır.

(5) Madencilik faaliyetleri ile ilgili

olarak yapılan ihbar ve şikâyetlerin değerlendirilebilmesi için, dilekçe ekinde

şikayetçinin T.C. Kimlik Numarası beyanının yer alması gerekir..”

112. Mülga Uygulama Yönetmeliği’nin “İnceleme ve

denetimin yapılması” kenar başlıklı 75. maddesi şöyledir:

“1) İnceleme ve denetim sırasında teknik

ve mali belgeler ile bu belgelerin hazırlanmasına esas teşkil eden işletme

projesinin uygulanması ile ilgili hususlar, üretim yöntemi, üretim miktarı,

üretilen madenin kullanım alanı, sevk fişleri, faturalar, satış belgeleri gibi

Kanun ve mevzuat gereği diğer belgeler incelenir. Her türlü denetimde çevre ile

uyum planına uygun çalışılıp, çalışılmadığı kontrol edilir.

(2) İnceleme ve denetim sonunda

düzenlenen ve mevcut durumu belirten tutanak iki nüsha hazırlanarak heyet

üyeleri, ruhsat sahibi veya vekili veya sahanın teknik nezaretçisi tarafından

imzalanır. Ruhsat sahibi, vekili veya teknik nezaretçi, tutanakta katılmadığı

hususlara şerh düşebilir. Ancak imzadan imtina edilmesi halinde bu durum

tutanakta belirtilir. Tutanağın bir nüshası ilgiliye verilir. Bu tutanakta

belirtilen hususlar ruhsat sahibine tebliğ edilmiş sayılır.

(3) Ruhsat sahasında yapılan tetkiklere

ait detay bilgileri içeren rapor hazırlanır. Ruhsat sahibinin talep etmesi

durumunda bir örneği verilir.”

113. Mülga Uygulama Yönetmeliği’nin 130., 134., 138.,

141., 143. ve 146. maddelerinin ilgili kısmı şöyledir:

“Teknik nezaretçinin görevleri

Madde 130

(1) Teknik nezaretçi, maden

işletmelerinin teknik ve emniyet yönünden nezaretini yaparak Kanun ve ilgili

yönetmeliklerde yer alan görevleri yerine getirmekle sorumlu ve yükümlüdür.

Teknik nezaretçilerin yetki ve

sorumlulukları

Madde 134

(1) Teknik nezaretçisi olmayan ruhsat

sahalarında üretim yapılamaz.

(2) Teknik nezaretçinin görev, yetki ve

sorumlulukları şunlardır:

a) Teknik nezaretçi, sorumluluk alanı [MİGEM tarafından] onaylanmış ruhsat

sahasının her yerinde görevi ile ilgili inceleme yapmak ve gerekli her türlü

bilgiyi alma ve Kanun kapsamında gerekli önlemlerin aldırılması yetkisine

sahiptir. Bu yetkinin kullandırılmamasından ruhsat sahibi sorumludur.

b) Teknik nezaretçi, nezaret görevini

Kanun hükümleri kapsamında yürütür. Teknik nezaretçi, atandığı ve sorumlu

olduğu ruhsat sahasının faaliyetlerini ve üretimlerini on beş günde en az bir

defa denetlemek, tespitlerini ve önerilerini teknik nezaretçi defterine not

etmek zorundadır...

...

ç) Teknik nezaretçi, görev aldığı

işyerindeki faaliyetler ile ilgili eksiklik ve aksaklıkları, öneri ve önlemleri

belirler. Ruhsat sahibi/vekili tarafından, bu öneri ve önlemler işyerinde

çalışanların görebileceği şekilde ilan edilir ya da panoya asılır. Aynı zamanda

içeriği [MİGEM]

tarafından belirlenmiş ve noter onaylı ’Teknik Nezaretçi Defteri’ne rapor

ederek ruhsat sahibine bildirir. Eksiklik ve aksaklıkların, öneri ve önlemlerin

rapor edilmemesinden teknik nezaretçi, bunların yerine getirilmemesinden ruhsat

sahibi sorumludur.

d) Teknik nezaretçi, işyerinde yaptığı

inceleme ve gözlemlerde işletme projesine aykırı faaliyette bulunulduğunu ve

faaliyetlerin can ve mal güvenliği açısından tehlikeli bir durum oluşturduğunu

tespit etmesi halinde maden üretimine yönelik faaliyetleri durdurur ve durumu

ilgili kurum veya kuruluşlara bildirir.

...

f) Galeri sürülmesi ve/veya üretime

hazırlık çalışmalarında teknik nezaretçi atanması zorunludur.

Daimi nezaretçinin görevleri

Madde 138

(1) Daimi nezaretçi, nezaret görevini

Kanun hükümleri kapsamında yürütür.

(2) Daimi nezaretçi üretim yerindeki

günlük faaliyetleri planlar ve yürütülmesini sağlar, can ve mal emniyeti

yönünden tehlikeli bir durumun varlığı söz konusu olduğu zaman gerekli

tedbirlerin alınmasına nezaret eder, hemen tedbir almanın mümkün olmadığının

belirlenmesi halinde üretim faaliyetlerini önlemlerin alınmasına kadar

durdurur.

(3) Daimi nezaretçi, görev aldığı

işyerindeki faaliyetleri ile ilgili eksiklik ve aksaklıkları gidermek amacıyla

önlemleri belirleyerek ruhsat sahibine/rödövansçıya bildirir. Tedbirlerin

alınmasına nezaret eder.

(4) Eksiklik ve aksaklıkların

giderilmesini doğrudan ilgilendiren malzeme ve teçhizatın temin edilmesinden

ruhsat sahibi/rödövansçı sorumludur.

Zorunlu olarak daimi nezaretçinin

çalıştırılacağı ruhsat sahaları

Madde 141

(1) Maden mühendisinin daimi nezaretçi

olarak istihdam edileceği durumlar şunlardır:

a) Ruhsat sahasındaki tesislerde

çalışanlar hariç maden işletme faaliyetleri için en az on beş işçi çalıştıran

açık işletmeler,

b) Ruhsat sahasında yeraltı üretim

yöntemiyle çalışan işletmeler.

(2) Teknik nezaretçi ataması yapılmış

sahalarda, daimi nezaretçi olarak maden mühendisinin istihdam şartının oluştuğu

ancak daimi nezaretçi görevlendirilmediğinin tespiti halinde ruhsat sahibi

uyarılır ve on beş gün süre verilir. Verilen süre sonunda daimi nezaretçi

görevlendirilmez ise teminat irat kaydedilir ve faaliyetler durdurulur.

(3) Daimi nezaret görevi üstlenmiş olan

mühendisler, teknik nezaretçi olarak atanamaz.

Teknik elemanın görevleri

Madde 143

(1) Teknik eleman, Kanun ve

yönetmeliklerinde yer alan hükümler gereği görevlerini yerine getirmekle

yükümlüdür.

Zorunlu olarak teknik eleman

çalıştırılacak ruhsat sahaları

Madde 146

(1) Teknik eleman istihdam edileceği

durumlar şunlardır:

a) Tesislerde çalışanlar hariç

madencilik faaliyeti kapsamında en az 15 işçi çalıştıran işletmeler,

b) Yeraltı üretim yöntemiyle çalışan

işletmeler,

c) Vardiyalı olarak çalışan işletmelerde

her vardiyada teknik eleman istihdam edilmesi zorunludur.

(2) Yeraltı işletmelerinde işletmede

birden fazla işletmeci var ise ve üretim farklı işletmeciler tarafından

gerçekleştiriliyorsa her işletme için ayrı ayrı teknik eleman görevlendirilir.

(3) Teknik eleman istihdam edilmesi

şartının oluştuğu işletmelerde şartların oluşması durumunda her vardiya için

çalışan işçi sayısına göre vardiya başına en az bir teknik eleman görevlendirilir.

(4) Teknik eleman istihdam şartının

oluştuğu ancak teknik eleman istihdam edilmediğinin tespiti halinde ruhsat

sahası için teknik eleman istihdamı için on beş gün süre verilir. Bu sürede

teknik eleman istihdamı yapılmayan sahalarda üretim faaliyetleri durdurulur.

(5) Açık işletmelerde, teknik eleman

istihdam şartının oluştuğu durumlarda ve bir ruhsat sahasında birden fazla

işletmeci olması halinde sadece bir işletmeye ait alanda istihdam edilebilir.

Aynı kişi, diğer işletme veya işletmelerde istihdam edilemez.

(6) Zorunlu olarak istihdam edilen

teknik eleman şartları sağlaması durumunda daimi nezaretçilik görevi de

üstlenebilir.”

114. İşyerlerinin iş sağlığı ve güvenliği açısından yer

aldığı tehlike sınıfları 26/12/2012 tarihli ve 28509 sayılı Resmî Gazete’de

yayımlanan İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları

Tebliği’nin (Tehlike Sınıfları Tebliği) ekinde belirtilmiştir. Sözü edilen

listeye göre taş kömürü ve linyit madenciliği de dâhil madencilik alanında

faaliyet gösteren çoğu işyeri çok tehlikeli sınıfta yer almaktadır.

V. İNCELEME VE

GEREKÇE

115. Anayasa Mahkemesinin 21/11/2023 tarihinde yapmış

olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucuların

İddiaları ve Bakanlık Görüşü

116. Başvurucular yaptıkları ilk başvuruda yaşam

hakkının, bu hakla bağlantılı olaraketkili başvuru hakkının ve gerekçeli karar

hakkının ihlal edildiğinden yakınmıştır. Bu iddiaları kapsamında başvurucular

özetle şu iddialarda bulunmuştur:

i. Faciada vefat eden kişilerin yaşamı için gerçek ve

yakın bir riskin var olduğu, olay öncesinde kamu makamlarınca bilinmesine

rağmen tehlikenin ortadan kaldırılması için hiçbir önlem alınmamıştır. Kamu

makamları kontrol ve denetim görevlerini yerine getirmemiştir. TKİ üretimin

devam etmesine olanak sağlamış, MİGEM ve Çalışma Bakanlığı da S panosunda

havalandırma açılmamasına rağmen üretimin devamına göz yummuştur.

ii. Yüklenici Şirketin olay tarihindeki fiilî yönetim

kurulu başkanı, A.G.dir ve olaydan sorumludur. Bunu yargılama aşamasında alınan

bilirkişi raporu da doğrulamaktadır. Buna rağmen A.G. hakkında etkili bir

soruşturma yürütülmemiş ve yapılan yargılama sonunda A.G.nin beraatine karar

verilmiştir. A.G.nin olaydan sorumlu olduğuna yönelik kanun yolu başvuruları da

gerekçesiz reddedilmiştir.

iii. Yargılama süreçlerine hukuka aykırı müdahalelerde

bulunulmuştur. Bu müdahaleler şunlardır:

- Bir maden kazasından sorumlu oldukları iddiasıyla

haklarında dava açılan kişileri yargılayan mahkemenin başkanlığını yapan ve o

davada sanıklara almaları gereken cezalardan daha az ceza verdiği için

kamuoyunda eleştirilen S.P. 4/7/2017 tarihli atama kararnamesiyle Ceza

Mahkemesi başkanlığına atanmıştır. Ayrıca aynı kararnameyle davanın başından

itibaren Ceza Mahkemesi heyetinde görev alan üye, bir başka yere tayin

edilmiştir. S.P., dava dosyasına hâkim olmamasına rağmen çıktığı ilk celsede

bir sanığın tahliyesine karar vermiştir.Başvuruculara göre S.P.nin Ceza

Mahkemesine atanması tesadüfen olmamıştır ve S.P. somut davada adil, tarafsız

ve bağımsız bir yargılama yapılacağına olan inancı sarsmıştır. S.P.nin reddine

ilişkin talep yetersiz gerekçeyle ve hukuka aykırı olarak reddedilmiştir.

-Temyiz Dairesinin 30/9/2020 tarihli kararı, Yargıtay Başsavcılığının

olağanüstü kanun yoluna başvurması sonucunda daha önce idari görevlerde

bulunmuş olan ve sonradan Temyiz Dairesinde görevlendirilen üç yüksek hâkimin

kararıyla hukuka aykırı olarak ortadan kaldırılmıştır. OysaS.P.nin Ceza

Mahkemesi başkanlığına atandığı dönemde sözü edilen bu üç yüksek hâkimden birisi

HSK üyesi, bir diğeri ise HSK’nın genel sekreter yardımcısıdır.

iv. Dosyadaki delillere ve 15/8/2016 tarihli bilirkişi

raporu ile bu raporu hazırlayan bilirkişilerce hazırlanan ek raporda (bkz. §

41) yer alan kusurla ilgili değerlendirmelere rağmen bazı sanıklar yönünden suç

vasfında hata edilerek yetersiz cezalara hükmedilmiş, bazı sanıkların ise

beraatine karar verilmiştir.

117. Başvurucular yaptıkları ikinci başvuruda -A.G. ile

ilgili iddialar hariç olmak üzere- ilk başvuruda dile getirdikleri iddiaları

yineleyip C.G., Ha.E., E.K. ve A.O.nun olaydan olası kastları nedeniyle sorumlu

tutulması gerektiğini ve yargılamanın uzun sürdüğünü öne sürmüştür.

118. Bakanlık görüşünde başvuruya konu ceza yargılaması

sürecinden kısaca bahsedilerek özetle maddi gerçeği tüm yönleri ile ortaya

çıkaran bir soruşturma sonucunda elde edilen delillerin hukuki bakımdan

etraflıca tahlil edilerek suç vasfının tayin edildiği, Anayasa Mahkemesinin

cezai sorumluluk bağlamında suça ya da masumiyete ilişkin bir bulguya ulaşma görevinin

bulunmadığı, derece mahkemelerinin maddi olaylara ilişkin yaptığı tespitlerden

ayrılmak için kuvvetli bir neden gösterilmesi gerektiği ifade edilmiştir.

Bakanlık ayrıca 2011 Haziran tarihli ek revize projenin 2013 yılında Maden ve

Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (olay tarihindeki adıyla MİGEM) tarafından

onaylanan revize proje ile değiştirildiğini öne sürerek yeni revize projenin

bir örneğini sunduğu görüşe eklemiştir.

119. Başvurucular, Bakanlık görüşüne karşı beyanlarında

ihlal iddialarını yinelemiştir.

B. Değerlendirme

120. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından

yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki

tavsifini kendisi takdir eder. Yapılan değerlendirmeye göre başvurunun yaşam

hakkının koruma yükümlülüğüne ilişkin maddi boyutu ile etkili soruşturma

yükümlülüğüne ilişkin usul boyutu kapsamında değerlendirilmesi gerekli ve

yeterlidir.

121. Anayasa’nın iddianın değerlendirilmesinde dayanak

alınacak “Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı” kenar başlıklı

17. maddesinin birinci fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:

“Herkes, yaşama … hakkına sahiptir.”

122. Anayasa’nın “Devletin temel amaç ve görevleri”

kenar başlıklı 5. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

“Devletin temel amaç ve görevleri, …

kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle

bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri

kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları

hazırlamaya çalışmaktır.”

1. Kabul Edilebilirlik

Yönünden

a. Başvurucular

Elmas Kaya ve Naciye Kaya Yönünden

123. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa

Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 47. maddesinin

(5) numaralı fıkrası ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 64. maddesinin (1)

numaralı fıkrası gereği bireysel başvurunun başvuru yollarının tüketildiği,

başvuru yolu öngörülmemiş ise ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün

içinde yapılması gerekir.Anılan düzenlemelerde başvuru yolu öngörülen

durumlarda bireysel başvuru süresinin başlangıcına ilişkin olarak başvuru

yollarının tüketildiği tarihten söz edilmekte ise de haberdar olunmayan bir

hususta başvuru yapılamayacağı dikkate alınarak bu ibarenin nihai kararın

gerekçesinin öğrenildiği tarih olarak anlaşılması gerekir (A. C. ve

diğerleri [GK], B. No: 2013/1827, 25/2/2016, § 25).

124. Bireysel başvuru süresinin işlemeye başlaması

yönünden nihai kararın gerekçesinin tebliği, öğrenme şekillerinden biridir (Mehmet

Ali Kurtuldu, B. No: 2013/5504, 28/5/2014, § 27). Ancak öğrenme, gerekçeli

kararın tebliği ile sınırlı olarak gerçekleşmez; başka şekillerde de öğrenme

söz konusu olabilir. Başvurucunun nihai kararın gerekçesini dava dosyasını

incelemek suretiyle öğrenmesi mümkündür. Bu doğrultuda dosyadan suret

alınması gibi hâllerde başvurucunun gerekçeli kararı öğrendiği kabul

edilebilir. Başvurucuların nihai kararın gerekçesini öğrendiklerini beyan

ettikleri tarih de bireysel başvuru süresinin başlangıcı olarak ele

alınabilir (İlyas Türedi, B. No: 2013/1267, 13/6/2013, §§ 21, 22).

125. Diğer yandan somut olayın koşullarında başvurucunun

nihai karardan daha erken bir tarihte haberdar olması gerektiğinin

değerlendirilmesi durumunda Anayasa Mahkemesi, başvuru süresinin başlangıcı

için bu tarihi de esas alabilir (Ögeday Akın, B. No: 2014/2345,

10/6/2015, § 38).

126. Bu bağlamda Anayasa Mahkemesi, henüz avukatına

tebliğ edilmemiş olmakla birlikte nihai karar olan gerekçeli Yargıtay ilamının

ilk derece mahkemesine ulaştığı, başvurucunun avukatının ise bireysel başvuru

formunda bu karardan haberdar olduklarını belirttiği tarihten daha önce ilk

derece mahkemesine söz konusu ilamın tebliğe çıkarılması için birden fazla

talepte bulunduğunun anlaşıldığı bir bireysel başvuruda başvuru süresinin

avukatın ilk yazılı talep tarihinden itibaren işlemeye başladığını kabul

etmiştir. Anılan kararda Anayasa Mahkemesi, gerekçeli nihai karar ilk derece

mahkemesine ulaştığından başvurucunun haberdar olduğu ve bu durumda UYAP Avukat

Bilgi Sistemi’ni kullandığı görülen başvurucu vekilinin nihai karar sonucunu ve

gerekçesini kesin olarak öğrenme olanağına sahip bulunduğu konusunda şüphe

olmadığını ifade etmiştir (Suat Bircan [GK], B. No: 2014/16800,

1/12/2016, §§ 25-27).

127. UYAP, kullanıcıların kendilerini ilgilendiren bilgi

ve belgelere ihtiyaç duymaları hâlinde hızlı ve kolay şekilde bu belgelere

ulaşabilmelerini sağlamaktadır. Her türlü bilgi ve belge alışverişi de UYAP

üzerinden elektronik ortamda ve anlık denebilecek kısa sürede

gerçekleştirilebilmektedir (Hüseyin Aşkan, B. No: 2017/15649, 21/7/2020,

§ 26).

128. Yargı sisteminin parçası olarak avukatlar sistemde

vekâleti bulunan dava dosyalarını internet üzerinden UYAP’tan yararlanarak

inceleyebilmekte, bu dosyalardan suret alabilmekte, elektronik imza ile

sistemdeki dava dosyalarına evrak ekleyebilmekte, yeni dava dosyası açabilmekte

ve harç ödeyebilmektedir. Ayrıca nihai kararın gerekçesine erişmenin mümkün

hâle geldiği durumlarda başvurucu avukatları bu sistemi kullanmak suretiyle

nihai kararın gerekçesini kesin olarak öğrenme imkânını da elde etmektedirler (Hüseyin

Aşkan, § 27).

129. Tüm bu işlemler yapılırken bilgi ve belgelerin son

hâli, değişmez ve güvenli bir şekilde veri tabanında saklanmakta ve belgeler

üzerinde yapılan işlemler UYAP evrak işlem kütüğünde kayıt altına alınmaktadır.

Evrak işlem kütüğü, evrak üzerinde yapılan işlemleri (doküman oluşturma,

düzenleme, imzalama, açma, okuma ve yazdırma gibi) kayıt altına almaktadır.

Kayıt altına alınan evrak üzerindeki işlemleri yapan şahsın adı, soyadı,

sıfatı, birimi, yapılan işlemin niteliği, tarih ve saati sistemde

saklanmaktadır (Hüseyin Aşkan, § 28).

130. Somut olayda Temyiz Dairesinin başvurucuların ilk

başvurularının konusunu teşkil eden 18/1/2021 tarihli kararı 27/1/2021

tarihinde saat 15.01’de, Temyiz Dairesinin ikinci başvurunun konusunu oluşturan

nihai nitelikteki 4/4/2022 tarihli kararı ise 11/4/2022 tarihinde saat 17.03’te

başvurucuları işbu başvuruya konu yargılamada temsil edenlerden Av. Sercan Aran

tarafından UYAP Avukat Bilgi Sistemi üzerinden okunmuştur. O hâlde bireysel

başvuru sürelerinin bu paragrafta zikredilen kararların başvurucuların vekili

tarafından okunduğu tarihten itibaren işlemeye başladığının kabul edilmesi

gerekir. Nitekim bireysel başvuru yolunda başvuru süresi, ihlalin öğrenilmesi

esasına bağlanmıştır (aynı değerlendirme için bkz. Mehmet Özcan, B. No:

2019/6266, 15/1/2020, § 27).

131. Sonuç olarak başvuruya konu yargılama sürecinde

verilen 18/1/2021 ve 4/4/2022 tarihli kararlara karşı otuz günlük başvuru

süresinden sonra 15/3/2021 ve 22/6/2022 tarihinde başvuru yapılmıştır.

132. Açıklanan gerekçelerle başvurucular Elmas Kaya ve

Naciye Kaya yönünden başvurunun süre aşımı nedeniyle kabul

edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

b. Başvurucular

Deniz Kaya ve İbrahim Kaya Yönünden

133. Başvurucular Deniz Kaya ile İbrahim Kaya başvuruya

konu yargısal süreçte kanun yollarına başvurmasa da bu başvurucular ile

müşterek yakınlarını kaybeden başvurucu Naciye Kaya söz konusu yollara

başvurmuştur. Bu nedenle başvurucular Deniz Kaya ile İbrahim Kaya’nın kanun yoluna

başvurmaması bir eksiklik olarak görülmemiştir ancak başvurucular Deniz Kaya

ile İbrahim Kaya gibi yakınları kanun yollarına başvurduğu için kanun yollarına

başvurmayan kişiler için başvuru süresinin işlemeye başladığı tarih, aleyhinde

bireysel başvuru yapılacak kararın kanun yollarına başvuran yakınlarınca

öğrenildiği tarihtir. Bunun aksine yorum kanun yoluna başvurmayan kişilere

başvuru süresi konusunda bireysel başvuru öncesinde hukuk sisteminde var olan

hukuki yollarını tüketme yönündeki yükümlülüklerini yerine getiren başvurulara

karşı haksız bir yarar sağlar. Dolayısıyla başvurucu Naciye Kaya’nın yaptığı

başvuru süresinde olmadığına göre başvurucular Deniz Kaya ile İbrahim Kaya’nın

yaptığı başvuru da süresinde değildir.

134. Açıklanan gerekçelerle başvurucular Deniz Kaya ile

İbrahim Kaya yönünden başvurunun süre aşımı nedeniyle kabul

edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

c. Başvurucular

Fatime Kazancı ve İsmail Kazancı Yönünden

135. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün (İçtüzük) 80.

maddesinin (1) numaralı fıkrasının (ç) bendine göre başvurunun incelenmesinin

sürdürülmesini haklı kılan bir sebebin olmadığı kanaatine varılması hâlinde

başvurunun düşmesine karar verilebilir. Bununla birlikte İçtüzük’ün 80.

maddesinin (2) numaralı fıkrası gereği Anayasa’nın uygulanması, yorumlanması

veya temel hakların kapsamının ve sınırlarının belirlenmesi ya da insan

haklarına saygının gerekli kıldığı hâllerde başvurunun incelenmesine devam

edilebileceği öngörülmüştür.

136. Başvurucu Fatime Kazancı 14/12/2021 tarihinde,

Başvurucu İsmail Kazancı ise1/12/2022 tarihinde vefat etmiştir. Bu

başvurucuların mirasçıları başvurudan haberdar edilmiş ancak kendilerine tanına

on beş günlük süreye rağmen başvuruyu devam ettirme yönündeki taleplerini

Anayasa Mahkemesine bildirmemiştir. Başvurunun incelenmesini devam ettirmeyi

gerekli kılan ve İçtüzük’ün 80. maddesinin (2) numaralı fıkrasında öngörülen

nedenlerden biri de başvuruda bulunmamaktadır.

137. Açıklanan gerekçelerle başvurucular Fatime Kazancı

ve İsmail Kazancı yönünden başvurunun düşmesine karar verilmesi gerekir.

d. Diğer

Başvurucular Yönünden

138. Başvurucular, maden kazasında ölen yakınlarının

annesi, babası, çocuğu, kardeşi veya eşidir. Bu nedenle başvurucuların dolaylı

mağdur olarak işbu başvuruyu yapmaya hakları vardır ve başvuruda kişi

bakımından yetkiye ilişkin kabul edilebilirlik ölçütü yönünden eksiklik

bulunmamaktadır (dolaylı mağdurlukla ilgili ayrıntılı bilgi için bkz. Serap

Sivri, B. No: 2019/6198, 23/11/2021, §§ 48, 49).

139. Başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin kabul

edilebilirlik ölçütü dışındaki kabul edilebilirlik ölçütleri yönünde de

başvuruda bir eksiklik söz konusu değildir.

140. Başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin ölçüte

gelince bu konu yaşam hakkının usulboyutu ile maddi boyutu yönünden ayrı ayrı

değerlendirilmelidir ancak bu değerlendirme öncesinde somut olayda usul

yükümlülüğünün gerektirdiği soruşturma türü belirlenmelidir.

141. Yaşam hakkını güvence altına alan Anayasa’nın 17.

maddesi, devletin temel amaç ve görevlerini düzenleyen Anayasa’nın 5.

maddesiyle birlikte değerlendirildiğinde devlete negatif yükümlükler yanında

pozitif yükümlülükler de yükler. Bu pozitif yükümlüklerin usule ilişkin yönü,

doğal olmayan her ölüm olayı hakkında etkili bir soruşturma yürütülmesini

gerektirir (Fatma Akın ve Mehmet Eren [GK], B. No: 2017/26636,

10/11/2021, §§ 82, 96).

142. Yürütülmesi gereken soruşturmanın niteliği koşullara

göre değişir. Genel bir bakış açısıyla kasten ya da saldırı veya kötü

muameleler sonucu meydana gelen ölüm olayları hakkında sorumluların tespitine

ve cezalandırılmalarına imkân verebilecek nitelikte cezai soruşturmalar

yürütülmesi gerektiği ancak ölümün ihmali bir eylemin sonucu olduğu hâllerde

usul yükümlülüğünün hukuk davaları, idari davalar ya da disiplin soruşturması

yoluyla da yerine getirilebileceği söylenebilir[Abdülkadir Yılmaz ve

diğerleri (2), §§ 77, 79].

143. Öte yandan kastlı olmayan eylemler nedeniyle meydana

gelen ölüm olaylarında kamu makamlarının muhakeme hatası veya dikkatsizliği

aşan bir kusuru olduğu yani olası sonuçların farkında olmalarına rağmen söz

konusu makamların kendilerine verilen yetkiler kapsamında tehlikeli bir

faaliyet nedeniyle oluşan riskleri bertaraf etmek için gerekli ve yeterli

önlemleri almadığı durumlarda ilgililer hakkında etkili bir ceza soruşturması

yürütülmelidir [Abdülkadir Yılmaz ve diğerleri (2), § 80].

144. Tehlike Sınıfları Tebliği’nin ekindeki listeye göre

taş kömürü ve linyit madenciliğinin de dâhil olduğu madencilik alanındaki çoğu

işyeri, çok tehlikeli sınıfta yer almaktadır. Bu nedenle 3213 sayılı Kanun,

6331 sayılı Kanun, Mülga Uygulama Yönetmeliği ve İş Güvenliği Yönetmeliği ile

ekindeki genel ve özel hükümler; madenlerde çalışan işçilerin yaşamlarının ve

vücut bütünlüklerinin korunması için işverenlere ve maden ocaklarındaki teknik

nezaretçi gibi bazı teknik personele çeşitli yükümlülükler yüklemiştir. Eğitim

Yönetmeliği’nde de çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışanların mesleki

eğitimlerinin usul ve esasları düzenlenmiştir. Ayrıca bahsi geçen hukuki

çerçeve, Enerji Bakanlığı ile Çalışma Bakanlığına maden ocaklarını denetleme

görevi vermiştir. ELİ’nin denetim görevi ise somut olayda TKİ ve yüklenici

Şirket arasında sözleşme ve bu sözleşmenin ekindeki şartnameler ile Türkiye

Kömür İşletmeleri Kurumu Ege Linyitleri İşletmesi Müessese Müdürlüğü Görev,

Yetki ve Sorumluluk Yönetmeliği’ne dayanmaktadır (bkz. § 59).

145. İncelemeye konu yargısal süreçte alınan bilirkişi

raporları dünyanın en büyük ölümcül maden kazalarından biri olan olayın hem

yüklenici Şirketin bazı yetkilileri ile çalışanlarının hem de bazı kamu

makamları ile kamu görevlerinin muhakeme hatası veya dikkatsizliği aşan ağır

ihmalleri sonucu meydana geldiğine işaret etmektedir. Bu bakımdan başvuru

konusu olaydan sorumlu olduğu iddia edilen kamu görevlileri ve yüklenici Şirket

yetkilileri ile çalışanları hakkında yürütülmesi gereken soruşturma hiç

şüphesiz ceza soruşturması olmalıdır. Nitekim Abdülkadir Yılmaz ve diğerleri

başvurusunda, haklarında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilen

şüpheliler arasında kamu görevlisi olan veya olmayan şeklinde bir ayrım

yapılmadan somut olayın ceza soruşturmasını gerektirdiği belirtilmiştir (bkz. §

28).

i. Yaşam

Hakkının Maddi Boyutunun İhlal Edildiğine İlişkin İddia Yönünden Başvuru

Yollarının Tüketilip Tüketilmediği

146. Başvurucular, faciada vefat eden kişilerin yaşamı

için gerçek ve yakın bir riskin var olduğunun TKİ, MİGEM ve Çalışma

Bakanlığınca bilindiğini, buna rağmen riskin bertaraf edilmesine yönelik

kamusal yetkilerin kullanılmadığını öne sürmüştür.

147. Ceza Mahkemesince verilen ve kanun yolu

incelemesinden geçerek kesinleşen kararla ELİ’de görevli iki kontrol

başmühendisi denetim görevlerini ihmal ettikleri için 12 yıl 6 ay hapis

cezasına mahkûm edilmiştir (bkz. § 63). Böylece yaşamı koruma yönündeki maddi

yükümlülüğün ihlal edildiği Ceza Mahkemesince açıkça kabul edilmiştir. Bununla

birlikte olayın meydana geldiği maden kazasını denetlemekle görevli olanlar

sadece ELİ’de görevli olan kontrol başmühendisleri değildir, hâlihazırda Enerji

Bakanlığı ile Çalışma Bakanlığı görevlileri hakkında yürüyen ayrı bir

soruşturma süreci bulunmaktadır.

148. Başvuruya konu olayda olduğu gibi kamu

görevlilerinin ihmali nitelikteki davranışları sonucu meydana gelen ve usul

yükümlülüğünün ceza soruşturmasını gerektirdiği ölüm olaylarında mağduriyetin

giderilmesi yaşam hakkına ilişkin ihlalin açıkça veya öz itibarıyla kabul

edilmesine, olaydan sorumlu olduğu iddia edilen kamu görevlileri hakkında

etkili bir soruşturma yürütülmesine, sorumlu olduğu tespit edilen kamu

görevliler yönünden cezasızlık oluşturulmamasına ve son olarak gerektiği

takdirde mağdurların ölüm nedeniyle tazminat almalarına ya da en azından

ölünden doğan zararların tazmini için öngörülen hukuk yollarının mağdurlara

açık olmasına bağlıdır. Bu bakımdan Ceza Mahkemesinin yaşam hakkının ihlal

edildiğini kabul etmesi başvurucuların mağduriyetini gidermek için yeterli

değildir ve yaşam hakkının maddi boyutunun ihlal edildiğine yönelik iddianın

değerlendirilebilmesi için Enerji Bakanlığı ile Çalışma Bakanlığı görevlileri

hakkında yürüyen soruşturma süreci incelenmelidir. Ne var ki başvurucular, sözü

edilen soruşturma sürecinin nihayet erip ermediği sona erip ermediği yönünde

hiçbir bilgi ve belge sunmamış, bu soruşturmanın etkisiz olduğunu da ileri

sürmemiştir. Bu nedenle başvurucuların yaşam hakkının maddi boyutu yönünden

hukuk sisteminde mevcut yargısal yolları tüketmeden başvuru yaptıkları sonucuna

varılmıştır.

149. Açıklanan gerekçelerle yaşam hakkının maddi

boyutunun ihlal edildiğine ilişkin iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi

nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

ii. Yaşam

Hakkının Usul Boyutunun İhlal Edildiğine İlişkin İddia Yönünden Başvuru

Yollarının Tüketilip Tüketilmediği

150. Kamu görevlileri hakkında yürütülmekte olan

soruşturma üzerine yaşam hakkının maddi boyutunun ihlal edildiği iddiasıyla

ileride yapılması muhtemel bir başvuruda, mağduriyetin giderilip giderilmediği

noktasında kontrol başmühendisleri hakkında verilen mahkûmiyet hükümleri de

dikkate alınacaktır ancak kamu görevlileri hakkında yürütülen soruşturma,

haklarındaki yargısal süreç sona ermiş kişilerin sorumlulukları üzerinde etki

göstermeyecektir. Bu nedenle kamu görevlileri hakkında yürütülen soruşturmanın

devam etmesi işbu başvurunun incelenmesinin önünde engel oluşturmamaktadır ve

başvuruya konu yargısal süreç yaşam hakkının usul boyutuna ilişkin

gereklilikler yönünden incelenmelidir.

151. Açıklanan gerekçelerle yaşam hakkının usul boyutunun

ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi

gerekir.

2. Esas

Yönünden

a. Genel

İlkeler

152. Yaşam hakkının usul boyutunun ceza soruşturmasını

gerekli kıldığı hâllerde soruşturmanın Anayasa’nın 17. maddesinin gerektirdiği

etkinlikte olduğunun kabul edilebilmesi için;

- Soruşturma makamlarının olaydan haberdar olur olmaz,

resen harekete geçerek ölüm olayını aydınlatabilecek ve sorumluların

belirlenmesini sağlayabilecek bütün delilleri tespit etmeleri,

- Kamu görevlilerinin güç kullanması sonucu gerçekleşen

ölüm olaylarındasoruşturma makamlarının olaya karışmış olabilecek kişilerden

bağımsız olması,

- Soruşturma sürecinin kamu denetimine açık olması ve

meşru menfaatlerini korumak için ölen kişinin yakınlarının soruşturma sürecine

gerekli olduğu ölçüde katılabilmeleri,

- Soruşturmanın makul bir özen ve süratle yürütülmesi

şarttır (Fatma Akın ve Mehmet Eren, § 99).

153. Bahsi geçen gerekliliklere rağmen etkili soruşturma

yükümlülüğü bir sonuç yükümlülüğü değil uygun araçların kullanılması

yükümlülüğüdür. Bu sebeple Anayasa’nın 17. maddesi başvuruculara üçüncü

kişileri bir suç nedeniyle yargılatma ya da cezalandırma hakkı vermez. Bununla

birlikte olası cezai sorumluluğun tespiti adına soruşturma sonrasında

kovuşturma aşamasına geçilmiş ise bu aşama da Anayasa’nın 17. maddesinin

gereklerine cevap verebilmelidir (Fatma Akın ve Mehmet Eren, §§ 98,

100).

154. Bütün kovuşturmaların mahkûmiyet veya belirli bir

cezayla sonuçlanmasına yönelik kesin bir zorunluluk bulunmamaktadır ancak

mahkemeler; hiçbir koşul altında yaşamı tehdit eden suçlar ile fiziksel ve

ruhsal bütünlüğe yapılan ağır saldırıların cezasız kalmasına, af ya da

zamanaşımına uğramasına izin vermemeli, sorumlulara yaptırım uygulamakta

kararlı olmalı ve suçun ağırlık derecesi ile verdikleri ceza arasında açık bir

orantısızlığın bulunmamasına dikkat etmelidir (Umut Tamaç, B. No:

2014/13514, 18/7/2018, § 85; Hatun Horuz ve Zemci Horuz, B. No:

2017/17723, 3/11/2020, § 55). Ayrıca olayların daha sağlıklı bir şekilde

aydınlatılabilmesi, kişilerin hukukun üstünlüğüne olan bağlılığını sürdürmesi

ve hukuka aykırı eylemlere hoşgörü gösterildiği ya da kayıtsız kalındığı

görünümü verilmesinin engellenmesi adına mahkemeler, kovuşturmaları makul bir

süratle yürütmelidir. Bu gereklilik yaşanan gecikmelerin yargılamaların

etkinliği üzerinde bir etki yaratıp yaratmadığı meselesinden tamamen ayrıdır.

Bu sebeple kovuşturmada yaşanan aşırı gecikme tek başına yargılamanın

etkisizliğine neden olabilir (kısmen benzer değerlendirmeler için bkz. Deniz

Yazıcı, B. No: 2013/6359, 10/12/2014, § 96; Mehmet Mustafa Ekinci,

B. No: 2014/17113, 9/11/2017, § 101; Örnek Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

kararları için bkz. McCaughey ve diğerleri/Birleşik Krallık, B. No:

43098/09, 16/7/2013, § 130; Cerf/Türkiye, B. No: 12938/07, 3/5/2016, §§

79-81).

b. İlkelerin

Olaya Uygulanması

155. Yaşanan elim maden kazasıyla ilgili soruşturmanın

kazadan sorumlu olduğu iddia edilen, aralarında bir kısım kamu görevlisinin de

bulunduğu bazı kişiler hakkında kamu davaları açılmasıyla sonuçlandığı ve bu

davaları birleştiren Ceza Mahkemesince yürütülen kovuşturmada ELİ’de görevli

iki kontrol başmühendisi ile yönetim kurulu başkanı da dâhil Yüklenici Şirketin

bazı yetkilileri ve çalışanlarının kazada meydana gelen ölüm ve yaralanmalardan

sorumlu tutularak mahkûm edildiği görülmüştür.

156. Başvurucular, soruşturmada ölüm olayını

aydınlatabilecek ve sorumluların belirlenmesini sağlayabilecek bütün delillerin

toplanmadığını ve bu durumun kovuşturma makamlarının olaydan sorumlu olanları

tespit etme kapasitesine zarar verdiğine yönelik bir iddiada bulunmamış ve

başvuruya konu yargısal süreçle ilgili olarak temelde dört konudan şikâyet

etmiştir. Bu sebeple söz konusu şikâyetler dört başlık altında incelenmelidir.

i. Yargılamanın

Bağımsız Olmadığına İlişkin Şikâyet

157. Şikâyet edilen ilk konu yargılamanın bağımsız

olmadığına yöneliktir. Başvurucular söz konusu şikâyetlerini Ceza Mahkemesi

heyetinde görevli bir üyenin yargılama sırasında bir başka yere tayin olmasına,

bir maden kazasından sorumlu oldukları iddiasıyla haklarında dava açılan

kişileri yargılayan mahkemenin başkanlığını yapan ve o davada sanıklara

almaları gereken cezalardan daha az ceza verdiği için kamuoyunda eleştirildiği

iddia edilen S.P.nin Ceza Mahkemesi başkanlığına atanmasına, S.P.nin

başkanlığını yaptığı heyetin bir sanık hakkında tahliye kararı vermesine ve

Temyiz Dairesinin 18/1/2021 kararı ile 4/4/2022 tarihli kararlarında imzası

bulunan üç yüksek hâkimin önceki görevlerine dayandırmıştır. Ne var ki Anayasa

Mahkemesi verdiği birçok kararda soruşturma makamlarının olaya karışmış olabilecek

kişilerden bağımsız olmasına ilişkin gerekliliğin kamu görevlilerinin güç

kullanması sonucu gerçekleşen ölüm veya kamu görevlilerinin kasıtlı kötü

muamele olayları nedeniyle yürütülen soruşturmalar için geçerli olduğunu

belirtmiştir (birçok karar arasından bkz. Nesrin Demir ve diğerleri, B.

No: 2014/5785, 29/9/2016, § 154; Ferit Kurt ve diğerleri, B. No:

2018/9957, 8/6/2021, § 78). Bu bağlamda;

i. Soruşturma işlemlerini yürüten kişilerin bizzat kötü

muameleye ismi karışan kişilerden oluşması (Cezmi Demir, B. No:

2013/293, 17/7/2014, § 124),

ii. Soruşturma izni talep edilmesi üzerine yürütülen ön

inceleme soruşturmasının, iddia olunan olayın potansiyel faillerinin çalıştığı

kolluk birimi ile aynı hiyerarşi içinde yer alan kolluk biriminin amiri tarafından

yerine getirilmesi [Albına Kıyamova (Alıbaeva), B. No: 2013/3187,

14/4/2016, § 75],

iii. Soruşturmadaki esaslı işlemlerin soruşturulan olayın

potansiyel failleri ile aynı hiyerarşik çatıyı paylaşan kolluk görevlilerine

yaptırılması (Hidayet Enmek ve Eyüpsabri Tinaş, B. No: 2013/7907,

21/4/2016, § 101),

iv. Olayın şüphelileri tarafından düzenlenen,

doğrulukları araştırılmayan ve başkaca bir delille desteklenmeyen tutanakların

tek başına kovuşturmaya yer olmadığına dair karara esas alınması (Süleyman

Göksel Yerdut [GK], B. No: 2014/788, 16/11/2017, § 61; Aisha Fares,

B. No: 2015/18701, 31/10/2018, § 87),

v. Kamu gücünün kontrolü altında tutulan bir kişinin

devletin bir görevlisi tarafından öldürüldüğü olayda olayın gerçekleşme

koşullarının aydınlatılması için gerekli olan bazı tedbirlerin (atış mesafesi

tayini için incelenmesi lazım gelen gömleğin muhafazasını için gerekli

önlemlerin alınmaması ve sonuçta gömleğe ulaşılamaması, silahta vücut izi

araştırması yapılmaması, şüphelinin el svabının olaydan yaklaşık yedi saat

sonra alınması gibi) alınmaması (Tochukwu Gamaliah Ogu, B. No:

2018/6183, 13/1/2021, §§ 166-170) soruşturmanın bağımsızlığını zedeleyen

hususlar olarak kabul edilmiştir.

ii. Suç

Vasfında Hata Edildiğine İlişkin Şikâyet

158. Şikâyet edilen ikinci konu bazı sanıklar yönünden

suç vasfında hata edildiğine ilişkindir.

159. Bireylerin cezai sorumluluğuna ilişkin hukuki

sorunları incelemek, bireysel başvuruya konu edilen yargısal süreçte şüpheli ya

da sanık sıfatını taşıyan kişilerin suçlu veya suçsuz olduğuna karar vermek ya

da söz konusu yargısal süreçte sanıklara verilen cezaların miktarını belirlemek

Anayasa Mahkemesinin görevi değildir (Umut Tamaç, § 98). Anayasa

Mahkemesinin yaşam hakkıyla ilgili bir başvuruda incelediği husus, devletin

Anayasa’nın 17. maddesi kapsamındaki sorumluluğudur (benzer değerlendirme için

bkz. Tochukwu Gamaliah Ogu, § 177). Bu nedenle Anayasa Mahkemesinden

sanıklara isnat edilen eylemlerin vasıflandırmasını yapması beklenmemelidir.

iii. Cezasızlığa

İlişkin Şikâyet

160. Şikâyet edilen üçüncü konu A.G.nin yüklenici

Şirketin fiilî yönetim kurulu başkanı olmasına rağmen bu sanık hakkında beraat

kararı verildiğine, bazı sanıklar için hükmolunan hapis cezalarının yetersiz

olduğuna ve bazı sanıkların beraat etmemesi gerektiğine yöneliktir.

Başvurucuların bu şikâyetleri ile aslında bazı sanıklar yönünden cezasızlık

oluşturulduğundan yakındıkları anlaşılmaktadır.

161. Cezasızlık; işlenen bir suçun somut olarak cezasız

kalmasını ifade etmektedir ve sorumluların adalet önüne çıkarılmaması,

işledikleri suçla orantılı bir biçimde cezalandırılmaması veya mahkûm

edildikleri cezanın infazının sağlanmaması olarak ortaya çıkabilmektedir (S.D.

B. No: 2013/3017, 16/12/2015, § 100). O hâlde işbu başvuruda Anayasa

Mahkemesince değerlendirilmesi gereken nokta; kovuşturma aşamasındagörev almış

yargı mercilerinin karara varırken, yargı sisteminin caydırıcı etkisinin

korunması ve yaşam hakkı ihlallerinin önlenmesinde bu sistemin oynaması gereken

rolün zayıflatılmaması için, Anayasa’nın 17. maddesinin gerektirdiği dikkatli

inceleme şartını yerine getirip getirmediğidir (yaşam hakkının usul boyutunun

ceza soruşturmasını gerektiği olaylar nedeniyle açılan davaların mahkûmiyet

kararıyla sonuçlanması hâlinde yargılamaya yönelik şikâyetlerin hangi bağlamda

incelenmesi gerektiğine ilişkin örnek AİHM kararları için bkz. Okkalı/Türkiye,

B. No: 52067/99, 17/10/2006, § 66; Ali ve Ayşe Duran/Türkiye, B. No:

42942/02, 8/4/2008, § 62; Kasap ve diğerleri/Türkiye, B. No: 8656/10,

8656/10, 14/1/2014, § 57). Dolayısıyla başvurucuların yargısal süreçle ilgili

ilk üç şikâyeti cezasızlıksorunu yönünden ele alınmalıdır.

162. Akhisar Başsavcılığınca açılan kamu davalarının Soma

Başsavcılığınca yürütülen soruşturma kapsamında alınan 5/9/2014 tarihli

bilirkişi raporuna dayandığı görülmüştür.Bu rapora göre U3 trafosu etrafında

topuk olarak bırakılan kömürün kontrolsüz bir şekilde kendiliğinden yanması

sonucu oluşan karbonmonoksit temiz hava girişine ulaşmış ve temiz hava ile

temas ederek kendiliğinden yanan kömür tam yanmaya dönüşmüştür. Bu yangın 4

No.lu kömür nakil bandının bulunduğu yola sirayet ederek bu bölümdeki ve 3

No.lu kömür nakil bandının bulunduğu yoldaki bant, ahşap tahkimat, PVC borular

ve elektrik kablolarını tutuşturmuştur. Zehirleyici ve boğucu gazlar su ile

soğutma çalışmaları sonucu açığa çıkmıştır (bkz. § 23). Sözü edilen raporu

hazırlayan bilirkişi heyetine göre maden sahasının yüksek yangın riski taşıdığı

TKİ ve kömür üretim işini devralan yüklenici Şirket tarafından bilinmektedir.

Zira 2006 yılında kömür üretme ve teslim işini üstlenen şirket, 7/10/2009

tarihinde TKİ’ye yaptığı sözleşme devri ile ilgili başvurusunda üretim

çalışmaları sırasında oluşan yangınlardan dolayı üretim yapılamamasını ve

yüksek su gelirini gerekçe gösterip ileride telafisi mümkün olmayacak

problemlerle karşılaşılacağına değinerek işi devretmek istediğini bildirmiştir

(bkz. § 24). Akhisar Başsavcılığı, anılan rapordaki tespitlerden hareketle,

şüphelilerin görev ve yetkileri ile olayın meydana gelmesindeki rollerini de

dikkate alarak bazı şüphelilere her bir ölüm için olası kastla öldürme, her bir

yaralama için netice sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçunu isnat ederken bazı

şüphelilere ihmallerinin derecesine göre bilinçli taksirle birden fazla kişinin

ölümü ile birden fazla kişinin yaralanmasına neden olma veya taksirle birden

fazla kişinin ölümü ile birden fazla kişinin yaralanmasına neden olma suçunu

isnat etmiştir.

163. Kovuşturma aşamasında alanında uzman kişilerden bir

bilirkişi heyeti oluşturulmuş, olay yerinde bilirkişi heyeti eşliğinde keşif

yapılmış vebilirkişiler aracılığıyla yapılan jeolojik etütler sırasında tespit

edilen yerlerde yapılan sondajların karotlarından alınan örnekler MTA’ya

inceletilmiştir. Bilirkişi heyetince hazırlanan 15/8/2016 tarihli rapora göre eski

imalattan sızan gazlar ile yanıcı gazların tutuşmasına bağlı olarak bant

üzerinde taşınan kömürler, lastik konveyör bandı ve ortamdaki bazı malzeme

yanmıştır. Bu yanmasonucunda oluşan gaz ve duman ocak havasına katılarak mevcut

ocak açıklıklarına yoğun bir şekilde karışmıştır. Eski imalattan sızan gazlar

içindeki metanın yanmasına yol açarak ocakta yangın başlatan neden ise

göçükler, kaymalar ve posta akmaları sırasında darbe alan kablonun/kabloların

yarattığı ark veya kısa devredir. Ani gelişmesi, olumsuz ocak yapısı ve

mevzuata aykırı bazı uygulamalar nedeniyle olay facia boyutuna ulaşmıştır (bkz.

§ 39).

164. Ceza Mahkemesi kazanın meydana gelme şeklini dava

dosyasında bulunan bilirkişi raporlarından 15/8/2016 tarihli bilirkişi raporu

ile bu rapordaki tespitlere benzer değerlendirmeler içerdiği anlaşılan TBMM

Araştırma Komisyonunca hazırlanan rapor, yedi kişilik bir bilirkişi heyetince

hazırlanan 8/10/2015 tarihli rapor ve iki bilirkişi tarafından hazırlanan

12/10/2015 tarihli ayrık görüş ifade eden rapor çerçevesinde belirlemiş ancak

5/9/2014 tarihli rapor ile olayın nasıl meydana geldiği hususunda bu raporla

benzer değerlendirmeler içerdiği anlaşılan raporlara neden itibar etmediğini ve

neden yeni bir bilirkişi incelemesine başvurmadığını 11/7/2018 tarihli

kararında makul gerekçelerle açıklamıştır. Ceza Mahkemesine göre sahada yapılan

jeolojik etütler neticesinde elde edilen veriler ve karbonmonoksit verilerinin

top atımlarından bir müddet sonra normal seviyeye inmesi, olay öncesinde kömür

yangını olmadığını ortaya koymuş ve bu meseleyi tartışma konusu olmaktan

çıkarmıştır (bkz. §§ 52, 54).

165. Kazanın nasıl meydana geldiğinin saptanması

sonrasında sanıkların olaydan sorumlu olup olmadığı, karbonmonoksit gazının

ocaktan tahliye edilememesi ve işçilerin de bu gazdan korunamayarak ocaktan

tahliye edilememesi bağlamında Ceza Mahkemesince değerlendirilmiştir. Bu

değerlendirme yapılırken sanıkların üretim artışına dair karar alma ve icrai

yetkilerinin olup olmadığı, neticeyi engelleyebilecek kararları alma yahut

tedbiren ocağı kapatarak üretimi durdurma yetkilerinin bulunup bulunmadığı ve

eski imalatlardan gelen gazların ocağa ani, öngörülemez ve baskın bir şekilde

girmesi dikkate alınmıştır. Ha.E.nin cezai sorumluluğu ise acil durum

yönetiminde yaşanan eksiklikler çerçevesinde incelenmiştir. Sonuç olarak Ceza

Mahkemesi;

- Karbonmonoksit gazının ortaya çıkmasına neden olan

yangının meydana çıkmasında kastın bulunmadığı ancak neticeyi engellemek için

gerekli tedbirleri almaya yetkileri olmasına rağmen üretimin devam etmesi

yönünde karar alan sanıklar R.D., A.Ç., İ.A. ve E.E.nin eylemlerinin bilinçli

taksirle birden fazla kişinin ölümüne ve yaralanmasına neden olma suçunu

oluşturduğu,

- Ek revize uygulama projesinden haberdar olduğuna ve

buna rağmen projenin uygulanmasının önüne geçtiğine dair delil bulunmayan sanık

C.G. ile kusurlu oldukları kabul edilen M.A.G.Ç., Y.K., H.K., Hi.K., H.A.,

M.E., Ha.E., F.Ü.A. ve Mu.B.nin taksirle birden fazla kişinin ölümüne ve

yaralanmasına neden olma suçundan sorumlu olduğu sonucuna varmıştır. Varılan bu

sonuç nedeniyle sanıklar 6 yıl 3 ay ila 22 yıl 6 ay arasında süreli hapis

cezalarına mahkûm edilmiştir (bkz. § 56).

166. Bununla birlikte Ceza Mahkemesince;

i. Yönetim kurulu başkanlığı görevinde kalmaya devam

etmesi durumunda A.G.nin neticeyi engelleyici tedbirleri alıp almayacağı

bilinemeyeceği için A.G.nin görevden ayrılmasıyla birlikte yönetim kurulu

başkanlığı dönemindeki faaliyetler ile olay arasındaki illiyet bağının

kesildiği,

ii. Yönetim Kurulu Üyesi M.Y.nin şirket işleyişine

doğrudan yahut dolaylı herhangi bir müdahalede bulunmadığı, Genel Müdür Teknik

Yardımcısı Ha.K.nın ise havalandırmayla ilgili ek revize uygulama projesinin

hayata geçmesi noktasında icrai bir yetkisinin olmadığı,

iii. ELİ’de görevli sanıkların olaya sebebiyet veren

eksiklikler yönünden denetim yapma yetkilerinin bulunmadığı

değerlendirilmiştir. Bu nedenle bahsi geçen sanıklar ile mahkûm olan sanıklar

dışındakalan sanıklar hakkında beraat kararı verilmiştir (bkz. § 55).

167. Dayanılan raporlar çerçevesinde kazanın nasıl

meydana geldiği konusundaki kabul, beraat eden sanıklar yönünden ortaya konan

gerekçe, olaydan sorumlu olduğu kabul edilen sanıklar için tayin edilen

cezaların miktarı ve taksirle birden fazla kişinin ölümü ile birden fazla kişinin

yaralanmasına neden olma suçu yönünden hükmolunan süreli hapis cezalarının adli

para cezasına çevrilmemesi gözönüne alındığında Ceza Mahkemesinin bazı

sanıkların cezai bir hüküm giymesinden kaçınmaya çalıştığını ve/veya cezanın

bireyselleştirilmesi sırasında sahip olduğu takdir yetkisini yargılamaya konu

eylemlere hiçbir şekilde müsamaha edilmeyeceğini göstermek için kullanmaktan

ziyade, eylemin sonuçlarını hafifletmek için kullandığını söylemek mümkün

görünmemektedir.

168. Kanun yolu mercilerince verilen kararlara gelince

İstinaf Dairesince yapılan inceleme, Ceza Mahkemesince verilen hüküm esasında

bir değişikliğe yol açmamıştır ancak Temyiz Dairesi, diğer sanıklar hakkında

kurulan hükümlere yönelik temyiz istemlerinin reddine karar verse de C.G., R.D.,

A.Ç., İ.A., A.O., E.K. ve Ha.E. yönünden kurulan hükümleri 30/9/2020 tarihinde

bozmuştur. Temyiz Dairesince yapılan değerlendirmelere göre sanık Ha.E.nin acil

durum yöneticisi olduğuna dair somut bir delil bulunmamaktadır ve sahadaki

çalışmaların projeye ve ilgili mevzuata göre yapılıp yapılmadığı konusundaki

denetim yükümlülüklerini yerine getirmeyen A.O. ile E.K. olayın meydana

gelmesinde bilinçli taksir derecesinde kusurludur. C.G., R.D., A.Ç. ve İ.A. ise

iş kolundaki çalışma usul ve şartlarına aykırı şekilde gerçekleştirilen hızlı

ve sürekli kömür çıkarma faaliyetlerinin isçilerin iş sağlığı ve güvenliği

açısından yüksek risk oluşturduğunu, dönülmez sonuçlara yol açabileceğini

bildikleri hâlde muhtemel tehlikeli neticeleri göze alıp kabullendikleri için

olası kastla öldürme suçundan 301 kez, olası kastla yaralama suçundan 162 kez

mahkûm edilmelidir (bkz. § 59).

169. Yargıtay Başsavcılığının olası kastın koşullarının

bulunmadığı gerekçesiyle yaptığı itiraz üzerine meseleyi 18/1/2021 tarihinde

yeniden inceleyen Temyiz Dairesi, sanıklar C.G., R.D., A.Ç. ve İ.A. hakkında

verdiği bozma kararını kaldırmış ve yeniden yaptığı incelemede İstinaf

Dairesinin R.D., A.Ç. ve İ.A. ile ilgili hükümlerine yönelik temyiz istemlerini

reddetmiş ancak C.G.nin eylemini bilinçli taksirle gerçekleştirdiği

gerekçesiyle İstinaf Dairesinin C.G. hakkında verdiği hükmü bozmuştur (bkz. §

61).

170. A.O., E.K. ve Ha.K. hakkında verilen 30/9/2020

tarihli bozma kararı ile C.G. yönünden verilen 18/1/2021 tarihli bozma kararına

uyan Ceza Mahkemesi C.G.nin bilinçli taksirle birden fazla kişinin ölümüne ve

yaralanmasına neden olma suçundan sonuç olarak 20 yıl hapis cezasıyla

cezalandırılmasına, A.O. ile E.K.nın aynı suçtan neticeten 12 yıl 6 ay hapis

cezasıyla cezalandırılmasına, Ha.E.nin ise beraatine karar vermiştir. Bu karar

temyiz incelemesinden geçerek kesinleşmiştir (bkz. §§ 63, 65).

171. Ha.E. hakkında verilen bozma kararının sanığın acil

durum yöneticisi olduğuna dair somut bir delil bulunmamasına dayandığı, A.O.

ile E.K.ya verilen hapis cezalarının miktarı dikkate alınırsa bahsi geçen

sanıklar yönünden verilen kararlarla cezasızlık oluşturmanın amaçlandığı

söylenemez.

172. C.G., R.D., A.Ç. ve İ.A.nın cezai sorumlulukları

kuşkusuz Yargıtay Savcılığının itirazı üzerine Temyiz Dairesince yeniden ele

alınmıştır ancak Temyiz Dairesi yeniden yaptığı incelemedeC.G.nin bilinçli

taksirle hareket ettiği gerekçesiyle bozma kararı vermiş ve C.G. sonuç olarak

20 yıl hapis cezasına mahkûm edilmiştir. Ayrıca olası kast ve bilinçli taksir

arasındaki ayrımının ceza hukukundaki en tartışmalı konulardan olduğu

bilinmektedir. Bu bakımdan Yargıtay Cumhuriyet başsavcısının Cumhurbaşkanınca

atanmasından ve Temyiz Dairesi heyetinde Yargıtayın ilgili kurulun aldığı karar

çerçevesinde görev değişiklikleri yapılmasından hareketle Yargıtay

Başsavcılığının sanıklar C.G., R.D., A.Ç. ve İ.A. için cezasızlık yaratmak

amacıyla itiraz yetkisini kullandığı, Temyiz Dairesinin de aynı amaçla

18/1/2021 tarihli kararı verdiği sonucuna varılamaz.

iv. Yargılamanın

Makul Bir Süratle Yürütülmediğine İlişkin Şikâyet

173. Şikâyet edilen dördüncü ve son konu, yargılamanın

uzunluğuna ilişkindir.

174. Soruşturmadan sorumlu makamlar, yapılan çok sayıda

soruşturma işlemine ve meydana gelen olayın karmaşıklığına rağmen makul bir

süre içinde soruşturmayı tamamlayarak olaydan sorumlu olduğunu değerlendirdiği

şüpheliler hakkında kamu davaları açmıştır.

175. Şüpheliler hakkında ilk kamu davasının açıldığı

tarih ile Ceza Mahkemesinin yargılamanın esasıyla ilgili ilk kararını

verdiğitarih (11/7/2018) arasında geçen yaklaşıküç yıl dört aylık sürede

sanıkların sorguları yapılmış, olağan bir yargılamada taraf olan kişilerin

sayısıyla kıyaslanamayacak sayıda kişinin (mağdur, müşteki, tanık) beyanı

alınmış, olay yerinde keşif yapılmış ve bilirkişi heyetinden rapor ve ek

raporlar alınmıştır. Ayrıca 300 klasörden oluştuğu ve içinde yaklaşık 3

terabaytlık bilgi barındırdığı anlaşılan (bkz. § 49) dava dosyasındaki deliller

celselerde hazır bulunan mağdurlar, müştekiler, katılanlar, sanıklar, vekiller

ve müdafilerce tartışılmıştır. Cumhuriyet savcısının esas hakkında mütalaasını

açıklayacağını beyan ettiği 61. celsenin yapıldığı 26/1/2017 ile Ceza

Mahkemesinin ilk kararını verdiği tarih arasında geçen süre, bu sürede yapılan

işlemlere nazaran biraz uzun olsa da tek başına yargılamanın etkisiz

sayılmasına neden olacak ölçüde uzun değildir.

176. Dava dosyasının kapsamı ve olayın karmaşıklığı

sebebiyle kanun yolu incelemelerinin alacağı zamanve yargılamada cezasızlığa

neden olunmadığına yönelik tespit (bkz. §§ 167, 172) gözönünde

bulundurulduğunda İstinaf Dairesi ile Temyiz Dairesince yapılan incelemeler ve

Temyiz Dairesinin 18/1/2021 tarihli bozma kararı sonrasındaki yargılama

işlemleri de aşırı gecikmiş değildir. Bu nedenle süresi nedeniyle başvuruya konu

yargılamanın etkisiz olduğu kanaatine varılamamaktadır.

177. Açıklanan gerekçelerle Anayasa’nın 17. maddesinde

güvence altına alınan yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edilmediğine karar

verilmesi gerekir.

B. Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam

hakkının usul boyutunun İHLAL EDİLMEDİĞİNE,

C. Yargılama giderlerinin başvurucular üzerinde

BIRAKILMASINA,

D. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına

GÖNDERİLMESİNE 21/11/2023 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Selahaddin MENTEŞ İrfan FİDAN Muhterem İNCE Raportör : Murat İlter DEVECİ Başvurucular : Adalet ILIK ve diğerleri (bkz. ek 1 sayılı tablo) Başvurucular vekili : Av. Denizer ŞANLI