AYM Norm Denetimi E.2005/124 K.2009/13

Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU

3.7.2005 günlü, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun 25. maddesinin (1) numaralı fıkrasının altıncı tümcesinin Anayasanın 10. ve 36. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.

I- OLAY

Hırsızlığa eksik teşebbüs suçundan sanık çocuk hakkında görülmekte olan davada, duruşmaların Cumhuriyet savcısı bulunmadan gerçekleştirileceğine ilişkin itiraz konusu kuralın Anayasaya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme iptali için başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

3.7.2005 günlü, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun itiraz konusu tümceyi de içeren 25. maddesi şöyledir:

"(1) Çocuk mahkemesi, tek hâkimden oluşur. Bu mahkemeler her il merkezinde kurulur. Ayrıca, bölgelerin coğrafi durumları ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak belirlenen ilçelerde Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun olumlu görüşü alınarak kurulabilir. İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde çocuk mahkemelerinin birden fazla dairesi oluşturulabilir. Bu daireler numaralandırılır. Çocuk mahkemelerinde yapılan duruşmalarda Cumhuriyet savcısı bulunmaz. Mahkemelerin bulunduğu yerlerdeki Cumhuriyet savcıları, çocuk mahkemeleri kararlarına karşı kanun yoluna başvurabilirler.

(2) Çocuk ağır ceza mahkemelerinde bir başkan ile yeteri kadar üye bulunur ve mahkeme bir başkan ve iki üye ile toplanır. Bu mahkemeler bölgelerin coğrafi durumları ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak belirlenen yerlerde Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun olumlu görüşü alınarak kurulur. İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde çocuk ağır ceza mahkemelerinin birden fazla dairesi oluşturulabilir. Bu daireler numaralandırılır."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararlarında Anayasa'nın 10. ve 36. maddelerine dayanılmıştır.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Tülay TUĞCU, Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Osman Alifeyyaz PAKSÜT' ün katılımlarıyla 17.10.2005 günü yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kural, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

Başvuru kararında Mahkeme, şüpheli çocuğun leh ve aleyhine

delilleri toplayıp kamu davası açan Cumhuriyet savcısının, itiraz konusu kural

uyarınca çocuk mahkemelerindeki duruşmalara katılamadığını, bu nedenle dava

sırasında ortaya çıkan yeni gelişmelerden haberdar olmadığını, ceza

yargılamasının üç ayağından birini teşkil etmesi sebebiyle iddia makamı olmadan

yapılan yargılamanın adil ve güvenli bir yargılama olamayacağını, iddianamenin

savcı tarafından düzenlenmiş olmasının bu eksikliği gideremeyeceğini, özellikle

mağdur veya şikayetçisi olmayan ya da bilinmeyen davalarda uzlaşma hükümlerinin

uygulanabilmesi için Cumhuriyet savcısının mutlaka hazır bulunması gerektiğini,

yetişkinlerle birlikte genel mahkemelerde yargılanan çocukların duruşmalarında

Cumhuriyet savcısı bulunurken çocuk mahkemelerindeki duruşmalarda

bulunmamasının anlaşılamadığını belirterek kuralın Anayasanın 10. ve 36.

maddelerine aykırı olduğunu ileri sürmüştür.

Anayasa'nın 10. maddesinde, "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir...Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." denilmektedir.

Buna göre, ceza hukuku alanında yasa önünde eşitlik ilkesinin

uygulanması, kuşkusuz, aynı suçu işleyen tüm suçluların kimi özellikleri göz

ardı edilip her yönden aynı kurallara bağlı tutularak yargılanmaları anlamına

gelmez. Eşitlik ilkesi, birbiriyle aynı durumda olanlara ayrı kuralların

uygulanmasını, ayrıcalıklı kişi ve toplulukların yaratılmasını engellemektedir.

Aynı durumda olanlar için farklı düzenleme eşitliğe aykırılık oluşturur.

Anayasa'nın amaçladığı eşitlik mutlak ve eylemli eşitlik değil, hukuksal

eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı kurallara

bağlı tutulursa Anayasanın öngördüğü eşitlik ilkesi ihlal edilmiş olmaz.

Mağdurun veya failin durumlarındaki farklılıklar bunlara değişik kurallar

uygulanmasını gerektirebilir.

5395 sayılı Yasa'nın 3. maddesi uyarınca daha erken yaşta ergin olsa bile onsekiz yaşını doldurmamış kişi olarak tanımlanmış çocukların, itiraz konusu kuralla sulh ceza ve asliye ceza mahkemelerinin görev alanına giren suçlarına bakmakla görevli çocuk mahkemelerindeki davaların duruşmalarında Cumhuriyet savcısının bulunamayacağı öngörülmektedir.

Yasa'nın 25. maddesine göre, bu mahkemeler tek hakimli olup

il merkezleriyle, bölgelerin coğrafi durumları ve iş yoğunluğu göz önünde

tutularak belirlenen ilçelerde Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun olumlu

görüşü alınarak kurulabilirler. İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde bunların

birden fazla dairesinin kurulması da mümkündür. Aynı maddenin ikinci fıkrasında

da bir başkan ve yeteri kadar üyeden müteşekkil çocuk ağır ceza mahkemelerinin

kuruluşuna dair kurallara yer verilmiştir. Çocuk ağır ceza mahkemelerindeki

duruşmalara Cumhuriyet savcısının katılımını engelleyen bir hüküm

bulunmamaktadır. Aynı Kanun'un 17. maddesine göre, yetişkinlerle

birlikte suç işleyen çocuklar hakkındaki davaların, zorunlu hallerde

yetişkinlerle birlikte genel mahkemelerde görülmesi de mümkün olduğundan, suça

sürüklenen çocuklar hakkındaki ceza davaları bakımından, duruşmalarında

Cumhuriyet savcısının bulunamayacağı tek mahkemenin çocuk mahkemesi olduğu

anlaşılmaktadır.

Yasa'nın 26. maddesinde çocuk mahkemesinin bakacağı davalar, "asliye ceza mahkemesi ile sulh ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlar bakımından, suça sürüklenen çocuklar hakkında açılacak" olanlarla sınırlı bulunmaktadır.

Anayasa'nın 142. maddesinde, "Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir", 141. maddesinin ikinci fıkrasında ise "Küçüklerin yargılanması hakkında kanunla özel hükümler konulur." denilmektedir. Böylece, işleyiş ve yargılama usulü genel olarak kanuna bırakılan mahkemelerden, küçüklerin yargılanmasıyla görevlendirilmiş olanlar açısından, küçüklerin özel durumu dikkate alınarak kanunla ayrık hükümler konulması yasakoyucuya görev olarak verilmiştir.

Nitekim, ülkemizin de taraf olduğu Çocuk Haklarına Dair Birleşmiş

Milletler Sözleşmesi'nin 3. maddesinin birinci fıkrasında da, kamusal ya da

özel sosyal yardım kuruluşları, mahkemeler, idarî makamlar veya yasama

organları tarafından yapılan ve çocukları ilgilendiren bütün faaliyetlerde

çocuğun yararının temel düşünce olduğu vurgulanmış, çocuk hukukunda uluslar

arası standartları tespit eden ve çocuk haklarını koruyan hükümlere yer

verilmiştir. Bu çerçevede Sözleşmenin 40. maddesinde, taraf Devletlerin,

hakkında ceza yasasını ihlâl ettiği ileri sürülen, bununla itham edilen ya da

ihlâl ettiği kabul olunan çocuk bakımından, yalnızca ona uygulanabilir yasaların,

usullerin, onunla ilgili makam ve kuruluşların oluşturulması hususunda

çaba gösterecekleri belirtilmiştir.

İtiraz konusu kuralın içinde yer aldığı Çocuk Koruma Kanunu'nun amacının "...korunma ihtiyacı olan veya suça sürüklenen çocukların korunmasına, haklarının ve esenliklerinin güvence altına alınmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemek..." olduğu 1. maddede ifade edilmiştir.

Anayasa'nın 141. maddesine paralel olarak, çocuk mahkemelerinin özel olarak kurulması, maddi ya da usulî yasa hükümlerinde çocuğun yüksek yararının gözetilmesi, bozulan kamu düzeninin sağlanmasından çok çocuğun topluma yeniden kazandırılmasının hedeflenmesi, bu nedenle cezalandırılmaları yerine haklarında güvenlik tedbirlerinin uygulanması gibi hususlar birlikte dikkate alındığında, yetişkinlerle birlikte yargılanan- yargılanmayan ayrımına dayalı bir eşitlik karşılaştırması yapılamaz.

Anayasa'nın 36. maddesinde herkesin, meşru vasıta ve yollardan

faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve

savunma ile "adil yargılanma" hakkına sahip olduğu belirtilmektedir.

Maddeye 2001 değişiklikleriyle eklenen "adil yargılanma" ibaresine

ilişkin gerekçede, taraf olduğumuz uluslar arası sözleşmelerce de güvence

altına alınan adil yargılama hakkının madde metnine dahil edildiği

vurgulanmıştır. Bu sözleşmelerden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Avrupa İnsan

Hakları Mahkemesi uygulamasındaki adil yargılama ölçütleri içerisinde çekişmeli

yargılama, gerekçeli karar, duruşmada hazır bulunma, susma hakkı ve diğer sanık

hakları yanında "silahların eşitliği" ilkesi de bulunmaktadır.

Bütün yargılama süresi boyunca gözetilmesi zorunlu bu ilke, davanın

taraflarının, hasmı karşısında zayıf düşmeden kendi tezlerini sunabilmesini

gerektirmektedir. Böylece, iki taraf arasında hakkaniyete uygun bir dengenin

kurulması amaçlanmaktadır.

Soruşturma ve davanın açılması aşamasında Cumhuriyet savcısının yetkili olması, yargılama aşamasında hakimin leh ve aleyhteki delilleri toplama yetkisinin bulunması, karardan sonra da yine Cumhuriyet savcısının kanun yollarına başvurabilmesi birlikte gözetildiğinde, çocuk mahkemelerinde iddia makamının yargılama sırasında mutlaka bulunması gerektiği söylenemez.

Açıklanan nedenlerle, kuralın Anayasanın 10. maddesindeki eşitlik ilkesiyle 36. maddesindeki adil yargılama ilkesine aykırı bir yönü bulunmadığından itirazın reddi gerekir.

KILIÇ

Başkanvekili

Osman Alifeyyaz PAKSÜT

Üye

Sacit

ADALI

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Ahmet

AKYALÇIN

Üye

Mehmet

ERTEN

Üye

A. Necmi ÖZLER

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Şevket

APALAK

Üye

Serruh

KALELİ

Üye Zehra · Ayla PERKTA Ş