Danıştay 8. Daire E.2022/7211 K.2025/8808

Dava konusu istem: Davacı şirket tarafından, Eskişehir ili, ... ilçesi sınırları dahilinde bulunan uhdesindeki ... sicil sayılı IV.grup alçıtaşı maden ruhsat sahasına ilişkin görevli heyet tarafından tespiti yapılan 2013, 2016, 2017 ve 2018 yıllarına dair fark devlet haklarının ödenmesine ilişkin ... tarih ve E... sayılı Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü işleminin iptali istenilmiştir.

İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: ...

İdare Mahkemesince verilen ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararda; mevzuat hükümleri uyarınca ruhsat sahibi tarafından beyan edilen ocak başı satış fiyatının Bakanlık tarafından denetlenebileceği ve bunun sonucunda beyan edilen yıla ait ocak başı satış fiyatının, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Maden İşleri Genel Müdürlüğü Endüstriyel Mineraller Daire Başkanlığının (Devlet Hakları Komisyonu) tarafından o yıl için belirlenen emsal ocak başı satış fiyatının altında kaldığı,

ilgili yıla ait devlet hakkının eksik tahakkuk ettiğinin tespiti halinde tamamlattırılacağı açık olduğundan, devlet hakkına ilişkin olarak ortaya çıkabilecek aksaklıkları ve tutarsızlıkları önlemek, devlet hakkı kayıplarının önüne geçmek amacıyla davalı idarenin fark Devlet hakkının ödenmesini isteme konusunda işlem tesis etmeye yetkili olduğunda kuşku bulunmadığı,

nitekim bu durumun 3213 sayılı Maden Kanunu'nun 14. maddesinde 6592 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle, "Madenlerden alınan Devlet hakkına esas olan emsal ocak başı satış fiyatı, bölgeler de dikkate alınarak her madene ait ayrı ayrı ve uygulandığı yıl için belirlenerek Genel Müdürlükçe ilan edilir." denilmek suretiyle yasal temele de kavuşturulduğu,

uyuşmazlıkta, Mahkemenin 17/09/2021 tarihli ara kararı ile Eskişehir ili, Sivrihisar ilçesi sınırları dahilinde, davacı uhdesinde bulunan S:... sayılı IV. grup alçıtaşı işletme ruhsat sahasında 2013, 2016, 2017 ve 2018 yıllarına ait ocakbaşı satış fiyatları ve fark devlet haklarının ne şekilde hesaplandığının sorularak,

bahsi geçen yıllar için ayrı ayrı düzenlenen hesaplama cetvellerinin istenilmesin karar verilmesi üzerine ara karar yanıtında davalı idare tarafından gönderilen bilgi ve belgelerin incelenmesinden, Devlet Hakları Komisyonu tarafından 2013 yılı için 15,00-TL/ton 2016 yılı için 19,00-TL /ton 2017 yılı için 20,00-TL /ton ve 2018 yılı için 23,00-TL /ton olarak ocakbaşı satış fiyatlarının belirlenmiş olduğu,

davacı şirket tarafından beyan edilmiş ocakbaşı fiyatlarının söz konusu yıllara ait Devlet Hakları Komisyonu tarafından belirlenen emsal ocakbaşı fiyatlarının altında kalması nedeniyle oluşan fark Devlet hakkı hesap tablosundaki belirlemelerin dava konusu edilen işlemdeki talep edilen miktarlarla uyumlu olduğunun görüldüğü,

bu durumda, Devlet Hakları Komisyonu tarafından, Maden Yönetmeliği uyarınca usullere uygun olarak belirlenen 2013, 2016, 2017 ve 2018 yıllarına ait emsal ocakbaşı satış fiyatları üzerinden, mahallinde tetkik sonucu görevli heyet tarafından hazırlanan raporlar doğrultusunda davacı şirket tarafından beyan edilmiş ocakbaşı fiyatlarının emsal ocakbaşı fiyatlarının altında kaldığının tespit edilmesi üzerine 2013, 2016,

2017 ve 2018 yıllarına dair fark devlet haklarının hesaplanarak davacı şirket tarafından ödenmesine karar verilmesine ilişkin ... tarih ve E... sayılı Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü işleminde hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varıldığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir.

Bölge İdare Mahkemesi kararının özeti: İstinaf başvurusuna konu kararın hukuka ve usule uygun olduğu ileri sürülen iddiaların söz konusu kararın kaldırılmasını sağlayacak nitelikte görülmediği belirtilerek 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 45. maddesinin 3. fıkrası uyarınca istinaf başvurusunun reddine karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENİN İDDİALARI

Davacı tarafından, davaya konu yıllara ait ocakbaşı satış fiyatlarının ve Devlet hakkının ne şekilde hesaplandığına dair herhangi bir bilgi ve belge bulunmadığı, davacının Devlet hakkını eksiksiz ödediği, ... sayılı ... tarihli 2013, 2016, 2017, 2018 yıllarına ilişkin Devlet hakkı farkının usulsüz olduğu, davaya konu idari işlemin, idarenin takdir yetkisi olarak kabul edilemeyeceği, takdir yetkisinin bu denli sınırsız kullanılmasının, işlemi sebep ve amaç yönünden sakatladığı, kazanmadıkları bir gelir için devlet hakkı ödenmesinin beklenemeyeceği, daha önce dava konusu edilen ... İdare Mahkemesinin E:..., K:... sayılı dosyasında da davalı idarenin revize Devlet Hakkı alacağı talebine ilişkin işlemin iptaline karar verildiği ve Danıştay tarafından onandığı ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI

Davalı idare tarafından, Eskişehir ili, ... ilçesi sınırları dahilinde ve davacının uhdesinde bulunan Sicil: ... sayılı IV-A grubu alçıtaşı işletme ruhsat sahasında Genel Müdürlük heyetince 03/10/2018 tarihli Olur ile mahallinde tetkik gerçekleştirildiği, yapılan bu inceleme neticesinde hazırlanan heyet raporunda davacı şirket tarafından beyan edilmiş ocakbaşı fiyatlarının, idareleri tarafından belirlenen emsal ocakbaşı fiyatlarının altında kaldığının tespit edildiği, eksik beyan edildiği anlaşılan devlet hakkı alacakları farkının talep edilmesine yönelik işlemin mevzuata ve hukuka uygun olarak tesis edildiği belirtilerek istemin reddi gerektiği savunulmuştur.

DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ ...'ÜN DÜŞÜNCESİ

Temyiz isteminin kabulü ile Bölge İdare Mahkemesi kararının bozulması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Sekizinci Dairesince, dosya tekemmül ettiğinden yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca bir karar verilmeksizin, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE

MADDİ OLAY

Eskişehir ili, ... ilçesinde bulunan ve davacının uhdesinde olan S:... sayılı IV. grup alçıtaşı işletme ruhsat sahasında 04/08/2018 tarihinde tamamlanan tetkik neticesinde düzenlenen 03/10/2018 tarihli mahallinde tetkik ve değerlendirme raporu ve ... tarih ve E... sayılı Genel müdürlük olurları ve Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü kayıtlarında yapılan inceleme sonucu davacı şirket tarafından beyan edilmiş ocakbaşı fiyatlarının, idare tarafından belirlenen emsal ocakbaşı fiyatlarının altında kaldığının tespit edildiği,

eksik beyan edildiği anlaşılan 2013, 2016,2017 ve 2018 yılına ait devlet hakkı alacakları farkının talep edilmesine yönelik ... tarih ve E... sayılı Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü işleminin tesis edilmesi üzerine anılan işlemin iptali istemiyle bakılmakta olan davanın açıldığı anlaşılmaktadır.

İLGİLİ MEVZUAT

Devlet Hakkı, 3213 sayılı Maden Kanunu'nun 3. maddesinde, maden istihracı ile sağlanacak gelirden devlet payına düşen kısım olarak tanımlanmış yine aynı Kanun'un "Devlet hakkı" başlıklı 14. maddesinin Devlet hakkı bedelinin 2013 yılı için belirlendiği tarihte yürürlükte bulunan halinde de, "Devlet hakkı, ocaktan çıkarılan madenin ocak başındaki fiyatından alınır.

Üretilen madenin hammadde olarak kullanılması veya satılması halinde, aynı pazar ortamında madenin işletmelerdeki tüvenan olarak ocak başı satışında uygulanan fiyat, ocak başı satış fiyatıdır. Bu fiyat emsallerinden az olamaz. Emsal fiyatının tespitinde bu maddenin üçüncü fıkrası esas alınır.

Tüvenan madenin, herhangi bir zenginleştirme işlemine tabi tutulduktan veya bir prosesten geçirildikten sonra satış fiyatının oluştuğu durumlarda, ocak başı satış fiyatı, madenin ocakta üretiminden ilk satışının yapıldığı aşamaya kadar oluşan nakliye, zenginleştirme ve varsa farklı prosese ait kullanılan tesis ve ekipmanın amortismanı dahil giderler çıkarılarak oluşan fiyattır.

Devlet hakkı; a) I. Grup ve II. Grup (a) bendi madenler ile mıcır, kaba inşaat, baraj, gölet, liman, yol gibi yapılarda kullanılan her türlü yapı hammaddelerinde ocak başı satış fiyatı boyutlandırılmış ve/veya yıkanmış olarak satılan fiyatı olup, bu madenlerden % 4,.....ç) IV. Grup madenlerde % 2 oranında alınır.

Ruhsat sahibi tarafından beyan edilen ocak başı satış fiyatı Bakanlık tarafından denetlenir ve eksik beyanlar tamamlattırılır. ..." hükmü yer almaktadır.

Öte yandan, işlem tarihinde yürürlükte bulunan 06/11/2010 tarih ve 27751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Madencilik Faaliyetleri Uygulama Yönetmeliği'nin 4. maddesinin (j) bendinde de, maden istihracından sağlanan gelirden ve/veya üretim yapılmayan ruhsat sahalarından proje beyanı üzerinden alınan devlet payına düşen kısım olarak tanımlanmış "devlet hakkına ilişkin genel hükümler" başlıklı 86. maddesinde ise, "(1) Devlet hakkı, ocaktan çıkarılan madenin ocak başındaki fiyatından alınır.

(2) Üretilen madenin hammadde olarak kullanılması veya satılması halinde, aynı pazar ortamında madenin işletmelerdeki tüvenan olarak ocak başı satışında uygulanan fiyat, ocak başı satış fiyatıdır. Bu fiyat emsallerinden az olamaz. Emsal fiyatının tespitinde bu maddenin üçüncü fıkrası esas alınır.

(3) Tüvenan madenin, herhangi bir zenginleştirme işlemine tabi tutulduktan veya bir prosesten geçirildikten sonra satış fiyatının oluştuğu durumlarda, ocak başı satış fiyatı, madenin ocakta üretiminden ilk satışının yapıldığı aşamaya kadar oluşan nakliye, zenginleştirme ve varsa farklı prosese ait kullanılan tesis ve ekipmanın amortismanı dahil giderler çıkarılarak oluşan fiyattır. Bu fiyat, işletme yöntemi, tenör/kalite, üretilen bölge, aynı pazar ortamı ve diğer özellikler göz önünde bulundurulduğunda benzer işletmelerdeki emsal fiyatlardan az olamaz. Benzer ürünün piyasada satış fiyatının oluşmaması durumunda, gerektiğinde piyasada fiyatı oluşan aynı veya benzer proses maliyeti olan tesisler emsal alınarak madenlerin ocak başı satış fiyatı belirlenir.

(4) Üretilen madenin ruhsat sahibine ait tesiste kullanılıyor olması halinde, aynı madenin piyasadaki ocak başı satış fiyatı emsallerinden az olamaz. Emsal fiyatının tespitinde bu maddenin üçüncü fıkrası esas alınır.

(5) Aynı tesiste birden çok aşamada piyasa satış fiyatı oluşan ürünleri üreten tesislerde ocak başı satış fiyatı, tesisteki üretim sürecinde piyasa satış fiyatı olan ilk ürünün fiyatından madenin ocakta üretiminden ilk satışının yapıldığı aşamaya kadar oluşan nakliye, zenginleştirme ve varsa farklı prosese ait kullanılan tesis ve ekipmanın amortismanı dahil giderler çıkarılarak hesaplanır.

(6) Devlet hakkı hesabında madenin tüvenan olarak satış fiyatının olması, emsal fiyatının tespitinde üçüncü fıkra hükümlerinin uygulanmasına engel teşkil etmez. Üçüncü fıkra uygulanarak tespit edilen tüvenan madenin ocak başı satış fiyatı, emsal fiyatından az olamaz.

(7) Devlet hakkı;

a) I. Grup ve II. Grup (a) bendi madenler ile mıcır, kaba inşaat, baraj, gölet, liman, yol gibi yapılarda kullanılan her türlü yapı hammaddelerinde ocak başı satış fiyatı boyutlandırılmış ve/veya yıkanmış olarak satılan fiyatı olup, bu madenlerden %4,..ç) IV. Grup madenlerde % 2 oranında alınır."

(22) beyan edilen ocak başı satış tutarının aynı pazar ortamındaki emsallerinden az olması durumunda Ruhsat sahibi tarafından süresinde tahakkuk ettirilmeyen Devlet hakkı, tahakkuk ettirilmesi gereken ayın son gününden tahakkuk ettirildiği tarihe kadar geçen süre için 6183 sayılı Kanunun 51 inci maddesine göre hesaplanacak gecikme zammı oranında faiz uygulanır.

(31) Çimento, kireç, seramik, tuğla-kiremit, cam, kalsit üretiminde sanayi hammaddesi olarak kullanılan madenler için bu madenlerin işlenerek kırılmış, öğütülmüş veya boyutlandırılmış hali ile oluşan piyasa satış fiyatıdikkate alınarak bu işlemler için yapılan maliyetler çıkarılır ve ocak başısatış fiyatı belirlenir. Bu ürünlerde tesiste kullanılan ürünün ara bir ürüne tekabül ederek piyasa satış fiyatı belirlenememesi durumunda, ilgili ara ürünün piyasa satış fiyatı belli olan uç ürün için benzer tesislerdeki maliyetleri de düşürülerek ocak başı satış fiyatı belirlenir.

(32) Yıl içinde ürün fiyatlarında oluşan piyasadaki dalgalanmalarda, Devlet hakkına esas oranlar tespit edilirken ürünün fatura karşılığında satıldığı tarihteki aylar içindeki ağırlıklı ortalama fiyat esas alınır.

(34) Bu madde kapsamında yapılacak hesaplamalarda, madenler ile ilgili hangi ürünlerin baz alınacağına ilişkin esaslar Genel Müdürlük tarafından belirlenir." düzenlemesine yer verilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Dava konusu edilen Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Maden İşleri Genel Müdürlüğünün ... tarih ve E... sayılı işleminde, davacıya 2013, 2016, 2017 ve 2018 yıllarına ait Devlet hakkı farkının yatırılması istenilmiştir.

Ruhsat sahibi tarafından beyan edilen ocak başı satış fiyatının Bakanlık tarafından denetlenebileceği ve bunun sonucunda eksik beyanda bulunulduğunun tespiti halinde tamamlattırılacağı açık olup; devlet hakkına ilişkin olarak ortaya çıkabilecek aksaklıkları ve tutarsızlıkları önlemek, beyanlar arasında birliği sağlayarak devlet hakkı kayıplarının önüne geçmek amacıyla davalı idarenin dayanaklarını ortaya koymak suretiyle emsal fiyat tespiti yapma konusunda yetkili olduğunda kuşku bulunmamaktadır.

Nitekim bu durum 3213 sayılı Maden Kanunu'nun 14. maddesinde 6592 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle, "Madenlerden alınan Devlet hakkına esas olan emsal ocak başı satış fiyatı, bölgeler de dikkate alınarak her madene ait ayrı ayrı ve uygulandığı yıl için belirlenerek Genel Müdürlükçe ilan edilir." denilmek suretiyle yasal temele de kavuşturulmuştur.

Maden Kanunu ve ilgili Yönetmelik hükümleri uyarınca, 2013 yılı ocak başı satış fiyatının idarece, madenin işletme yöntemi, tenör/kalite, üretilen bölge, aynı pazar ortamı ve diğer özellikler göz önünde bulundurularak ve benzer işletmelerdeki emsal fiyatlar araştırılarak belirlenmesi gerekirken, 2013 yılı ocak başı satış fiyatının belirlenmesine ilişkin 93647369 sayılı Maden İşleri Genel Müdürlüğü (Endüstriyel Mineraller Daire Başkanlığı) Devlet Hakları Komisyonu kararında da olduğu gibi IV. grup alçıtaşı madeni için II-a grubu madenler için belirlenen fiyatlar ölçüt alınarak bir belirleme yapıldığı,

IV. grup madenlerin ocak başı satış fiyatlarına ilişkin ilgili sanayi/ticaret odalarından görüş alınmadığı, madenin işletme yöntemi, tenör/kalite, üretilen bölge, aynı pazar ortamı ve diğer özellikleri ve benzer işletmelerdeki emsal fiyatları araştırılmadan, ilgili birlik ve sanayi ve ticaret odalarından görüş alınmadan, geçmiş yıllara ilişkin ocak başı satış fiyatları dikkate alınmadan ve IV. grup madenler özelinde bir araştırma yapılmaksızın ülke genelinde tek bir fiyat belirlendiği,

2013 yılı ocak başı satış fiyatının davalı idare bünyesinde oluşturulan Komisyonca 2012 yılı IV-A Grubu Alçıtaşı satış Bilgi Formları üzerinden ağırlıklı ortalama ocak başı satış fiyatı 2013 yılı için 15,00 TL/ton olarak belirlendiği,

2016, 2017 ve 2018 yıllarına ait IV-A Grubu Alçıtaşı için emsal ocak başı satış fiyatı tespitinde ise bir önceki yıl tespit edilen ocak başı satış fiyatının TÜİK, TEFE, TÜFE ve Vergi Usul Kanununa göre belirlenen yeniden değerleme oranları ve madenin piyasadaki satış fiyatı ile üretim maliyetleri dikkate alınarak 2016 yılı için 19,00 TL/ton, 2017 yılı için 20,00 TL/ton ve 2018 yılı için 23,00 TL/ton'a yükseltildiği anlaşılmaktadır.

Bu durumda, temeli hukuka uygun olmayan ve geçerli kabul edilebilecek bir araştırmaya dayanmayan 2013, 2016, 2017 ve 2018 yılı ocak başı fiyatının sırasıyla 15,00 TL/ton, 19,00 TL/ton, 20,00 TL/ton ve 23,00 TL/ton olarak belirlenip bu fiyat üzerinden davacıya fark Devlet hakkı çıkarılarak davacı tarafından ödenmesinin istenilmesine ilişkin işlemde hukuka uyarlık bulunmadığından, dava konusu işlemin iptaline karar verilmesi gerekirken aksi yönde Bölge İdare Mahkemesince verilen kararın bozulması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Bu itibarla, davanın reddi yönündeki İdare Mahkemesi kararına yönelik istinaf isteminin reddine ilişkin temyize konu Bölge İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.