Denetim kanıtına ilişkin genel çerçeve tüm kalemler için geçerli olsa da, bazı kalemler yapıları gereği ayrı bir yaklaşım gerektirir. BDS 501 hakkındaki Türkiye Denetim Standartları Tebliği; stoklar, devam eden dava ve iddialar ile bölümlere ilişkin bilgiler bakımından denetçinin yapması gereken özel çalışmaları belirler. Bu üç kalemin ortak yanı, kanıtın işletme dışındaki bir kaynaktan veya fiziki bir gözlemden elde edilmesinin gerekmesidir.
Stoklar: Gözlemin Yerini Hiçbir Kayıt Tutmaz
Stok kalemi finansal tablolar açısından önemliyse, denetçinin fiziki sayıma katılarak sayım usulünü gözlemlemesi ve kendi test sayımlarını yapması beklenir. Katılımın mümkün olmadığı hâllerde alternatif prosedürlerin uygulanması ve bunun gerekçesinin dosyaya işlenmesi gerekir. Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler:
- Sayım talimatının önceden incelenmesi ve kesim işlemlerinin kontrolü.
- Üçüncü kişilerin elindeki stoklar için doğrudan teyit alınması.
- Hasarlı, hareketsiz ve yavaş dönen kalemlerin ayrıca not edilmesi.
Sayıma katılmadan yalnızca kayıt üzerinden varılan sonuç, sonradan yapılan bir incelemede en kolay eleştirilen noktadır.
Dava ve İddialar: Teyit Yazısının Kritik Rolü
Devam eden davalar, karşılık ayrılması veya dipnotta açıklama yapılması bakımından doğrudan sonuç doğurur. Denetçinin yönetimden aldığı listeyle yetinmeyip, işletmenin hukuk müşavirinden doğrudan iletişim yoluyla teyit alması beklenir. Yönetimin bu iletişime izin vermemesi, kapsam sınırlaması olarak değerlendirilmesi gereken ciddi bir durumdur. Teyit yazısında davanın konusu, aşaması, talep edilen tutar ve olası sonuca ilişkin değerlendirmenin yer alması gerekir.
Bölümlere İlişkin Bilgiler
Bölüm bilgilerinin sunumunda denetçi, kullanılan yöntemlerin uygunluğunu ve bölümler arası işlemler ile dağıtım anahtarlarının tutarlılığını değerlendirir. Bölüm toplamlarının finansal tablolarla mutabakatı sağlanmadan varılan sonuç eksik kalır.
Dosyanın Sonradan Okunabilirliği
Bu üç alanda yapılan çalışmanın değeri, çalışma kâğıtlarında hangi prosedürün neden seçildiğinin ve hangi sonuca nasıl varıldığının görünür olmasına bağlıdır. Alternatif prosedür uygulanmışsa, seçilen yolun neden yeterli kanıt sağladığı açıkça yazılmalıdır.
Denetim standartlarının uygulanması her dosyanın kendi koşullarına göre farklılaşır. Denetim çalışmanıza yönelik bir inceleme ya da sorumluluk iddiası söz konusuysa, çalışma kâğıtlarınızın hukuki açıdan da değerlendirilmesinde yarar vardır.