Danıştay 6. Daire E.2022/5777 K.2023/7843

2- … VEKİLLERİ : Av. …

DAVALILAR : 1- … - …

VEKİLİ

I. Hukuk Müşaviri Yrd. V. … 2- … Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı VEKİLİ : Av. …

DAVANIN KONUSU

Aydın İli sınırları içinde yer alan 2019/A-8 numaralı jeotermal kaynak arama ruhsat sahasında yatırımın devamı, termin planının aksamaması, kuyuların açılması ve kuyulardan elde edilecek akışkanı taşıyacak boru hatlarının inşası amacıyla ekli listede bulundukları yer ile parsel numaraları belirtilen taşınmazların Aydın Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı tarafından 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırılmasına ilişkin 19/04/2022 tarih ve 31814 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 18/04/2022 tarih ve 5424 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararının Aydın İli, Köşk İlçesi, … Mahallesi, … parsel sayılı taşınmaz yönünden iptali istenilmektedir.

DAVACILARIN İDDİALARI

Uyuşmazlığa konu taşınmazın tarım arazisi olduğu, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesinde düzenlenen acele kamulaştırmanın şartlarının dava konusu olayda gerçekleşmediği, acelelik halinin bulunmadığı ve mülkiyet hakkının ihlal edildiği ileri sürülmektedir.

SAVUNMALARIN ÖZETİ

Davanın süresinde açılmadığı; TMMOB Ziraat Mühendisleri Odasının dava açma ehliyetinin bulunmadığı; İçişleri Bakanlığının 25/03/2022 tarih ve 5620 sayılı oluru ile kamu yararı kararının alındığı; proje kapsamındaki taşınmazların pazarlık usulü ile devrinin sağlanamaması, jeotermal arama ruhsatının süreli olması, ülkemizin enerji ihtiyacı ve dışa bağlılığın sona erdirilmesi, cari açığın azaltılması hususları dikkate alınarak 5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanununun 12. maddesine ve Uygulama Yönetmeliğinin 22. maddesine istinaden 2942 sayılı Kanunun 27. maddesi uyarınca dava konusu işlemin tesis edildiği; acelelik halinin gerçekleştiği belirtilerek davanın reddi gerektiği savunulmaktadır.

DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ …'IN DÜŞÜNCESİ : Davacılardan TMMOB Ziraat Mühendisleri Odasına yönelik davanın ehliyet yönünden reddi; uyuşmazlığa konu taşınmaz yönünden ise dava konusu işlemin iptali gerektiği düşünülmektedir.

DANIŞTAY SAVCISI ..'IN DÜŞÜNCESİ

Dava, Aydın İli sınırları içinde yer alan 2019/A-8 numaralı jeotermal kaynak arama ruhsat sahasında yatırımın devamı, termin planının aksamaması, kuyuların açılması ve kuyulardan elde edilecek akışkanı taşıyacak boru hatlarının inşası amacıyla ekli listede bulundukları yer ile parsel numaraları belirtilen taşınmazların Aydın Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı tarafından 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırılmasına ilişkin 19/04/2022 günlü, 31814 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 18/04/2022 günlü, 5424 sayılı Cumhurbaşkanı Kararının iptali istemiyle açılmıştır.

Davalı idarelerin süre itirazı yerinde görülmemiştir.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 2. maddesinin 1/a bendinde iptal davaları, idari işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılan davalar olarak tanımlanmıştır.

İptal davası açılabilmesi için gerekli olan menfaat ilişkisi kişisel, meşru, güncel bir menfaatin bulunması halinde gerçekleşecektir. Başka bir anlatımla, iptal davasına konu olan işlemin davacının menfaatini ihlal ettiğinden söz edilebilmesi için, davacının kişisel menfaatini ihlal etmesi, işlem ile davacı arasında ciddi ve makul bir ilişkinin bulunması gerekmektedir. İdari işlemlerin hukuka uygunluğunun yargı yoluyla denetimini amaçlayan iptal davasının görüşülebilmesi için ön koşullardan olan " dava açma ehliyeti" iptal davasına konu kararın niteliğine göre idari yargı yerince değerlendirilmektedir.

Anayasanın kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarını düzenleyen 135. maddesinde; "Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve üst kuruluşları; belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleri ile ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere meslek disiplini ve ahlakını korumak maksadı ile kanunla kurulan ve organları kendi üyeleri tarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında, gizli oyla seçilen kamu tüzel kişilikleridir... Bu meslek kuruluşları, kuruluş amaçları dışında faaliyette bulunamazlar." hükmü yer almıştır.

6235 sayılı Türk Mühendis ve Mimarlar Odaları Birliği Kanunu hükümleri ile de kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının amaçları dışında faaliyette bulunamayacakları belirtilmiş olduğundan, anılan kuruluşların idari işlemlere karşı sadece kuruluş kanunlarında gösterilen amaçları doğrultusunda dava açma ehliyetleri bulunmaktadır.

Uyuşmazlıkta, davacılardan TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası tarafından, ülkemizin tarımsal kaynaklarının, topraklarının korunması için gereken her türlü girişimde bulunmakla yükümlü olmaları nedeniyle, tarım alanı niteliğindeki bölgeye ilişkin olarak tesis edilen dava konusu acele kamulaştırma kararının iptali istenilmişse de; subjektif nitelikte bir işlem olan ve mülkiyet hakkını sınırlandırıcı nitelik taşıyan acele kamulaştırma işleminin iptali isteminin taşınmazların malikine veya başka ayni hak sahibine ait ve onun tarafından kullanılabilecek bir hak olduğu kuşkusuz olup, davacı odanın davada subjektif dava açma ehliyetinin bulunmadığı sonucuna varılmıştır.

Diğer davacı Bahri Okumuş'un paydaşı olduğu Aydın İli, Köşk İlçesi, Mezeköy mahallesi, 159 parsel sayılı taşınmaz yönünden:

Dosyanın incelenmesinden, davanın devamı sırasında, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 8. maddesi gereğince davacı ile davalı idarelerden Aydın Valiliği Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı arasında yapılan görüşmeler sonucunda uzlaşmaya varıldığı ve düzenlenen anlaşma tutanağına dayanılarak 22/03/2023 tarihinde davacının taşınmazdaki hissesinin Aydın Valiliği Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığına devredildiği, devre ilişkin tapu kayıt bilgisi ve anlaşma tutanağının davalı idare yanında davaya katılan şirket tarafından dosyaya ibraz edildiği anlaşılmaktadır.

Bu durumda; dava konusu işlem ile acele kamulaştırılmasına karar verilen taşınmazın davacıya ait payının, taraflarca yapılan uzlaşma görüşmeleri sonucunda idare adına tapuya tescil edilmiş olması sebebiyle, konusu kalmayan davanın incelenmesine olanak bulunmamaktadır.

Açıklanan nedenlerle, davanın TMMOB Ziraat Mühendisleri Odasına yönelik olarak ehliyet yönünden reddine; diğer davacı yönünden ise konusu kalmayan dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesi gerektiği, düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Altıncı Dairesince, Tetkik Hakiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra 2577 sayılı Yasanın 20/A maddesi uyarınca işin gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE

MADDİ OLAY

Dava konusu 29/01/2021 tarih ve 3466 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararı ile, Aydın İli sınırları içinde yer alan 2019/A-8 numaralı jeotermal kaynak arama ruhsat sahasında yatırımın devamı, termin planının aksamaması, kuyuların açılması ve kuyulardan elde edilecek akışkanı taşıyacak boru hatlarının inşası amacıyla ekli listede bulundukları yer ile parsel numaraları belirtilen taşınmazların Aydın Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı tarafından 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırılmasına karar verilmiştir. Bakılan dava, dava konusu acele kamulaştırma kararının uyuşmazlığa konu taşınmaz yönünden iptali istemiyle açılmıştır.

Davacılardan TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası yönünden;

İLGİLİ MEVZUAT VE HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyetinin Hukuk Devleti olduğu belirtilmektedir. Hukuk Devletinin öğesi olan idarece tesis edilen işlemlerin hukuka uygunluğu ve sonuçta idarenin hukuka bağlılığının yargısal denetimi iptal davaları yoluyla sağlanır.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 2. maddesinin 1. fıkrasının (a) fıkrasında; iptal davalarının idari işlemler hakkında yetki, sebep, şekil, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılacağı belirtildikten sonra ilk inceleme konularının belirlendiği, 14. maddenin 3. fıkrasının (c) bendinde dilekçenin ehliyet yönünden inceleneceği, 15. maddenin 1. fıkrasının (b) bendinde ise; bu hususta kanuna aykırılık görülmesi halinde davanın reddedileceği hükme bağlanmıştır.

T.C. Anayasasının kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarını düzenleyen 135. maddesinde, "...Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve üst kuruluşları; belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleri ile ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere meslek disiplini ve ahlakını korumak maksadı ile kanunla konulan ve organları kendi üyeleri tarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında, gizli oyla seçilen kamu tüzel kişilikleridir... Bu meslek kuruluşları, kuruluş amaçları dışında faaliyette bulunamazlar." hükmü yer almıştır.

6235 sayılı Türk Mühendis ve Mimarlar Odaları Birliği Kanununun 2. maddesinde, mühendislik ve mimarlık mesleği mensuplarının, müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleriyle ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere meslek disiplinini ve ahlakını korumak için gerekli gördüğü bütün teşebbüs ve faaliyetlerde bulunmak;

meslek ve menfaatleriyle ilgili işlerde resmi makamlarla işbirliği yaparak gerekli yardımlarda ve tekliflerde bulunmak, meslekle ilgili bütün mevzuatı normları, fenni şartnameleri incelemek ve bunlar hakkındaki görüş ve düşünceleri ilgililere bildirmek, birliğin kuruluş amaçları arasında sayılmış, 13. maddesinde, "Lüzum görülen yerlerde Birlik Umumi Heyeti Kararı ile (Türk mühendis ve mimarları odaları) açılabilir." hükmüne, 14. maddesinde, "Her ihtisas şubesi yalnız bir oda açar.

İhtisas veya iştigal mevzularının taalluk ettiği odaya kaydolunurlar" hükmüne, 19. maddesinde ise, "Odalar, bu Kanunun 2. maddesinde belirtilen amaç için Birlik Umumi Heyetince kararlaştırılan işlerden yalnız odalarını ilgilendiren kısımlar ile görevlidirler. Odalar ve organları, kuruluş amaçları dışında faaliyette bulunamazlar." hükmüne yer verilmiştir.

2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 1. maddesinde, "Bu Kanun; kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların, Devlet ve kamu tüzelkişilerince kamulaştırılmasında yapılacak işlemleri, kamulaştırma bedelinin hesaplanmasını, taşınmaz malın ve irtifak hakkının idare adına tescilini, kullanılmayan taşınmaz malın geri alınmasını, idareler arasında taşınmaz malların devir işlemlerini, karşılıklı hak ve yükümlülükler ile bunlara dayalı uyuşmazlıkların çözüm usul ve yöntemlerini düzenler. Özel kanunlarına dayanılarak gerçek ve özel hukuk tüzelkişileri adına yapılacak kamulaştırmalarda da, bu Kanun hükümleri uygulanır." hükmü yer almaktadır.

İdari işlemlerin hukuka uygunluğunun yargı yoluyla denetimini amaçlayan iptal davasının görüşülebilmesinin ön koşullardan biri olan "dava açma ehliyeti", her idari işleme karşı herkes tarafından iptal davası açılmasının idare ile işlemlerinde istikrarsızlığa neden olmaması ve idarenin işleyişinin bu yüzden olumsuz etkilenmemesi için, dava konusu edilecek işlem ile dava açacak kişi arasında belli ölçütler içinde menfaat ilişkisinin varlığını ifade etmektedir. Her olay ve davada, idari işlem ile dava açacak kişi arasında öngörülen sübjektif ehliyet koşulu olarak menfaat ihlalinin kişisel, meşru ve güncel bir menfaat olması ölçütleri ekseninde yargı mercilerince değerlendirilerek takdir edilecektir.

Mülkiyet hakkına ilişkin olan ve subjektif nitelik taşıyan kamulaştırma işlemine karşı dava açılabilmesi için kamulaştırmaya konu taşınmaz ile davacı arasında kişisel bir menfaat ilişkisinin bulunması gerekmektedir.

Uyuşmazlıkta, davanın Aydın İli sınırları içinde yer alan … numaralı jeotermal kaynak arama ruhsat sahasında yatırımın devamı, termin planının aksamaması, kuyuların açılması ve kuyulardan elde edilecek akışkanı taşıyacak boru hatlarının inşası amacıyla ekli listede bulundukları yer ile parsel numaraları belirtilen taşınmazların Aydın Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı tarafından 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırılmasına ilişkin 19/04/2022 tarih ve 31814 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 18/04/2022 tarih ve 5424 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararının iptali istemiyle açıldığı,

davacı meslek odasının UYAP üzerinden incelenen tapu kayıtlarından ise iptali istenilen acele kamulaştırma kararının eki liste kapsamında bir taşınmazının bulunmadığı anlaşıldığından, dava konusu işlemin niteliği göz önünde bulundurulduğunda anılan davacının bakılmakta olan davada dava açma ehliyeti olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Davanın, davacılardan Bahri Okumuş'a ait uyuşmazlığa konu taşınmaza ilişkin kısmına gelince;

İLGİLİ MEVZUAT

2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 1. maddesinde; "Bu Kanun; kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların, Devlet ve kamu tüzelkişilerince kamulaştırılmasında yapılacak işlemleri, kamulaştırma bedelinin hesaplanmasını, taşınmaz malın ve irtifak hakkının idare adına tescilini, kullanılmayan taşınmaz malın geri alınmasını, idareler arasında taşınmaz malların devir işlemlerini, karşılıklı hak ve yükümlülükler ile bunlara dayalı uyuşmazlıkların çözüm usul ve yöntemlerini düzenler.” hükmüne, 8. maddesinde "İdarelerin, bu Kanuna göre, tapuda kayıtlı olan taşınmaz mallar hakkında yapacağı kamulaştırmalarda satın alma usulünü öncelikle uygulamaları esastır.

Kamulaştırma kararının alınmasından sonra kamulaştırmayı yapacak idare, bu Kanunun 11 inci maddesindeki esaslara göre ve konuyla ilgili uzman kişi, kurum veya kuruluşlardan da rapor alarak, gerektiğinde Sanayi ve Ticaret Odalarından ve mahalli emlak alım satım bürolarından alacağı bilgilerden de faydalanarak taşınmaz malın tahmini bedelini tespit etmek üzere kendi bünyesi içinden en az üç kişiden teşekkül eden bir veya birden fazla kıymet takdir komisyonunu görevlendirir.

Ayrıca idare, tahmin edilen bedel üzerinden pazarlıkla satın alma ve trampa işlemlerini yürütmek ve sonuçlandırmak üzere kendi bünyesi içinden en az üç kişiden teşekkül eden bir veya birden fazla uzlaşma komisyonunu görevlendirir.

İdare, kıymet takdir komisyonunca tespit edilen tahmini bedeli belirtmeksizin, kamulaştırılması kararlaştırılan taşınmaz mal, kaynak veya bunların üzerindeki irtifak haklarının bedelinin peşin veya bu Kanunun 3 üncü maddesinin ikinci fıkrasına göre yapılıyor ise, bu fıkradaki usullere göre taksitle ödenmesi suretiyle ve pazarlıkla satın almak veya idareye ait bir başka taşınmaz malla trampa yoluyla devralmak istediğini resmi taahhütlü bir yazıyla malike bildirir.

Malik veya yetkili temsilcisi tarafından, bu yazının tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde, kamulaştırmaya konu taşınmaz malı pazarlıkla ve anlaşarak satmak veya trampa isteği ile birlikte idareye başvurulması hâlinde; komisyonca tayin edilen tarihte pazarlık görüşmeleri yapılır, tespit edilen tahminî değeri geçmemek üzere bedelde veya trampada anlaşmaya varılması hâlinde, yapılan bu anlaşmaya ilişkin bir tutanak düzenlenir ve anlaşma konusu taşınmaz malın tüm hukuki ve fiili vasıfları ile kamulaştırma bedelini, malikin kimlik bilgilerini ve taşınmazların tapuda tesciline veya terkinine dair kabul beyanlarını da ihtiva eden tutanak,

malik veya yetkili temsilcisi ve komisyon üyeleri tarafından imzalanır. Bu tutanak malikin ferağ beyanı ve tapuda idare adına yapılacak tescilin hukuki sebebi sayılır.

İdarece, anlaşma tutanağının tanzim tarihinden itibaren en geç kırk beş gün içinde, tutanakta belirtilen bedel hazır edilerek, idarenin anlaşma tutanağı ve kamulaştırma öncesi taşınmaz üzerindeki tüm takyidat ve haklardan arındırıldığını bildiren yazıya istinaden idare adına tapuya resen tescil veya terkin edilir. Tapuya resen tescil veya terkinden sonra kamulaştırma bedeli kendilerine ödenir. Bu madde uyarınca satın alınan veya trampa edilen taşınmaz mal, kaynak veya irtifak hakkı, sahibinden kamulaştırma yolu ile alınmış sayılır ve bu şekilde yapılan kamulaştırmaya veya bedeline karşı itiraz davaları açılamaz..." hükmüne yer verilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Yargılama devam ederken, idare tarafından taşınmazın, taşınmaz maliki ile uzlaşma yoluyla kamulaştırılması halinde davanın konusuz kalacağı açıktır.

Dosyanın incelenmesinden, davanın devamı sırasında, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 8. maddesi uyarınca davacı ile davalı idarelerden Aydın Valiliği Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı arasında yapılan görüşmeler sonucunda uzlaşmaya varıldığı ve düzenlenen anlaşma tutanağına dayanılarak 22/03/2023 tarihinde davacının taşınmazdaki hissesinin Aydın Valiliği Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığına devredildiği, devre ilişkin tapu kayıt bilgisi ve anlaşma tutanağının davalı idare yanında davaya katılan şirket tarafından dosyaya ibraz edildiği anlaşılmaktadır.

Bu durumda, dava konusu işlem ile acele kamulaştırılmasına karar verilen taşınmazın davacıya ait payının, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 8. maddesi çerçevesinde taraflarca yapılan uzlaşma görüşmeleri sonucunda düzenlenen anlaşma tutanağına istinaden, davalılardan Aydın Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı adına tapuya tescil edildiğinden, konusu kalmayan davanın incelenmesine hukuken olanak bulunmamaktadır.