AYM Norm Denetimi E.2005/28 K.2008/122

2) Bursa 2. İş Mahkemesi

(E.2005/131-132 ve133)

İTİRAZLARIN KONUSU

13.6.1952 günlü, 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun'un 4.1.1961 günlü, 212 sayılı Yasa ile değiştirilen 14. maddesinin ikinci fıkrasıyla, Ek 1. maddesinin 8. fıkrasının ikinci tümcesinin Anayasa'nın 2., 5., 10. 11., 48., 49. ve 55. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.

I- OLAY

Basın mesleğinde çalışanlar tarafından çalışma ve/veya fazla çalışma ücretinin tespit ve tahsili talebiyle açılan davalarda, itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan ya da tarafların Anayasa'ya aykırılık savlarını ciddi bulan mahkemeler iptalleri için başvurmuşlardır.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları

13.6.1952 günlü, 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun'un;

- İptali istenen ikinci fıkrasını da içeren 212 sayılı Yasa ile değişik 14. maddesi şöyledir:

"Kararlaştırılan ücret her ay peşin olarak ödenir. İlave ücretlerin sigorta priminin ödenmesi mecburidir.

Gazetecilere ücretlerini vaktinde ödemeyen işverenler, bu ücretleri, geçecek her gün için yüzde beş fazlasıyla ödemeye mecburdurlar.

Mukavele müddeti sona ermeden evvel kendisine atfedilebilecek bir kusuru olmaksızın işine son verilen gazeteci, peşin almış olduğu ücretin henüz işlememiş bulunan kısmını iade etmeye mecbur tutulamaz.

Gazeteciler her hizmet yılı sonunda işverenin sağladığı kârın emeklerine düşen nıspî karşılığı olarak asgari birer aylık ücret tutarında ikramiye alırlar."

- İptali istenilen sekizinci fıkrasını da içeren Ek 1. Maddesi şöyledir:

"5953 sayılı Kanunun birinci maddesindeki gazeteci tabirinin şümulü içinde bulunan kimselerden müessese, matbaa, idarehane ve büro gibi yerlerde hizmetlerinin mahiyeti itibariyle müstemirren çalışanlar için günlük iş müddeti, gece ve gündüz devrelerinden sekiz saattir.

Yukarıdaki fıkra hükmünün dışında kalarak, gündüz veya gece devresindeki çalışma müddetinin daha fazla hadlere artırılması ve ulusal bayram, genel tatiller ve hafta tatilinde çalışılması bu Kanuna göre (fazla saatlerde çalışma) sayılır.

Pazar gününden başka bir gün hafta tatili yapan gazeteci pazar günü fazla mesai yapmış sayılmaz.

Her bir fazla çalışma saati için verilecek ücret, normal çalışma saati ücretinin % 50 fazlasıdır.

Ancak, günlük normal çalışma müddetine ilaveten bu madde gereğince tatbik edilecek fazla çalışmaların saat 24'den sonraya tesadüf eden saatlerinde ücret bir misli fazlasıyla ödenir.

Fazla saatlerin hesabında, yarım saatten az olan müddetler yarım saat, fazlası ise bir saat sayılır.

Fazla saatlerde çalışma ücretlerini parça başına veya yapılan iş miktarına göre alan gazetecilere yaptırıldığı takdirde dahi bu kimselerin fazla saatlere tekabül eden ücretlerini bu maddedeki esaslara göre ödenir.

Fazla çalışmalara ait ücretin, müteakip ücret tediyesiyle birlikte ödenmesi mecburidir. Fazla çalışma ücretlerinin gününde verilmemesi halinde, her geçen gün için % 5 fazlasıyla ödenir.

Fazla mesai günde 3 saati geçemez."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararlarında Anayasa'nın 2., 5., 10. 11., 48., 49. ve 55. maddelerine dayanılmıştır.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi hükmü uyarınca, E.2005/28 sayılı dosya ile ilgili olarak 15.3.2005 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine; E.2005/131, 132 ve 133 sayılı dosyalarla ilgili olarak 17.11.2005 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında ise dosyalarda eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine ve aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle davaların birleştirilerek incelemenin 2005/28 esas sayılı dosya üzerinden yürütülmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararlarıyla bunların ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kurallar, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

İtiraz başvurularında, zamanında ödenmeyen ücret ile fazla çalışma ücretinin günlük yüzde beş fazlasıyla ödenmesini düzenleyen itiraz konusu kurallar gereğince, geçecek günle orantılı olarak ödenmesi gereken meblağın kısa sürede büyük rakamlara ulaştığı, böylece gazetecilere, İş Kanunu'na tâbi olarak işçi statüsünde çalışanlardan farklı olarak ayrıcalık tanındığı, ayrıca sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde çalışma barışını bozduğu gerekçesiyle kuralların Anayasanın 2., 5., 10., 11., 48., 49. ve 55. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Anayasanın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti'nin toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devleti olduğu vurgulanmış,

5. maddesinde, "...kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmak" Devletin temel amaç ve görevleri arasında sayılmış,

10. maddesinde, "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir...Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." hükmüne yer verilmiş,

48. maddesinde, "Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlıyacak tedbirleri alır" denilmiş;

49. maddesinde, "Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alır" ifadesine yer verilmiş,

55. maddesinde ise, "Ücret emeğin karşılığıdır. Devlet, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirleri alır. Asgari ücretin tespitinde çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu da göz önünde bulundurulur" hükmü yer almıştır.

5953 sayılı Basın İş Kanununun 212 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle değişik 14. maddesinin ikinci fıkrasına göre, gazetecilerin ücretlerini vaktinde ödemeyen işverenler, bu ücreti geçecek her gün için % 5 fazlasıyla ödemeye mecburdurlar.

Kanun'un 1. maddesine göre "gazeteci", "Bu

Kanun şümulüne giren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlara" denilmekte

ve Kanun'un, "Türkiye'de yayınlanan gazete ve mevkutelerle haber

ve fotoğraf ajanslarında her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışan ve İş

Kanunu'ndaki "işçi" tarifi şümulü haricinde kalan kimselerle bunların

işverenleri hakkında uygulanacağı" belirtilmektedir. Dolayısıyla

gazetecilik işyerinde yapılan çalışmada fikir ve sanat işi yapma koşulunun da

gerçekleşmesi gerekmektedir. Yasanın 14. maddesinde her ay peşin olarak

ödeneceği belirtilen ücretin işveren ile gazeteci arasında 4. madde

gereğince yazılı olarak yapılması ve sözleşmede mutlaka yer alması gereken

"ücret" olduğu anlaşılmaktadır.

5953 sayılı Kanun`a eklenen 1. maddenin sekizinci fıkrasına göre,

fazla çalışmalara ait ücretin müteakip ücret tediyesiyle birlikte ödenmesi

mecburidir. Fazla çalışma ücretleri, gününde verilmemesi halinde, her geçen gün

için % 5 fazlasıyla ödenir. Aynı maddede, gazeteci tabirinin şümulü içinde

bulunan kimselerden müessese, matbaa, idarehane ve büro gibi yerlerde

hizmetlerinin mahiyeti itibariyle müstemirren çalışanlar için günlük iş

müddetinin, gece ve gündüz devrelerinden sekiz saat olduğu, bunun dışında

gündüz veya gece devresindeki çalışma müddetinin daha fazla hadlere artırılması

ve ulusal bayram, genel tatiller ve hafta tatilinde çalışılmasının bu Kanuna

göre (fazla saatlerde çalışma) sayılacağı, her bir fazla çalışma

saati için verilecek ücretin, normal çalışma saati ücretinin % 50 fazlası

olduğu belirtilmiştir.

Başvuru gerekçelerinde, kurallarda yer alan "günlük yüzde beş fazlasıyla ödeme"ye ilişkin düzenlemelerin itiraza konu edildiği anlaşılmaktadır.

Anayasa'nın 10. maddesinde yer verilen "yasa önünde eşitlik

ilkesi" hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile

eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı

durumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını

sağlamak, ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle,

aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa

karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin

her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki

özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve

uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal

durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesi

zedelenmez

İptali istenen kurallarla gazetecilere, zamanında ödenmeyen ücret

ve fazla çalışma ücreti açısından diğer çalışanlara tanınmayan lehe

düzenlemeler getirilmiştir. Buna ilişkin olarak yasama

belgelerinde, basında mevcut bir huzursuzluğun çözümüyle işçi ve

memur statüsünden farklı çalışma koşullarına tâbi gazetecileri korumanın

amaçlandığı ifade edilmiştir. Basın İş Kanunu kapsamında çalışanların,

yaptıkları iş gözetilerek İş Kanunu'na tâbi olanlardan farklı yasal

düzenlemelere konu edilmeleri mümkündür. Bu iki grup, aynı hukuki statüde

bulunmadıklarından itiraz gerekçelerinde öne sürülen karşılaştırmaya elverişli

değillerdir. Bu nedenle düzenlemelerin Anayasanın eşitlik ilkesine aykırı bir

yönü görülmemiştir.

Anayasa'nın 49. maddesinde, çalışmanın, herkesin hakkı ve ödevi olduğu, devletin çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları, işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alacağı belirtilmektedir.

İptali istenen kurallarda yer alan "günlük yüzde beş

fazlası" ibaresi nedeniyle, ücret veya fazla çalışma olarak zamanında

ödenmeyen meblağın kısa zamanda yüksek miktarlara ulaşabildiği

anlaşılmaktadır. Çalışma koşulları bakımından işçilerden farklı bir

konumda olan ve kamuoyunu doğru bilgilendirme görevleri bulunan gazetecileri

işveren karşısında korumak amacıyla getirildiği anlaşılan itiraz konusu bu

kurallarla, gazetecilerin bazı alacaklarının zamanında ödenmesine, gecikme

halinde ise belli miktarda ilave yapılarak tahsiline imkan sağlanmıştır. Fazla

çalışma ücretiyle normal ücretin yüzde beş fazlasıyla ödenmesine ilişkin bu

kuralların, "zamanında" ödenmeme koşuluna bağlı olarak uygulanabilir

oldukları açıktır. Ayrıca, bu düzenlemelerin basın özgürlüğü yönünden

önemli bir işlev gördüğü de yadsınamaz. Gazetecinin görevinin haber alma,

verme, basma ve yayma gibi kamu düzenini yakından ilgilendiren niteliği de göz

önüne alındığında kuralların başlı başına çalışma barışını bozacak nitelikte

oldukları söylenemez.

Anayasa'nın "Ücrette adalet sağlanması" başlıklı 55. maddesinde, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri için Devletin gerekli önlemleri alacağı öngörüldüğünden, yaptıkları işin özelliği nedeniyle basın çalışanlarını ödenmeyen ücretleri konusunda korumaya yönelik düzenlemelerin Anayasanın bu maddesine aykırı bir yönü de bulunmamaktadır.

Açıklanan nedenlerle kuralların Anayasa'nın 2., 5., 10., 11., 49. ve 55. maddelerine aykırı olmadıkları sonucuna varılmakla itirazın REDDİ gerekir.

Kuralların Anayasa'nın 48. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.

KILIÇ

Başkanvekili

Osman Alifeyyaz PAKSÜT

Üye

Sacit

ADALI

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Ahmet

AKYALÇIN

Üye

Mehmet

ERTEN

Üye

Mustafa

YILDIRIM

Üye

A. Necmi ÖZLER

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Şevket

APALAK

Üye Zehra · Ayla PERKTAŞ