AYM Norm Denetimi E.2025/33 K.2025/221

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 231. maddesi şöyledir: “Çocuğun soybağını değiştirme Madde 231- (1) Bir çocuğun soybağını değiştiren veya gizleyen kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (2) Özen yükümlülüğüne aykırı davranarak, sağlık kurumundaki bir çocuğun başka bir çocukla karışmasına neden olan kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Kadir ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI’nın katılımlarıyla 11/2/2025 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine Basri BAĞCI’nın karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Mehmet AKTEPE tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. İtirazın Gerekçesi

3. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralın evli olan kadının evlilik dışı doğan çocuğunu maddi gerçeğe uygun olarak nüfusa kaydettirememesi nedeniyle gerçekleştirdiği eylemleri cezalandırdığı, bu durumun evli olan kadınlarla evli olmayan kadınlar arasında eşitlik ilkesine aykırı uygulamalara neden olduğu, ayrıca bu hâlin maddi gerçeğin ortaya çıkmasını geciktirdiği belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 10., 13., 36., 38. ve 141. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

4. İtiraz konusu kural, bir çocuğun soy bağını değiştiren veya gizleyen kişinin bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılmasını öngörmektedir. 5. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti; eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuk kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimine açık olan devlettir.

6. Ceza hukukunun toplumun kültürel, sosyal ve ekonomik hayatıyla yakından ilgili olması nedeniyle suç ve suçlulukla mücadele amacıyla ceza ve ceza muhakemesi alanında sistem tercihinde bulunulması devletin suç siyaseti ile ilgili bir husustur. Bu bağlamda hukuk devletinde ceza hukukuna ilişkin düzenlemeler bakımından kanun koyucu.

Anayasa’nın temel ilke ve kurallarına bağlı kalmak şartıyla toplumda belirli eylemlerin suç sayılıp sayılmaması, suç sayıldıkları takdirde hangi çeşit ve ölçüde ceza yaptırımlarıyla veya seçenek yaptırımlarla karşılanacağı, hangi hâl ve hareketlerin ağırlaştırıcı ya da hafifletici öge olarak kabul edileceği gibi konularda takdir yetkisine sahiptir (AYM, E.2025/8, K.2025/125, 3/6/2025, § 32).

Kanun koyucunun bu konudaki tercih ve takdirinin yerindeliğinin incelenmesi anayasal denetim kapsamı dışında kalmaktadır (AYM, E.2017/170, K.2018/77, 5/7/2018, § 12).

7. Kanun koyucu, takdir yetkisi kapsamındaki bu düzenlemeleri yaparken hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan ölçülülük ilkesiyle de bağlıdır. Bu ilke ise elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik getirilen kuralın ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, gereklilik getirilen kuralın ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını, orantılılık ise getirilen kural ile ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü ifade etmektedir. Bir kuralda öngörülen düzenleme ile ulaşılmak istenen amaç arasında da ölçülülük ilkesi gereğince makul bir dengenin bulunması zorunludur.

8. Kuralda bir çocuğun soy bağının değiştirilmesi veya gizlenmesi hâlinde bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası öngörülmektedir. Çocuğun, ailesiyle soy bağı ilişkisi kurarak kökenini, başka bir deyişle ebeveynini öğrenmesi, gerçek ana ve babasının nüfusuna kaydedilerek buna ilişkin haklardan yararlanması maddi ve manevi varlığının korunması açısından önem taşımaktadır. Dolayısıyla soy bağının sağlıklı ve gerçeğe uygun bir şekilde kurulmasını sağlayan kuralla bireyin kişiliğini ve kimliğini oluşturma hakkının korunmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır.

9. Öte yandan Anayasa’nın 41. maddesinde “Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır./ Devlet, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli tedbirleri alır, teşkilâtı kurar./ Her çocuk, korunma ve bakımdan yararlanma, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça, ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahiptir./ Devlet her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır.” denilmiştir. Bu itibarla kuralın ana ve babayla olan soy bağı ilişkisini korumak suretiyle anılan madde kapsamında çocukların ve ailenin korunmasına da katkı sunduğu anlaşılmaktadır.

10. Bu itibarla soy bağı ilişkisinde istikrarın sağlanmasını ve çocuğun korunmasını hedefleyen kuralın kamu yararı dışında bir amaca yönelik olmadığı, dolayısıyla anayasal anlamda meşru bir amaç taşıdığı açıktır.

11. Öte yandan soy bağına ilişkin hukuki düzenlemeler Anayasa’nın anılan maddesine uygun olarak devletin çocuğun ve ailenin korunmasına ilişkin yükümlülüğünün bir gereğidir. Kuralla suça konu fiili işleyen kişiler için hapis cezası öngörülmüştür. Kuralda düzenlenen suç için hürriyeti bağlayıcı ceza öngörülmesinin suça konu fillerin işlenmesi bakımından caydırıcı bir etki meydana getireceği açıktır. Bu itibarla kuralın anılan meşru amaca ulaşma bakımından elverişli ve gerekli olmadığı söylenemez.

12. Kuralda suç olarak düzenlenen fiil ile bunlara bağlanan yaptırımın niteliği ve ağırlığı gözetildiğinde kuralla ulaşılmak istenen amaç ve araç arasında bulunması gereken makul dengenin gözetildiği anlaşılmaktadır. Ayrıca sanık hakkında verilen hapis cezasının değişen durum ve şartlara göre ertelenebileceği, seçenek yaptırımlara çevrilebileceği ya da lehe olan hükümlerin uygulanabileceği de açıktır. Bu itibarla kuralın orantılılık ilkesine aykırı bir yönünün bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

13. Bunun yanında Anayasa’nın 38. maddesinin birinci fıkrasında “Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez.” denilerek suçun kanuniliği, üçüncü fıkrasında da “Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur.” denilerek cezanın kanuniliği ilkesi güvence altına alınmıştır.

14. Anayasa’nın anılan maddesinde yer alan suçta ve cezada kanunilik ilkesi uyarınca hangi fiillerin yasaklandığının ve bu yasak fiillere verilecek cezaların hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak açıklıkta, anlaşılır ve sınırları belirli olarak kanunda gösterilmesi gerekmektedir. Kişilerin yasak fiilleri önceden bilmeleri düşüncesine dayanan bu ilkeyle temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması amaçlanmaktadır (AYM, E.2020/16, K.2020/33, 25/6/2020, § 15).

15. Kuralda değiştirmesi ve gizlenmesi yaptırıma bağlanan soy bağının kurulması, kapsam ve sınırları 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenmiştir. Anılan Kanun’un 282. maddesinde çocuk ile ana arasındaki soy bağının doğumla, çocuk ve baba arasındaki soy bağının ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulacağı, ayrıca soy bağının evlat edinme yoluyla da kurulabileceği belirtilmiştir.

16. Bu bağlamda Yargıtay kararlarında da Kanun’un 285. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır.” şeklindeki hüküm ile 295. maddesinin üçüncü fıkrasındaki “Başka bir erkek ile soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz.” şeklindeki düzenlemeye vurgu yapılarak evlilik birliği devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan evlilik dışı çocukların,

biyolojik babası üzerine derhâl kaydedilmesinin mümkün olmadığı ve resmî nikahlı eşin üzerine kaydedilmesinin kanundan kaynaklanan bir zorunluluk olduğu, bu suretle evli kadın yönünden kuralda öngörülen suçun yasal unsurlarının oluşmayacağı belirtilmiştir (Yargıtay 11. Ceza Dairesi, E.2021/10029, K.2024/6251, 8/5/2024).

17. Dolayısıyla kuralda suç olarak öngörülen fiil ve yaptırımın herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net olarak düzenlendiği gözetildiğinde kuralda suç ve cezaların kanuniliği ilkesine aykırı bir yön bulunmamaktadır. 18. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2. ve 38. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın 10., 13., 36. ve 141. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

Üye · Yılmaz AKÇİL Üye · Ömer ÇINAR Üye · Metin KIRATLI Başkanvekili · Basri BAĞCI