Sosyal araştırmalar merkezleri; anket, görüşme, gözlem ve saha taraması gibi yöntemlerle veri toplayan birimlerdir. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Araştırmalar Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği bu faaliyetin kurumsal düzenini belirler. İnsan katılımcıyla yürütülen her çalışmada ise hukuki ve etik yükümlülükler, yöntemsel tercihlerle birlikte en baştan planlanmalıdır.
Etik Onay Olmadan Başlayan Çalışmanın Bedeli
İnsan katılımcı içeren araştırmalarda etik kurul onayı, çoğu zaman yayın ve destek başvurusunun ön şartıdır. Onay alınmadan toplanan veriyle yürütülen çalışma, sonradan yayımlanamayabileceği gibi verinin kullanılamaz hale gelmesi sonucunu da doğurabilir. Onayın kapsamı da önemlidir: kurula sunulan yöntemden sapılması halinde mevcut onay kural olarak yeni yöntemi kapsamaz.
Katılımcının Bilgilendirilmesi
Bilgilendirilmiş onam metni yalnızca formalite değildir; katılımcının rızasının geçerliliğini sağlayan belgedir. Metinde şu unsurlar bulunmalıdır:
- Araştırmanın amacı ve tahmini süresi
- Toplanan verilerin nasıl saklanacağı ve kimlerin erişeceği
- Katılımın gönüllü olduğu ve her aşamada bırakılabileceği
- Verinin anonimleştirilip anonimleştirilmeyeceği
- Ses veya görüntü kaydı alınacaksa buna ilişkin ayrı izin
Kişisel Veri ve Anonimleştirme
Sosyal araştırmalarda çoğu zaman doğrudan kimlik bilgisi toplanmasa da; yaş, meslek, mahalle ve kurum bilgisinin bir araya gelmesi kişiyi belirlenebilir kılabilir. Gerçek anlamda anonimleştirilmiş veri, geri döndürülemez biçimde kimliksizleştirilmiş veridir. Ham veri seti ile yayımlanan veri seti bu nedenle ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Siyasi görüş, sağlık ve inanç gibi hassas başlıklara ilişkin sorular daha sıkı bir korumaya tabidir.
Kurumlarla Yürütülen Alan Çalışmaları
Okul, hastane, işyeri veya kamu kurumunda yürütülecek çalışmalarda, kurumdan alınan izin ile katılımcının kendi rızası birbirinin yerine geçmez. Kurum izni erişimi sağlar; kişinin rızası ise veri işlemenin dayanağını oluşturur. Küçüklerin katıldığı çalışmalarda veli veya vasi onayının yanında çocuğun kendi anlayabileceği düzeyde bilgilendirilmesi de gerekir.
Raporlama Aşamasındaki Riskler
Küçük örneklemlerde alıntılar, konuşmacıyı tanınabilir kılabilir. Yayın öncesinde alıntıların kimliksizleştirilmesi, kurum adlarının gizlenmesi ve saha notlarının yayın dışı tutulması, hem etik hem hukuki riskleri azaltır.
Bu değerlendirme genel niteliktedir. Araştırmanın konusuna ve katılımcı grubuna göre yükümlülükler değişebileceğinden, hassas veri içeren çalışmalarda tasarım aşamasında hukuki görüş alınması yerinde olur.