Mehmet Şimşek ve Diğerleri Başvurusu (B. No: 2023/4699)

I. BAŞVURUNUN ÖZETİ

1. Başvuru, başvurucuların baro levhasına/staj listesine yazılma talebinin mahkemelerce kovuşturma sonucuna kadar bekletilmesine karar verilmesi nedeniyle özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

2. Başvurucuların bir kısmının, baro levhasına/staj listesine yazılma talebiyle ilgili barolara yapmış olduğu başvurular kabul edilmişken diğer başvurucuların baro levhasına/staj listesine yazılma talebi ise reddedilmiştir. Baroların söz konusu kararları, Türkiye Barolar Birliği (TBB) tarafından uygun bulunmuştur. Adalet Bakanlığı (Bakanlık) tarafından, başvurucuların baro levhasına/staj listesine yazılmasına dair TBB kararlarının tekrar görüşülmek üzere gönderilmesi üzerine TBB tarafından ilk kararlarında ısrar edilmiştir.

3. Bakanlık, başvurucuların baro levhasına/staj listesine yazılmasına ilişkin TBB kararlarının iptali talebiyle Ankara idare mahkemelerinde dava açmıştır. Bakanlık tarafından açılan davalarda başvurucular, davalı TBB yanında iptal davalarında müdahil olarak yer almıştır. Mahkemelerin gerekçelerinde başvurucular hakkında kovuşturmanın devam ettiği belirtilmiş, 19/3/1969 tarihli ve 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 5. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca baro levhasına/staj listesine yazılma talebinin kovuşturma süreci sona erene kadar beklenmesinin uygun olacağı ifade edilmiştir.

4. Söz konusu kararlara karşı yapılan istinaf talepleri Ankara Bölge İdare Mahkemesi 12. İdari Dava Dairesi (Bölge İdare Mahkemesi) tarafından reddedilmiştir. Kararların gerekçesinde, Mahkemelerce verilen kararların usule ve hukuka uygun olduğu belirtilmiştir.

5. Bir kısım başvurular istinaf başvurusu üzerine Bölge İdare Mahkemesi kararıyla, bir kısım başvurular ise temyiz başvurusu üzerine Danıştay kararıyla kesinleşmiştir. Başvurular süresi içinde yapılmıştır.

6. Başvuruların kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

II. DEĞERLENDİRME

7. Konularının aynı olması nedeniyle ekli tablonun (B) sütununda numaraları belirtilen başvuru dosyalarının aynı tablonun (1) numaralı satırında yer alan 2023/4699 numaralı bireysel başvuru dosyası ile birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yapılmasına karar verilmesi gerekir.

8. Başvurucuların bir kısmı başvuru harcını ödeme güçlerinin olmadığını belirterek adli yardım talebinde bulunmuşlardır. Geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan ekli tablonun (D) sütunundaki başvurucuların adli yardım taleplerinin kabulüne karar verilmesi gerekir.

9. Başvurucular; haklarındaki kovuşturmalar gerekçe gösterilerek baro levhasına/staj listesine yazılma taleplerinin reddedilmesi nedeniyle çalışarak hayatlarını idame ettirebilmelerinin engellendiğini ve müdahalenin ölçülü olmadığını, mahkemelerin yerindelik denetimi yaptıklarını, masumiyet karinesine aykırı şekilde kararlar verildiğini, hayatlarının sonuna kadar mesleklerini icra etmekten mahrum bırakıldıklarını belirterek özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

10. Bakanlık görüşünde; idari yargı mercilerince dosyadaki bilgi ve belgeler, somut olayın kendine özgü koşulları ile başvurucuya isnat edilen fiillerin niteliği ile baro levhasına/staj listesine yazılması durumunda yürütülecek kamu hizmetinin önemi ve özelliği dikkate alınarak karar verildiği, başvurucular tarafından ileri sürülen iddiaların mahkemelerce delillerin değerlendirilmesi ve hukuk kurallarının yorumlanmasına ilişkin olup olmadığının yapılacak değerlendirmede dikkate alınması gerektiği belirtilmiştir. Başvurucuların bir kısmı tarafından Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunulmuş ve genel olarak başvuru formundaki iddialarını tamamlamışlardır.

11. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

12. Öncelikle belirtmek gerekir ki Anayasa Mahkemesince yapılan değerlendirmeler, başvurulara konu olan süreçte verilen kararların gerekçelerinde yer alan tespitlere dayanmaktadır. Hukuki koşulların sonradan değişmesi ya da idari ve yargısal makamlarca başvurucuların hukuki durumlarının farklı değerlendirilmesini gerektirebilecek hususların idari ve yargısal mercilerin kesinleşen kararlarından sonra ortaya çıkması hâlleri, ikincillik ilkesi gereğince Anayasa Mahkemesince yapılan incelemede dikkate alınamaz. 1136 sayılı Kanun’un 74. maddesinin kapsamına girebilecek nitelikte olanlar dahil olmak üzere sonradan ortaya çıkan yeni hukuki durumların değerlendirilmesi ilgili idari ve yargısal mercilerin yetki alanındadır.

13. Anayasa Mahkemesi, B.A.Y. ([GK], B. No: 2019/19788, 5/7/2022) kararı doğrultusunda yapılan değerlendirme ile Ahmet Yıldız ve diğerleri ([2. B.], B.

No: 2022/108393, 26/3/2025) kararında mevzuatın, hakkında kovuşturma olanların baroya kayıt talepleri yönünden baro ve TBB'ye takdir yetkisi verdiğini, kovuşturmanın varlığını doğrudan bir erteleme ya da engel olarak düzenlemediğini ve takdir yetkisinin kullanımında kovuşturmanın sonucuna bağlı olmaksızın niteliğinin gözetilmesi gerektiğini belirtmiştir.

Bu bağlamda talep eden hakkındaki ceza kovuşturmasına dayanak olan olay ve olgular ile kovuşturmanın niteliğinin avukatlık yapmaya engel olup olmadığının değerlendirilmesinin ve kovuşturmanın niteliği, kişi hakkındaki somut olay ve olgular gibi hususlar da gözetilmek suretiyle mesleğin yapılmasına bağlı kişisel menfaat ile kamusal menfaat arasında adil denge kuracak şekilde hareket edilerek ulaşılan sonucun yeterli ve ilgili gerekçeyle ortaya konulması gerektiği kabul edilmiştir.

Takdir yetkisi denetiminin hukuka uygunluk denetimi ile sınırlı olduğu gözönüne alındığında başvurucular hakkındaki kovuşturmaya neden olan somut olay ve olgular tartışılmadan erteleme yapılması gerektiği yönünde karar vermenin barolara tanınan anılan takdir yetkisinin denetiminden öte takdir yetkisini işlevsiz kılan bir sonuç doğurduğu değerlendirilmiştir (Ahmet Yıldız ve diğerleri, §§ 39, 40).

14. Ayrıca Anayasa Mahkemesi; Ömer Özcan ([GK], B. No: 2019/24047, 23/3/2023) kararında; kovuşturma altında bulunmanın avukatlık stajını erteleyebileceğine yönelik mevzuatta açık bir düzenlemenin bulunmadığını, kişi hakkında mahkûmiyet kararı verildiği takdirde staj listesinden silinme durumunun gündeme gelebileceğini, sonuç olarak hakkında devam eden kovuşturma bulunması sebebiyle başvurucunun baro staj listesine yazılmamasına ilişkin işlemin demokratik toplum gereklerine uygun ve ölçülü olmadığını kabul etmiştir (Ömer Özcan, §§ 64, 65).

15. Bu bilgiler ışığında somut başvurular incelendiğinde, başvurucuların baro levhasına veya staj listesine yazılma talepleri TBB tarafından kabul edilmesine rağmen yargılamayı gerçekleştiren mahkemelerce başvurucular hakkında kovuşturma bulunduğundan bahisle dava konusu işlemlerin iptaline karar verildiği anlaşılmaktadır.

Yine bir kısım başvuru yönünden ise başvurucuların baro levhasına/staj listesine yazılma talebinin reddine karar verildiği ve açılan davaların başvurucular hakkında kovuşturma bulunduğu gerekçesiyle reddedildiği anlaşılmıştır.

Bu durumda somut başvurularda Anayasa Mahkemesinin B.A.Y., Ahmet Yıldız ve diğerleri ile Ömer Özcan kararlarında açıklanan ilkelerden ve ulaşılan sonuçlardan ayrılmayı gerektiren bir durum bulunmadığı değerlendirilmiş olup anılan gerekçelerle başvurucuların aleyhinde karar verilmesi nedeniyle Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

III. GİDERİM

16. Başvurucular; ihlalin tespiti, yeniden yargılama yapılması ve tazminat talebinde bulunmuştur.

17. Başvuruda tespit edilen anayasal hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunmaktadır.

Anayasa'nın 148. ve 153. maddeleri ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. ve 66. maddeleri uyarınca ihlal kararının gönderildiği yargı mercilerinin yapması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatıp Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında belirtilen ilkelere ve gerekçelere uygun biçimde yürütülecek yargılama sonunda hak ihlalinin nedenlerini gidererek yeni bir karar vermektir (yeniden yargılama konusunda bkz. Mehmet Doğan [GK], B.

No: 2014/8875, 7/6/2018, §§ 54-60. Aligül Alkaya ve diğerleri (2) [1. B.], B. No: 2016/12506, 7/11/2019, §§ 53-60, 66; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§ 93-100).

18. Öte yandan Anayasa Mahkemesince verilen hak ihlali kararı uyuşmazlığın sonuçlarından bağımsız olup davanın kabulüne ya da reddine karar verilmesi gerektiği anlamına gelmemektedir. Kural olarak yargılamanın her aşamasında olduğu gibi ihlalin sonuçlarını gidermek üzere yeniden yapılacak yargılama sonunda da delillerin dava ile ilişkisini kurma, bunları değerlendirip sonuç çıkarma veya delilleri değerlendirme ve bu kapsamda davanın sonucunu nitelendirme konusunda takdir yetkisi ilgili mahkemelere aittir. Bununla birlikte bir kısım başvurucular hakkındaki mahkûmiyet kararlarının kesinleşmesi nedeniyle 1136 sayılı Kanun’un 74. maddesi kapsamına girebilecek ve sonradan ortaya çıkan yeni hukuki durumlar ise ilgili idari merciler ve sonrasında yargısal merciler tarafından değerlendirilmelidir.

19. İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasının yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir.

Vekili : bkz. ekli tablonun (E) sütunu