Sinirbilim alanında çalışan araştırma merkezleri, hem insan üzerinde araştırma hukukunun hem de veri koruma hukukunun en hassas kesişiminde yer alır. 13063 sayılı sırada yayımlanan Ankara Üniversitesi Beyin Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği, merkezin amacını, organlarını ve çalışma usullerini belirler. Bu rehber, yönetmeliğin idari çerçevesini araştırma pratiğiyle birlikte ele alır.
Kuruluş Amacı ve Akademik Özerkliğin Sınırı
Merkez, üniversite bünyesinde ve rektörlüğe bağlı olarak faaliyet gösterir. Akademik özerklik, araştırmanın içeriğine ilişkindir; mali ve idari işlemler bakımından kurumun genel mevzuatı geçerlidir. Bu ayrım gözden kaçtığında, iyi niyetle yürütülen bir proje idari sorumluluk doğurabilir. Özellikle dış kaynaklı fonların yönetiminde, harcamanın kurumun usullerine uygun yapılması esastır.
İnsan Üzerinde Araştırma ve Etik Onay
Gönüllü katılımcı içeren her çalışmada etik kurul onayı, başlangıç koşuludur. Onay alınmadan toplanan veri, sonradan onay alınsa dahi kural olarak kullanılamaz. Aydınlatılmış onam metninde şu unsurların yer alması beklenir:
- Çalışmanın amacı, süresi ve uygulanacak yöntem.
- Öngörülebilir riskler ve rahatsızlık verebilecek işlemler.
- Katılımcının istediği anda ve gerekçe göstermeden çekilme hakkı.
- Verinin nerede, ne kadar süreyle saklanacağı ve kimlerin erişebileceği.
- Beklenmeyen bir bulgu ortaya çıkarsa katılımcının bilgilendirilip bilgilendirilmeyeceği.
Nörolojik Verinin Özel Konumu
Görüntüleme ve elektrofizyolojik kayıtlar, sağlık verisi niteliği taşıdığından 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında özel nitelikli veri sayılır. Bu veriler, tekil olarak kimliği belirlemeye elverişli olabildikleri için basit bir isim silme işlemi anonimleştirme sayılmaz. Veri setinin paylaşıma açılacağı hallerde, geri döndürülemez biçimde kimliksizleştirme yapılıp yapılamayacağı ayrıca değerlendirilmelidir.
Proje Sözleşmelerinde Kritik Maddeler
- Çıktı ve verinin mülkiyeti ile kullanım hakkının ayrı ayrı düzenlenmesi.
- Yayın hakkı ile gizlilik yükümlülüğü arasındaki dengenin süreye bağlanması.
- Buluş ortaya çıkması halinde başvuru ve gelir paylaşımı esasları.
- Projeden ayrılan araştırmacının hak ve yükümlülükleri.
- Fon veren tarafın denetim yetkisinin sınırı.
Uyum İçin Kısa Kontrol Listesi
Etik kurul kararının tarihi ve numarası proje dosyasında bulunmalı; katılımcı onam formlarının imzalı asılları ayrı ve güvenli bir ortamda saklanmalıdır. Verinin yedeklendiği ortamlar, erişim kaydı tutan sistemler olmalıdır. Merkez kararlarına karşı yapılacak itirazlarda ise sürenin kararın tebliğinden itibaren işlediği unutulmamalıdır.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Araştırma tasarımına özgü etik ve veri koruma soruları projenin niteliğine göre değiştiğinden, çalışmaya başlamadan önce ilgili kurul ve hukuk biriminden yazılı görüş alınması yerinde olur.