AYM Norm Denetimi E.2024/96 K.2024/143

tarihli ve 6343 sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun’un 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanun’un 181. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinin Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY

Çalışma izni talebinin reddine ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ

A. İptali İstenen Kanun Hükmü

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 6. maddesi şöyledir:

“Madde 6 – (Değişik: 23/1/2008-5728/181 md.)

Aşağıda yazılı haller, veteriner hekimlik mesleğinin icrasına mani teşkil eder:

a) Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı beş yıl veya daha fazla süreyle ya da devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, (…) zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından hapis cezasına mahkûm olmak.

b) Bu Kanun ile teşekkül eden Haysiyet veya Yüksek Haysiyet Divanı kararları ile meslekini icradan menolunmak.

c) Yüksek Haysiyet Divanınca haklarında diplomalarının istirdadı kararı ittihaz edilmek.”

B. İlgili Görülen Kanun Hükmü

25/5/2005 tarihli ve 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu’nun 13/A maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:

“(1) 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların belli bir suçtan dolayı veya belli bir cezaya mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarının giderilebilmesi için, yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluna gidilebilir. Bunun için; Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinin beşinci ve altıncı fıkraları saklı kalmak kaydıyla,

a) Mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş olması,

b) Kişinin bu süre zarfında yeni bir suç işlememiş olması ve hayatını iyi halli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir kanaat oluşması, gerekir.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca, Kadir ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR, Yılmaz AKÇİL ve Ömer ÇINAR’ın katılımlarıyla 9/5/2024 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural ve sınırlama sorunları görüşülmüştür.

2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011

tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri

Hakkında Kanun’un 40. maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o dava

sebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin

hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri

sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu

hükümlerin iptalleri için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak

anılan maddeler uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için

elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görev kapsamına giren bir davanın

bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir.

Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan

sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde

etki yapacak nitelikteki kurallardır.

3. 6343 sayılı Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasının itiraz konusu (a) bendinde veteriner hekimlik mesleğinin icrası için 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı beş yıl veya daha fazla süreyle ya da devletin güvenliğine karşı suçlar, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan mal varlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından hapis cezasına mahkûm olunmaması gerektiği ifade edilmiştir.

4. Başvuran Mahkemede görülmekte olan dava anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar arasında yer alan silahlı örgüte üye olma suçundan hükümlü olup infazı tamamlanan davacının veteriner hekim olarak çalışmasına izin verilmesi talebinin reddine ilişkindir.

5. Bakılmakta olan davanın konusu gözetildiğinde itiraz konusu kuralın “Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile;…” bölümü ile “…Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar….” ve “…hapis cezasına mahkûm olmak.” ibareleri dışında kalan kısmının bakılmakta olan davada uygulanma imkânı bulunmamaktadır. Dolayısıyla bendin kalan kısmına ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.

6. Öte yandan, söz konusu bendin “Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile;…” bölümü ile“…hapis cezasına mahkûm olmak.” ibareleri, bakılmakta olan davanın konusu olan Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçların yanı sıra dava konusu olmayan diğer suçlar yönünden de geçerli ortak kural niteliğindedir. Bu itibarla anılan bölüm ve ibarenin esasına ilişkin incelemenin “…Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar…” ibaresiyle sınırlı olarak yapılması gerekir.

7. Açıklanan nedenlerle 9/3/1954 tarihli ve 6343 sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun’un 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanun’un 181. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinin;

A. “Türk

Ceza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile;…” bölümü ile “…Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar….” ve “…hapis cezasına mahkûm olmak.” ibarelerinin esasının incelenmesine, esasa ilişkin incelemenin “…Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar…” ibaresi ile sınırlı olarak yapılmasına,

B. Kalan kısmının itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin

bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu kısma ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

8. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ahmet CANPOLAT tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Anlam ve Kapsam

9. 6343 sayılı Kanun’da veteriner hekimlik mesleğinin icrası için gerekli şartlar düzenlenmiştir. Anılan Kanun’un 4. maddesinde gerçek kişiler veya özel hukuk kişileri tarafından istihdam edilen veteriner hekimlerin bu Kanun’a tabi olduğu ve 8. maddesinde her veteriner hekimin hayvanların muayene ve tedavisi için bir muayenehane açabileceği belirtilmiştir.

10. Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde de veteriner hekimlik mesleğinin icrası için bazı suçlardan mahkûm olmamak şartı getirilmiştir. Dolayısıyla veteriner hekimlik mesleğini icra etmek isteyenlerin öncelikle anılan bentte sayılan suçlardan mahkûm olmama koşulunu taşıması gerekmektedir.

11. İtiraz konusu kuralda anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların 5237 sayılı Kanun’un 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile veteriner hekimlik mesleğini icra edemeyecekleri belirtilmiştir.

12. 5237 sayılı Kanun’un Özel Hükümler kitabının Dördüncü Kısmı’nın 309 ilâ 316. maddelerinden oluşan Beşinci Bölümü’nde anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar; Anayasa’yı ihlal, Cumhurbaşkanına suikast ve fiilî saldırı, yasama organına karşı suç, hükûmete karşı suç, Türkiye Cumhuriyeti Hükûmetine karşı silahlı isyan, silahlı örgüt, silah sağlama, suç için anlaşma şeklinde düzenlenmiştir.

13. 5237 sayılı Kanun’un 53. maddesinde ise kişinin kasıtlı bir suç işlemesi ve bu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûm olması hâlinde mahkûmiyetin kesinleşmesiyle başlayıp hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar devam eden hak yoksunluğu öngörülmüştür. Diğer bir deyişle anılan madde uyarınca belli bir suçtan mahkûmiyete bağlı süresiz hak yoksunluğundan söz edilemeyeceği anlaşılmaktadır.

14. Buna göre anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan herhangi birini kasten işleyen kişi hakkında 5237 sayılı Kanun’un 53. maddesi uyarınca hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar hak yoksunluğu uygulanacaktır. İtiraz konusu kuralda ise bu suçlardan mahkûm olanların veteriner hekimlik mesleğinin icrasından herhangi bir süre sınırı olmaksızın yoksun bırakılacağı ifade edilmektedir.

B. İtirazın Gerekçesi

15. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralla anayasal düzene karşı işlenen suçlardan mahkûm olan bir veteriner hekimin süresiz bir şekilde bu mesleği icra etmesinin engellendiği, bu durumun özel hayata saygı gösterilmesini isteme hakkına ölçüsüz bir müdahale oluşturduğu belirtilerek kuralın Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

16. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 48. ve 49. maddeleri yönünden de incelenmiştir.

17. Anayasa’nın “Çalışma ve sözleşme hürriyeti” başlıklı 48. maddesinde “Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir./ Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır.” denilerek çalışma özgürlüğü güvence altına alınmıştır.

18. Anayasa’nın 49. maddesinde de çalışmanın herkesin hakkı ve ödevi olduğu, devletin çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alacağı belirtilmiştir.

19. Çalışma özgürlüğü, herkesin dilediği mesleği seçmede özgür olmasını ve zorla çalıştırılmamayı ifade eder. Birey, bu özgürlüğünü kullanarak dilediği alanı ve işi seçebilir. Çalışma hakkı ise bireyin özgür iradesiyle seçtiği mesleği veya işi icra etmesi, devletin de çalışmak isteyenlere iş temin etmek için gereken tedbirleri almasıdır (AYM, E.2016/141, K.2018/27, 20/2/2018, § 16).

20. Kural anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların hem özel muayenehanelerde hem de serbest olarak veteriner hekimlik mesleğini icra edemeyeceklerini öngörmek suretiyle Anayasa’nın 48. ve 49. maddelerinde güvence altına alınan çalışma hakkı ve özgürlüğüne sınırlama getirmektedir.

21. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir. Buna göre temel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerekir.

22. Bu kapsamda çalışma hakkı ve özgürlüğünü sınırlamaya yönelik bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp kuralların keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir düzenlemeler niteliğinde olması gerekir.

23. Esasen temel hak ve özgürlükleri sınırlayan kanunun

bu niteliklere sahip olması Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk

devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinde kanuni düzenlemelerin hem

kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer

vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca

kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir.

Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından

da zorunludur. Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını,

bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de

yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını

gerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla

Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik,

Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

24. Kuralda hangi suçlardan mahkûmiyetin veteriner hekimlik mesleğinin icrasına engel olduğu açıkça belirtilmiştir. Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçların 5237 sayılı Kanun’da düzenlendiği gözetildiğinde kuralın belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir nitelikte olduğu ve bu yönüyle kanunilik şartını taşıdığı anlaşılmaktadır.

25. Öte yandan sınırlamanın meşru bir amaca dayanması gerekir. Anayasa’nın 48. ve 49. maddelerinde çalışma hakkı ve özgürlüğü için herhangi bir sınırlama nedeni belirtilmemiş olmakla birlikte özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da o hakkın doğasından kaynaklanan bazı sınırlarının bulunduğu kabul edilmektedir. Ayrıca Anayasa’nın başka maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevler, özel sınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebilir (AYM, E.2018/95, K.2023/221, 27/12/2023, § 45).

26. Veteriner hekimler vazifeleri itibarıyla hem hayvan sağlığının korunmasında hem de hayvanlardan elde edilen gıdaların güvenliğinin sağlanmasında ve hayvanlardan insanlara bulaşabilen hastalıkların kontrol altına alınmasında önemli rol oynar. Veteriner hekimlik mesleğinin rolü ve önemi gözetildiğinde mesleğin icrasına getirilen sınırlamanın amacının mesleğin onur ve itibarını korumak olduğu değerlendirilmektedir. Mesleğin onur ve itibarının korunması amacıyla, bazı suçlardan mahkûm olanların bu mesleği icra etmesinin yasaklanmasının anayasal yönden meşru bir amaca dayandığı kanaatine varılmaktadır.

27. Bununla birlikte kuralın anayasal bağlamda meşru bir amacının bulunması yeterli olmayıp sınırlamanın ölçülü olması gerekir. Anayasa’nın 13. maddesinde güvence altına alınan ölçülülük ilkesi ise elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanın zorunlu olmasını, orantılılık ise hakka getirilen sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir.

28. Veteriner hekimlik mesleğinin, yer ve zaman sınırlaması olmaksızın hizmet etmeyi gerektiren bir nitelik taşıması itibarıyla veteriner hekimlerin tabi olması gereken kanuni ve etik sınırların diğer pek çok meslekten daha ayrıntılı ve katı şekilde düzenlenmiş olması olağan kabul edilmelidir. Nitekim kuralda da veteriner hekimlik mesleğinin icrası için bir kısım suçtan mahkûm olmama şartının getirildiği görülmektedir. Bu yönüyle kuralla öngörülen sınırlamanın, veteriner hekimlik mesleğinin onur ve itibarının korunması amacına ulaşılması bakımından elverişli olduğu anlaşılmaktadır.

29. Kuralda veteriner hekimlik mesleğinin icrasına engel olduğu belirtilen suçların niteliği gözetildiğinde, bunları işleyenlerin veteriner hekimlik mesleğinin icrasından yasaklanmasının kanun koyucunun takdir yetkisi kapsamında öngörebileceği bir tedbir olduğu değerlendirilmiştir. Bu sebeple kuralın veteriner hekimlik mesleğinin onur ve itibarının korunmasına yönelik amacın gerçekleştirilmesi bakımından gerekli olma şartını sağladığı sonucuna ulaşılmıştır.

30. Diğer yandan sınırlamanın orantılı olup olmadığı da ortaya konulmalıdır. Bu itibarla veteriner hekimlik mesleğine ilişkin onur ve itibarın korunmasına dair tedbirler sonucunda veteriner hekimlik mesleğini icra etmek isteyenlerin yüklendiği külfet ile hak ve menfaatleri arasında adil bir dengenin kurulması gerekmektedir. Veteriner hekimlik mesleğini icra etmek isteyenlere aşırı bir külfet yüklenip yüklenmediğinin denetiminde kuralla öngörülen sınırlamanın süresiz bir sınırlama olup olmadığı veya hekimlik mesleğini yeniden icra edebilmeyi sağlayan bir yol bulunup bulunmadığı önem taşımaktadır.

31. 5352 sayılı Kanun’un 13/A maddesinde yasaklanmış

hakların geri verilmesi kurumu düzenlenmiştir. Anılan maddenin gerekçesinde

5237 sa­yı­lı Ka­nu­n dı­şın­da­ki çe­şit­li ka­nun­lar­da­ki ka­sıt­lı bir suç­tan

do­la­yı be­lir­li sü­rey­le ha­pis ce­za­sı­na ve­ya bel­li suç­lar­dan do­la­yı

bir ce­za­ya mah­kûm olan ki­şi­le­rin sü­re­siz ola­rak kul­lan­mak­tan ya­sak­lan­dık­la­rı

hak­la­rı tek­rar kul­la­na­bil­me­le­ri­ne imkân ta­nı­yan bir dü­zen­le­me ya­pıl­ma­sı­na

ih­ti­yaç du­yulduğu belirtilmiştir. Bu kapsamda­ anılan madde uyarınca,

yasaklanmış hakların geri verilebilmesi için 5237 sayılı Kanun’un 53.

maddesinin beşinci ve altıncı fıkraları saklı kalmak kaydıyla, mahkûm olunan

cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş

olması, kişinin infazın tamamlanmasından itibaren üç yıllık süre içerisinde

yeni bir suç işlememesi ve hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğü hususunda

mahkemede bir kanaatin oluşması gerektiği belirtilmiştir (AYM, E.2023/80,

K.2024/142, 23/7/2024, § 29).

32. Süresiz hak yoksunluğunun oluşturduğu sorunların çözümü amacıyla getirilen yasaklanmış hakların geri verilmesi kurumunun, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların veteriner hekimlik mesleğini yeniden icra etmelerine imkân sağlayıp sağlamadığı hususu, kuralla kişilere aşırı bir külfet yüklenip yüklenmediğinin tespitinde önem taşımaktadır.

33. Kural uyarınca anayasal düzene ve bu düzenin

işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların özel muayenehane bünyesinde veya

serbest olarak veteriner hekimlik mesleğini icra etmelerinin süresiz olarak

sınırlanmakla beraber yasaklanmış hakların geri verilmesi kararıyla birlikte

belirtilen yerlerde veteriner hekimlik mesleğinin icrasının önünde bir engel

bulunmadığı anlaşılmaktadır (hekimlik mesleği yönünden benzer değerlendirme

için bkz. AYM, E.2023/80, K.2024/142, 23/7/2024, § 31). Bu kapsamda,

yasaklanmış hakların geri verilebilmesi için mahkûm olunan cezanın infazının

tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş olması, kişinin

infazın tamamlanmasından itibaren üç yıllık süre içerisinde yeni bir suç

işlememesi ve hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir

kanaatin oluşması şartlarının kişiye aşırı külfet yükleyip yüklemediğinin de

ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.

34. Bu bağlamda infazın tamamlanmasından itibaren geçmesi gereken üç yıllık süre şartıyla veteriner hekimlik mesleğinin özel muayenehane bünyesinde veya serbest olarak icrasının süresiz olarak sınırlanmadığı ve bu üç yıllık sürenin veteriner hekimlik mesleğinin niteliği gözetildiğinde makul ve orantılı olduğu anlaşılmaktadır (hekimlik mesleği yönünden benzer değerlendirme için bkz. AYM, E.2023/80, K.2024/142, 23/7/2024, § 32).

35. Öte yandan yasaklanmış hakların geri verilmesi için

üç yıllık süre içerisinde yeni bir suç işlememe ve hayatın iyi hâlli olarak

sürdürüldüğü hususunda mahkemede kanaatin oluşması şartı arandığından bu konuda

hâkimin takdir yetkisi bulunmaktadır. Bununla beraber iyi hâlin belirlenmesinde

üç yıl içerisinde yeni bir suçun işlenmemesinin etkili olduğu gözetildiğinde

hâkime sınırsız bir takdir yetkisinin verilmediği anlaşılmaktadır. Kaldı ki

anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçların niteliği, toplumda

oluşturduğu etki düşünüldüğünde, veteriner hekimlik mesleğinin icrasını

sağlayacak kararda hâkime verilen takdir yetkisinin veteriner hekimlik

mesleğinin onur ve itibarının korunması amacına hizmet edeceği açıktır

(hekimlik mesleği yönünden benzer değerlendirme için bkz. AYM, E.2023/80,

K.2024/142, 23/7/2024, §§ 33, 34).

36. Bu itibarla kuralla anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların veteriner hekimlik mesleğini özel muayenehane bünyesinde veya serbest olarak icra etmeleri bakımından bir hak yoksunluğu getirilmekte ise de yasaklanmış hakların geri verilmesi kurumuyla bu hak yoksunluğunun esasında süresiz olmadığı, bu sürenin yeni kurumla birlikte diğer şartların yanında üç yılla sınırlandırıldığı ve veteriner hekimlik mesleğinin icrası için anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanlara aşırı bir külfet yüklemediği anlaşılmaktadır (hekimlik mesleği yönünden benzer değerlendirme için bkz. AYM, E.2023/80, K.2024/142, 23/7/2024, § 35).

37. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13., 48. ve 49. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.

Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ ve Kenan YAŞAR bu görüşe katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa’nın 20. maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 13., 48. ve 49. maddeleri kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 20. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.

KARŞIOY GEREKÇESİ

1. Kişinin işlediği suçlardan dolayı hükmedilen hapis cezasına bağlı olarak 5237 sayılı TCK’nın 53/1e,2. maddesi gereği cezasının infazı tamamlanıncaya kadar mesleğini yapamama yönünde hak yoksunluğu uygulanacaktır. Bundan ayrıca İncelemeye konu 6343 sayılı Kanunun 6. maddesinin 1. fıkrasının a bendindeki “Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar” ibaresi uyarınca, anılan suçlardan birini kasten işleyen kişi hakkında veteriner hekimlik mesleğinin icrasından süre sınırı olmaksızın yoksun bırakılacağı öngörülmektedir. Başka deyişle bu durumdaki veteriner hekimler ömür boyunca özel muayene açıp çalışamayacakları gibi başkasının yanında da veteriner hekim olarak çalışamayacaklardır.

2. Çoğunluk gerekçesinde incelenen kurala karşın 5332 sayılı Adli Sicil Kanununun 13/A maddesinde düzenlenen yasaklanmış hakların geri verilmesi kurumu ile birlikte incelenerek, anılan yasal yol gereği anayasal düzene karşı suçtan mahkum olanların cezalarının infazından sonra üç yıllık sürenin geçmesi ve mahkemenin bu sürede hayatını iyi halli olarak sürdürdüğü konusunda olumlu kanaate varması durumunda hak yoksunluğunun kalkacağı görüşünden hareket edilmiş ve bu gerekçelerle kuralın Anayasa’ya aykırı olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

3. Bu konunun değerlendirilebilmesi için ilgili

kanunların düzenlenme tarihleriyle birlikte anlam ve kapsamlarına göz

atılmalıdır. Adli Sicil Kanununun 13/A maddesi, 6.12.2006 tarihli ve 5560

sayılı Kanunun 38. maddesiyle 5332 sayılı Kanuna eklenmiştir. Türk Ceza Kanunu

ise 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Öte yandan 6343 sayılı

Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına; Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile

Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanunun veterinerlik

mesleğini yapmaya hak kazananlara hak yoksunluğunu düzenleyen 6. maddesi ise

23.1.2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanunun 181. maddesiyle düzenlenmiştir.

Görüldüğü üzere veteriner hekimlere hak yoksunluğunu getiren özel düzenleme,

gerek TCK ve gerekse Adli Sicil Kanununun 13/A maddesinden sonra, başka deyişle

ilgili kurallar bilinerek düzenlenmiştir. Bu nedenle incelenen kural veteriner

hekimlik mesleğine ilişkin özel düzenleme niteliğindedir.

4. İncelenen 6/1-a madde ve bendinin ilk cümlesi “Türk Ceza Kanununun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile” ibaresiyle başlamaktadır. Böylece Kanun koyucunun bu özel düzenleme ile anılan bentte sayılan suçlar ve bu arada anayasal düzene karşı işlenen suçlardan mahkumiyet halinde süresiz bir hak yoksunluğu öngördüğü sonucunun çıkarılması gerekmektedir.

5. Şüphesiz kamu görevinde istihdam edileceklerle ilgili

sınırlamalar meşru amaçlar çerçevesinde ayrıca değerlendirilebilir. Bununla

birlikte kanunla bir meslek mensubunun özel yaşamında hayatını kazanma

imkanından süresiz olarak yoksun bırakılmasının demokratik toplumda gerekliliği

ve orantılılığı oldukça tartışmalı hale gelecek ve bu durumun Anayasa’nın 13.,

48, 49. maddeleriyle bağdaştırılması güç olabilecektir. Nitekim AYM’nin 2008/17

E., 2010/44 K. sayılı ve 25.2.2010 sayılı kararında benzer değerlendirmelerle

28. maddedeki bir kısım suçlarla bağlantılı olarak iptal kararı verilmiştir. İptal

gerekçesinde, kuraldaki düzenlemelerde meslek veya görevlerin özellikleri,

suçların ve cezaların niteliği, cezalar miktarına bakılmaksızın ve bir

kademelendirme yapılmaksızın eylemle orantısız bir hak yoksunluğu

öngörülmesinin adaletli olmadığı ve hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığı

belirtilmiştir. Benzer değerlendirmeler Mahkemenin 2008/80 E., 2011/81 K.,

18.5.2011 ile 2012/61 E., 2012/135 K., 27.9.2012 tarih ve sayılı kararlarında

da yapılmıştır. Öte yandan belirtilen iptal gerekçelerine karşın kamu

görevlileri bakımından Danıştay kararlarında Adli Sicil Kanununun 13/A

maddesindeki süreler geçse ve yasaklanmış hakların iadesine karar verilse dahi

657 sayılı DMK’nun 48. maddesi uyarınca anılan maddede sayılan suçlardan mahkum

olanların devlet memurluğuna girmelerinin mümkün olmadığı belirtilmektedir

(bkz. Danıştay İDDK 27.6.2022, E. 2022/1141, K. 2022/2318; 5.10.2023, E.

2023/444, K. 2023/1833).

6. Öte yandan çoğunluk gerekçesindeki gibi 5332 sayılı Kanunun 13/A maddesindeki düzenlemenin buna istisna oluşturduğu düşünülmekteyse, bu özel düzenlemede bu hususun da belirtilmesi gerekirdi. Kuralın bu düzenleniş biçimi karşısında ihtilaflı yorum veya içtihatlarla bu imkanın tanındığına ilişkin değerlendirmeler, kanundaki belirsizliği ve kalite sorununu aşmaya yeterli olmayacaktır. Bu tür değerlendirmeler uygulamanın gelecekte aksi yönde gelişmesini önleme güvencesini taşımamaktadır. Açıkladığım hukuki gerekçeler karşısında incelenen kuralın iptal edilmesi gerektiği görüşündeyim.

Başkan

Kadir ÖZKAYA

Başkanvekili

Hasan Tahsin GÖKCAN

Başkanvekili

Basri BAĞCI

Üye

Engin YILDIRIM

Üye

Rıdvan GÜLEÇ

Üye

Recai AKYEL

Üye

Yusuf Şevki HAKYEMEZ

Üye

Yıldız SEFERİNOĞLU

Üye

Selahaddin MENTEŞ

Üye

İrfan FİDAN

Üye

Kenan YAŞAR

Üye

Muhterem İNCE

Üye

Yılmaz AKÇİL

Üye

Ömer ÇINAR

KARŞIOY

İtiraz konusu kurala ilişkin E.2023/80, K.2024/142 sayılı dosyada belirttiğimiz gerekçelerle çoğunluk görüşüne iştirak edilmemiştir.

Başkanvekili

Hasan Tahsin GÖKCAN

KARŞIOY GEREKÇESİ

1. Mahkememiz çoğunluğunun 9/3/1954 tarihli ve 6343 sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun’un 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanun’un 181. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinin “Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile;…” bölümü ile “…Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar…” ve “…hapis cezasına mahkûm olmak.” ibarelerinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ilişkin kanaatine katılmamaktayım.

2. Dava konusu ibarelerin yer aldığı Kanun’un 6. maddesinde veteriner hekimlik mesleğinin icrası için bazı suçlardan mahkum olmamak sayılmış olup bunlar içerisinde birinci fıkrada Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçtan hapis cezasına mahkûm olmamak da yer almaktadır.

3. Mahkememiz çoğunluğu yaptığı değerlendirmede kuralla veteriner hekimlik için bir hak yoksunluğu getirilmekte ise de yasaklanmış hakların geri verilmesi kurumuyla bu hak yoksunluğunun esasında süresiz olmadığı, bu sürenin yeni kurumla birlikte diğer koşulların yanında üç yılla sınırlandırıldığı, bu sürenin de veteriner mesleğinin icrası için anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanlara aşırı bir külfet yüklemediği sonucuna ulaşarak kuralın Anayasa’nın 13., 48. ve 49. maddelerine aykırı olmadığı sonucuna ulaşmıştır (Bkz.: §§ 36-37).

4. Öncelikle ifade etmek gerekir kural kamu veya özel sektör ayırımı yapmaksızın veteriner hekimlik mesleğinin icrasını sınırlandırmaktadır. Ancak veteriner hekimlik mesleğinin icrasının sınırlandırılabilmesi için anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçtan hapis cezasına mahkûm edilmiş olmak şartı yer almaktadır. Öte yandan kural gereği bu suçtan mahkumiyetin bir sonucu olarak kişi veteriner hekimlik mesleğinin icrasını herhangi bir süre sınırı olmaksızın gerçekleştiremeyecektir.

5. Veteriner hekimlik mesleğinin icrasının bu şekilde süre sınırı olmaksızın sınırlandırılması çoğunluk kararında ifade edildiği biçimde meşru bir amaca dayanır olsa bile dava konusu kural bu tür mahkumiyet alan veteriner hekimler açısından Anayasa’nın 48. ve 49. maddelerinde güvence altına alınan çalışma ve sözleşme özgürlüğü ile çalışma hakkına ölçüsüz bir sınırlama getirmektedir.

6. Nitekim bu minvalde yapılan bir bireysel başvuruda Anayasa Mahkemesi güveni kötüye kullanmak suçundan aldığı mahkûmiyet kararının bir sonucu olarak başvurucunun hekimlik mesleğindeki hak ve yetkilerini kullanmasının ömür boyu yasaklanması nedeniyle özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir (Bkz.: Ahmet Gödeoğlu, B. No: 2018/28616, 17/11/2021, §§ 45-52).

7. Her ne kadar bireysel başvuru

kararındaki bu gerekçeyi Mahkememiz çoğunluğu bu kararda revize ederek dava

konusu kuralla veteriner hekimlik için bir

hak yoksunluğu getirilmekte ise de yasaklanmış hakların geri verilmesi

kurumuyla bu hak yoksunluğunun esasında süresiz olmadığını, bu sürenin

yasaklanmış hakların geri verilmesi kurumuyla birlikte diğer koşulların yanında

üç yılla sınırlandırıldığını ve öngörülen sürenin veteriner hekimlik mesleğinin

icrası için anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm

olanlara aşırı bir külfet yüklemediğini belirtmiştir (Bkz.: § 36).

Bununla birlikte kanaatimizce burada veteriner hekimlerin anılan haklarına yine

de ölçüsüz bir müdahale söz konusudur.

8. Somut kural bağlamında veteriner hekimlerin hak yoksunluğu, asıl cezanın çektirilmesi sonrasında 25/5/2005 tarih ve 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu’na 6/12/2006 tarih ve 5560 sayılı Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun'un 38. maddesiyle eklenen 13/A maddesinde yeniden düzenlenen yasaklanmış hakların geri verilmesi yolu işletilerek mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş olması, kişinin infazın tamamlanmasından itibaren üç yıllık süre içerisinde yeni bir suç işlememesi ve hayatını iyi halli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir kanaatin oluşması durumunda kaldırılabilmektedir.

9. Bununla birlikte ifade etmek gerekir ki yasaklanmış

hakların geri verilmesi otomatik biçimde işleyen ve öngörülen bu üç şartın

birlikte gerçekleşmesi durumunda her halde olumlu sonuç alınabilen etkili bir

yol şeklinde sonuç vermeye müsait olmaktan uzaktır. Zira Kanun’daki düzenleniş

biçiminde de “kanunların belli bir suçtan dolayı veya belli bir cezaya

mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarının giderilebilmesi için” yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluna

gidilebileceği ifade edilmektedir. Ek olarak, buradaki “gidilebileceği”

şeklindeki ifade mahkum olan kişiye yönelik olarak kullanılmış olsa dahi bu

konuda verilecek kararda bu üç şartın içerisinde yer alan “hayatını iyi

halli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir kanaat oluşması” şeklinde

hakime takdir yetkisi tanıyan bir ibare bulunduğu dikkate alınmalıdır.

10. Elbette hakimlerin takdirlerini Anayasa’nın 138. maddesinin birinci fıkrasında da vurgulandığı üzere “Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre” kullanması gerekmektedir. Ancak diğer iki şart olan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş olması ve kişinin infazın tamamlanmasından itibaren üç yıllık süre içerisinde yeni bir suç işlememesi gibi net şartların varlığına rağmen yine de “hayatını iyi halli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir kanaat oluşması” şartına yer verilmesi uygulamada takdire bağlı olarak olumsuz sonuçlar ortaya çıkmasının ihtimal dahilinde olduğunu akla getirmektedir.

11. Uygulamada yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluna başvurulduğunda karşılaşılan kimi olumsuz örnekler de bu endişeyi haklı çıkarmakta olup bu durum dava konusu kuralın Anayasa’ya uygunluk denetiminde bu hususun da dikkate alınması gerektiğini göstermektedir. Zira burada takdire bağlı kullanımın, uygulamada karşılaşılan kimi örneklerde de görülebileceği üzere bu hakkın kullanımını etkisizleştirebileceğinden kuralın Anayasa’ya uygunluk denetiminde bu hususun da gözden uzak tutulmaması gerekmektedir.

12. Nitekim Anayasa Mahkemesine yapılan bir bireysel

başvuruda verilen ihlal kararı bu konudaki uygulamanın nasıl amacına uygun

sonuç vermediğini göstermektedir. Almış olduğu cezalara ilişkin kararların

kesinleşip yerine getirildiği, infaz tarihlerinin üzerinden 16 yıla yakın bir

sürenin geçtiği ileri sürülerek kanunda belirtilen şartların gerçekleştiğini

iddia eden başvurucu asliye ceza mahkemesinden memnu hakların iadesi talebinde

bulunmuştur. Bunun üzerine derece mahkemelerince hayatını iyi halli olarak

sürdürdüğü hususunda yeterli kanaat oluşmadığından talebi yerinde görülmemiştir.

Yapılan başvuru üzerine Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ayrı ve açık bir

yanıt verilmesini gerektiren ve talebinin kabul edilebilmesine neden olabilecek

nitelikte olan "hakkındaki cezaların infazının tamamlandığı tarihten

itibaren 16 yıllık bir sürenin geçmiş olduğuna" dair iddiasının

tartışılmamış ve karşılanmamış olmasını başvurucunun Anayasa'nın 36. maddesinde

güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar

hakkının ihlali olarak değerlendirmiştir (Bkz.: Mümtaz Bekci, B. No:

2014/16269, 8/11/2017, §§ 29-31).

13. Ek olarak bahse konu mesleğin veteriner hekimlik

mesleği olduğu göz önünde tutulduğunda yasaklanmış hakların geri verilmesi

yoluna ancak asıl cezanın infazının tamamlanmasından itibaren üç yıl geçtikten

sonra başvurulabilmesi de ölçüsüzlüğü daha net biçimde göstermektedir. Zira

kişi zaten asıl cezayı çekmiştir. Buna rağmen veteriner hekimlik mesleğinin

icrası için üç yıllık bir sürenin geçmesini beklemek veteriner hekimlerin

Anayasa’nın 48. ve 49. maddelerinde güvence altına alınan çalışma ve sözleşme özgürlüğü ile çalışma hakkına yapılan

müdahaleyi daha da ölçüsüz hale sokacaktır. Dolayısıyla asıl cezanın infazıyla

birlikte veteriner hekimlik mesleğinin icrasını engelleyen güvenlik tedbirinin

sona ermemesi somut kural bağlamında ölçüsüzlüğü daha da belirginleştirmektedir.

14. Bu nedenle infazın tamamlanmasından sonraki geçmesi gereken üç yıllık bekleme süresi ile ilgili olarak çoğunluk kararındaki “üç yıllık süre şartıyla veteriner hekimlik mesleğinin özel muayenehane bünyesinde veya serbest olarak icrasının süresiz olarak sınırlanmadığı ve bu üç yıllık sürenin veteriner hekimlik mesleğinin niteliği gözetildiğinde makul ve orantılı olduğu” (§ 34) biçimindeki gerekçeye de katılmak mümkün değildir.

15. Sonuç olarak yukarıda sıralanan gerekçeyle 9/3/1954 tarihli ve 6343 sayılı Veteriner Hekimliği

Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül

Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun’un 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı

Kanun’un 181. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin birinci fıkrasının (a)

bendinde yer alan “…Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar…”

ibaresinin kişilerin Anayasa’nın 48. ve 49.

maddelerinde güvence altına alınan çalışma

ve sözleşme özgürlüğü ile çalışma hakkına yapılan müdahaleyi ölçüsüz hale

getirdiği için Anayasa’nın 13., 48. ve 49. maddelerine aykırı olduğundan iptali

gerektiği kanaatiyle Mahkememiz çoğunluğunun aksi yöndeki kararına

katılmamaktayım. Üye Engin YILDIRIM Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Kenan YAŞAR Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ