Kişisel koruyucu donanım (KKD), çalışanı işin doğasından kaynaklanan risklere karşı korumak üzere kullanılan baret, gözlük, eldiven, emniyet kemeri, maske gibi ekipmanların ortak adıdır. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatında KKD'nin yeri tartışmasızdır; ancak sıralamadaki yeri çoğu zaman yanlış anlaşılır. KKD, alınacak ilk önlem değil, son halkadır. Bu ayrım, bir iş kazası sonrası kusur değerlendirmesini doğrudan etkiler.
Önce riski kaynağında önleme
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun benimsediği yaklaşımda işveren önce tehlikeyi ortadan kaldırmaya, mümkün değilse toplu koruma önlemleri almaya çalışır; KKD ancak riskin bu yollarla yeterince azaltılamadığı hâllerde devreye girer. Toplu korunma önlemi alınabilecekken yalnızca çalışana ekipman verilmesi, sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Risk değerlendirmesi belgesi, bu tercihlerin hangi gerekçeyle yapıldığını gösteren temel kayıttır.
İşverenin somut yükümlülükleri
İşveren; işe ve riske uygun, ilgili teknik düzenlemelere uygun KKD'yi ücretsiz sağlamak, bakımını ve gerektiğinde yenilenmesini üstlenmek, kullanım talimatını çalışanın anlayacağı biçimde vermek ve kullanımın denetlenmesini sağlamakla yükümlüdür. Bedeni ölçüye uymayan, yıpranmış veya işin niteliğine uygun olmayan ekipmanın verilmesi, hiç verilmemesiyle benzer sonuç doğurabilir.
Çalışanın yükümlülüğü ve disiplin boyutu
Çalışan, kendisine verilen donanımı talimata uygun kullanmak, korumak ve arızasını bildirmekle yükümlüdür. Kullanmamakta ısrar eden çalışan hakkında iş hukuku çerçevesinde disiplin süreci işletilebilir; ancak işverenin bu süreci uygularken kendi eğitim ve gözetim yükümlülüğünü yerine getirdiğini de belgeleyebilmesi gerekir. Uyarı yapılmadan doğrudan ağır bir yaptırıma gidilmesi, iş güvencesi hükümleri bakımından ayrı bir tartışma yaratır.
Kaza sonrası kusurun belirlenmesi
İş kazası dosyalarında bilirkişi genellikle şu soruları sorar: uygun KKD temin edilmiş mi, teslimi imzalı tutanakla belgelenmiş mi, kullanım eğitimi verilmiş mi, kullanımın denetimi kayıt altına alınmış mı? Bu dört noktadan biri eksikse işverenin kusur oranı belirgin biçimde yükselir. Buna karşılık, tüm önlemlerin alındığı ve denetimin belgelendiği durumlarda çalışanın kendi davranışı kusur paylaşımına yansıyabilir.
Kayıt altına alınması gereken belgeler
- KKD zimmet ve teslim tutanakları (tarih ve imza ile)
- Ekipmanın uygunluk belgesi ve kullanım talimatı
- İş sağlığı ve güvenliği eğitim katılım kayıtları
- Saha denetim tutanakları ve verilen yazılı uyarılar
Buradaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır. İş kazası ve tazminat uyuşmazlıklarında kusur değerlendirmesi dosyadaki kayıtlara göre şekillendiğinden, somut olayda belgelerin bir hukukçuyla birlikte gözden geçirilmesi önerilir.