Danıştay 4. Daire E.2024/1832 K.2024/4812

... Elektrik Üretim Anonim Şirketi VEKİLİ : Av....

KARŞI TARAF (DAVACI) : ... VEKİLİ : Av. ...

İSTEMİN KONUSU

... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ

Dava konusu istem: Van İli, Erciş İlçesi sınırlarında ... Elektrik Üretim Anonim Şirketi tarafından kurulması planlanan "Zilan Regülatörü ve Hidroelektrik Santralinin (HES) (6,32 MWm/6,07 MWe) Proje Revizyonu ve Kapasite Artışı" projesine ilişkin olarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca verilen ... tarihli ve ... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istenilmiştir.

İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: Davanın reddi yolundaki İdare Mahkemesi kararının Danıştay Altıncı Dairesinin 16/02/2022 tarih ve E:2021/10376, K:2022/1713 sayılı kararıyla bozulması üzerine, bozma kararına uyularak, dava konusu işlemin iptali yolunda verilen İdare Mahkemesi kararının Danıştay Dördüncü Dairesinin 21/09/2023 tarih ve E:2023/11959, K:2023/5054 sayılı kararıyla bozulması üzerine, bozma kararına uyularak yeniden yapılan yargılama neticesinde; ''Dava dosyasında mevcut bilgi ve belgeler ile bilirkişi raporlarının birlikte değerlendirilmesinden;

her ne kadar, anılan raporlarda yer alan inşaat, ziraat ve jeoloji uzmanlarınca, dava konusu işlemin ilgili uzmanlık alanları itibarıyla uygun olduğu yönünde görüş ve kanaat belirtilmiş ise de, özellikle ekolojik canlılığın devamı için gerekli olan can suyu miktarının dere yatağına % ce (% olarak) ne kadar bırakılacağının proje tanıtım dosyasında belirtilmemiş olması,

DSİ tarafından sunulan bilgi ve belgelerden de anlaşılacağı üzere 2021 ve 2022 su yılı Zilan HES-Erciş Can Suyu AGİ verileri dikkate alınarak aylık ortalama akım değerleri ve Proje Tanıtım Dosyasında sunuları bırakılması gereken can suyu miktarlarının, 2021 ve 2022 su yıllarında Proje Tanıtım Dosyası ve eki olan Ekolojik Değerlendirme Raporunda belirtilen bırakılması gereken can suyu miktarlarından 2021 su yılı içerisinde Mayıs, Haziran ve Ağustos aylarında daha düşük bir debinin bırakıldığı, 2022 su yılı içerisinde ise Ağustos ayında belirlenen can suyu miktarından daha düşük bir debinin bırakıldığı,

HES projesinde balıkların geçişi için teşkil edilmesi gereken balık geçidinin proje detaylarına uygun bir şekilde inşa edildiği, ancak balık geçidinin yıl içerisinde kesintisiz bir şekilde hizmet verebilmesi için gerekli olan su miktarının balık geçidinden verilmediği ve derenin belirli kesimlerinde su akışının tamamen kesildiği, hidrolojik açıdan yapılan değerlendirmeler ışığında, bırakılması gereken can suyu miktarlarının özellikle kurak dönemlerde yeterli miktarlarda bırakılmadığı,

bu durumun canlı yaşamını olumsuz etkileyebileceği, balık geçidi olarak kullanılan yapıdan bırakılan su miktarlarının balıkların geçişini sağlayamayacak düzeyde düşük olduğu ve bu durumun dere içerisinde yaşayan canlıların yaşamını olumsuz etkileyeceği, bunun sonucu olarak da alanda can suyuna ihtiyaç duyacak ekolojik çeşitliliğin ihtiyaç duyacağı su miktarının yeterli olamayacağı, yine alanda bulunan su ürünlerinin ve flora-faunanın endemik çeşitliliği bakımından proje tanıtım dosyasının yeterli kapsamda olmadığı görülmektedir.

Bu durumda, Van ili, Erciş ilçesi sınırlarında Zilan Elektrik Üretim Anonim Şirketi tarafından kurulması planlanan "Zilan Regülatörü ve HES (6,32 MWm/6,07 MWe) Proje Revizyonu ve Kapasite Artışı" projesine ilişkin Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ... tarih ve ... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararıyla ilgili olarak,

Çevre Kanunu ve Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında çevre üzerindeki olumsuz etkilerini, projenin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmalarla alınacak önlemlerin ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olmayan,

projenin çevreye olabilecek olumsuz yöndeki etkilerinin önlenmesi ya da zararının çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için gerekli önlemlerin alınmadığı ve literatür bilgilerine dayalı hazırlanan ve proje özelinde uygun ve yeterli olmayan Proje Tanıtım Dosyasına göre verilen dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararında hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.'' gerekçeleriyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI

1-Davalı tarafından; Mahkemenin ... sayılı dosyasında düzenlenen ve karara esas alınan bilirkişi raporunun, bu dosyadan taraflarına tebliğe çıkarılmadığı, savunma hakkının kısıtlandığı, PTD'nin yeterli olup olmadığı hususlarının planlama aşamasına göre yapılması gerektiği, taahhüde aykırılığın tespitinin planlama değil, uygulama aşaması ile ilgili olduğu, uygulamaya ilişkin olarak tespit edilen eksikliklerin/aykırılıkların, planlama aşamasına ilişkin ÇED Gerekli Değildir kararını sakatlamayacağı, proje hakkında ... tarih ve ... sayılı ÇED Olumlu kararı verildiği belirtilerek, temyize konu kararın bozulması gerektiği ileri sürülmektedir.

2-Davalı yanında müdahil tarafından; davaya konu proje hakkında ... tarih ve ... sayılı ÇED Olumlu kararı verildiği, dava hakkında karar verilmesine yer olmadığı kararı verilmesi gerektiği belirtilerek, temyiz konu kararın bozulması gerektiği ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI

Savunma verilmemiştir.

TETKİK HÂKİMİ : ...

DÜŞÜNCESİ

Temyize konu kararın bozulması ve dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE

MADDİ OLAY

Van İli, Erciş İlçesi sınırlarında ... Elektrik Üretim Anonim Şirketi tarafından kurulması planlanan "Zilan Regülatörü ve Hidroelektrik Santralinin (HES) (6,32 MWm/6,07 MWe) Proje Revizyonu ve Kapasite Artışı" projesine ilişkin olarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca verilen ... tarihli ve ... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istemi ile bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT

2872 sayılı Çevre Kanununun 2. maddesinde. "Çevresel Etki Değerlendirmesi: Gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları.

Proje Tanıtım Dosyası: Gerçekleşmesi plânlanan projenin yerini, özelliklerini, olası olumsuz etkilerini ve öngörülen önlemleri içeren, projeyi genel boyutları ile tanıtan bilgi ve belgeleri içeren dosyayı ifade eder.'' hükmüne, 10. maddesinde. "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler.

Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir" hükmüne yer verilmiştir.

25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 4. maddesinde; ''Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı: Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hakkında Komisyon tarafından yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun saptanması üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı" olarak,

"Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı: Seçme Eleme Kriterlerine Tabi Projeler hakkında yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun belirlenmesi üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı olarak tanımlanmıştır.

Aynı Yönetmelik'in 6. maddesinde, "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler. Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeler için ÇED Başvuru Dosyasını, ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum ve kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdiklere taahhütlere uymakla yükümlüdürler...

(3) Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelere hiçbir teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez...' kuralına yer verilmiş olup.

7. maddesinde, Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeler sayılmış, buna göre anılan Yönetmeliğin EK-1 listesinde yer alan projeler ile Seçme Eleme Kriterlerine tabi olup "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gereklidir" kararı verilen projeler için Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hazırlanmasının zorunlu olduğu.

15. maddesinde ise, Bu Yönetmeliğin EK-2 listesinde yer alan projeler ile kapsam dışı değerlendirilen projelere ilişkin kapasite artırımı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite artışları toplamı ile birlikte projenin yeni kapasitesi EK-2 listesinde belirtilen projelerin seçme, eleme kriterlerine tabi olduğu, hükme bağlanmış, 17. maddesinde ise.

"Bakanlık, Proje Tanıtım Dosyalarını ek-4’te yer alan kriterler çerçevesinde inceler ve değerlendirir. Bakanlık, bu aşamada gerekli görülmesi halinde Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan proje ile ilgili geniş kapsamlı bilgi vermesini, araç gereç sağlamasını, yeterliği kabul edilebilir kuruluşlarca analiz, deney ve ölçümler yapmasını veya yaptırmasını isteyebilir... (2) Bakanlık on beş (15) iş günü içinde inceleme ve değerlendirmelerini tamamlar.

Proje hakkında "ÇED Gereklidir" veya "ÇED Gerekli Değildir" kararını beş (5) iş günü içinde verir, kararı Valiliğe, proje sahibine ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara bildirir. Valilik, bu kararı askıda ilan ve internet aracılığıyla halka duyurur." düzenlemesine yer verilmiştir.

Yönetmeliğin EK-IV bölümünde Proje Tanıtım Dosyasının Hazırlanmasında Esas Alınacak Seçme Eleme Kriterleri belirtilmiş, 1. Projenin Özellikleri kısmında: a) Projenin ve yerin alternatiflerinin (proje teknolojisinin ve proje alanının seçilme nedenlerinin), b) Projenin iş akım şemasının, kapasitesinin, kapladığı alanın, teknolojisinin, çalışacak personel sayısının, c) Doğal kaynakların kullanımının (arazi kullanımı, su kullanımı, kullanılan enerji türü vb.), ç) Atık miktarının (katı, sıvı, gaz ve benzeri) ve atıkların kimyasal, fiziksel ve biyolojik özelliklerinin, d) Kullanılan teknoloji ve malzemelerden kaynaklanabilecek kaza riskinin,

2. Proje Yeri ve Etki Alanının Mevcut Çevresel Özellikleri kısmında: a) Mevcut Arazi Kullanımı ve kalitesi (tarım alanı, orman alanı, planlı alan, su yüzeyi ve benzeri), Ek-V’deki Duyarlı Yöreler Listesi dikkate alınarak korunması gereken alanlar, 3. kısmında.

Projenin İnşaat ve İşletme Aşamasında Çevresel Etkileri ve Alınacak Önlemler ile Notlar ve Kaynakların, Ekler kısmında ise: 1- Proje için seçilen yerin koordinatlarının, 2- Proje alanı ve yakın çevresinin mevcut arazi kullanımını değerlendirmek için;

yerleşim alanlarının, ulaşım ağlarının, enerji nakil hatlarının, mevcut tesislerin ve ek-5'de yer alan Duyarlı Yöreler Listesinde belirtilen diğer alanların (proje alanı ve yakın çevresinde bulunması halinde) yerlerine ilişkin verileri gösterir bilgiler 1/25.000 ölçekli halihazır harita (çevre düzeni planı, nazım, uygulama imar planı, vaziyet planı veya plan değişikliği teklifleri, topografik harita) üzerine işlenerek kısaca açıklanmasının, jeoloji haritasının ve depremselliğin belirtilmesi gerektiği şeklinde düzenlemelere yer verilmiştir.

Anılan Yönetmeliğe ekli EK-2 Seçme-Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler Listesinin 41. maddesinde. "Kurulu gücü 1-10 MWm olan hidroelektrik santralleri" seçme-eleme kriterine tabi tutularak bu projeler için sunulan Proje Tanıtım Dosyası üzerinden ÇED raporu hazırlanmasına gerek olup olmadığına karar verilebileceği, düzenlenmiştir. Yine dava konusu işlemde yer aldığı şekliyle.

25.11.2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Geçici 1. maddesi kapsamında uygulanan 03.10.2013 tarih ve 28784 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren, Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin EK-2 Listesi (Seçme-Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler Listesi), 46. maddesi “Kurulu gücü 1- 25 MWm arasında olan hidroelektrik enerji santralleri" seçme-eleme kriterine tabi tutularak bu projeler için sunulan Proje Tanıtım Dosyası üzerinden ÇED raporu hazırlanmasına gerek olup olmadığına karar verilebileceği, düzenlenmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Dosyanın incelenmesinden; dava konusu ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir'' kararının iptali yolundaki ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararı sonrasında, projenin idare tarafından tekrar değerlendirildiği ve yapılan değerlendirme neticesinde bu kez davaya konu proje için ÇED süreci işletilerek ÇED Yönetmeliğinin 14. maddesi çerçevesinde yapılan inceleme sonucunda ... tarihli ve ... sayılı ÇED Olumlu kararının tesis edildiği anlaşılmaktadır.

Uyuşmazlıkta; temyize konu kararda, her ne kadar Dairemizin bozma kararına uyularak İdare Mahkemesince dava dosyasındaki bilgi ve belgeler ile düzenlenen yeni bilirkişi raporu birlikte değerlendirilmek suretiyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiş ise de, söz konusu projeyle ilgili idarece ÇED süreci işletilerek ... tarih ve ... sayılı yeni bir ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu'' kararının verildiği, aynı projeyle ilgili daha önce verilen dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararının uygulanma olanağının bulunmadığı dikkate alındığında, davalı idarece, dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararının zımni olarak geri alındığının kabulü gerekmekte olup, bakılmakta olan davanın konusunun kalmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Öte yandan; UYAP sisteminde yapılan sorgulama neticesinde de, aynı işleme karşı başka bir davacı tarafından açılan davada, dava konusu işlemin iptali yolunda verilen ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:... , K:... sayılı kararının Dairemizin 21/03/2024 tarih ve E:2024/275, K:2024/2001 sayılı kararı ile aynı gerekçe ile bozulduğu ve karar verilmesine yer olmadığına karar verildiği anlaşılmıştır.

Bu itibarla, konusu kalmayan dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesi gerekirken, dava konusu işlemin iptali yolunda verilen temyize konu İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.

(X) KARŞI OY

İdari işlemlerin hukuka aykırı oldukları iddiasıyla açılan iptal davalarında, dava konusu işlemin, tesis edildiği tarih itibarıyla ve tesis edildiği dönemde yürürlükte bulunan mevzuat hükümleri çerçevesinde hukuka uygunluk denetimi yapılarak hukuka aykırı idari işlemin hukuksal geçerliliğine son verilmesi, hukuk düzeninde hukuka aykırı işlemlerin bulunmamasının sağlanarak hukuk devletinin korunması amaçlanmaktadır. İdare hukuku ilkelerine göre, iptal kararları, iptali istenilen işlemi, tesis edildiği tarih itibarıyla ortadan kaldırarak, işlemin tesisinden önceki hukuki durumun geri gelmesini sağlar.

Dosyanın incelenmesinden; dava konusu ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir'' kararının iptali yolundaki temyize konu ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararında yer alan iptal gerekçeleri dikkate alınmak suretiyle idare tarafından yeniden yapılan değerlendirme neticesinde dava konusu proje için ... tarih ve ... sayılı yeni bir ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu'' kararının tesis edildiği anlaşılmıştır.

Bu durumda, dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararının Mahkemece iptali nedeniyle ve yargı kararının yerine getirilmesi amacıyla konu idarece tekrar değerlendirilerek bu kez "ÇED Olumlu" kararının tesis edilmiş olduğu anlaşıldığından, Mahkemece hukuka aykırılığı tespit edilen dava konusu işlemin tesis edildiği tarih itibarıyla hukuka uygun olup olmadığı incelenmek suretiyle Mahkeme kararında hukuki isabet bulunup bulunmadığı hakkında bir karar verilmesi gerektiği oyu ile dava konusu işlemin iptaline ilişkin temyize konu İdare Mahkemesi kararının bozularak, karar verilmesine yer olmadığı yolunda verilen çoğunluk kararına katılmıyoruz.