Kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarına ilişkin kayıtların tutulmasının usul ve esasları hakkındaki tebliğ, senetsiz (kaydi) sistemde hangi kaydın kim tarafından, hangi ayrıntıda tutulacağını düzenler. Yatırımcı için bu düzenleme soyut görünse de, hak sahipliğinin ispatı, devir, rehin ve haciz gibi işlemlerin tamamı bu kayıt düzenine dayanır.
Senet yok, kayıt var: sistemin mantığı
Kaydi sistemde pay ve diğer sermaye piyasası araçları fiziki belge olarak dolaşmaz. Hak sahipliği, elektronik ortamda tutulan kayıtlarla belirlenir. Bu nedenle "elimde belge yok" endişesi yersizdir; asıl önemli olan kaydın doğru hesapta ve doğru nitelikte görünmesidir.
Kayıtlar hangi katmanlarda tutulur?
- Merkezi kayıt kuruluşu nezdinde ihraççı ve hak sahibi bazında tutulan kayıtlar,
- Aracı kuruluşların kendi müşteri hesaplarında tuttuğu kayıtlar,
- İhraççının pay sahipliğine ilişkin tutması gereken kayıtlar.
Bu katmanların birbiriyle mutabık olması esastır. Uyuşmazlıkların önemli kısmı, katmanlar arasındaki farkın geç fark edilmesinden doğar.
Hak sahipliğinin ispatı ve ortaklık hakları
Genel kurula katılım, temettü tahsili ve rüçhan hakkının kullanımı gibi işlemlerde belirleyici olan, ilgili tarihte kayıtlarda görünen hak sahipliğidir. Bu nedenle işlem tarihleri ile kayıt tarihleri arasındaki farkın izlenmesi gerekir. Hesap ekstresi ve işlem dekontlarının saklanması, sonradan yapılacak her itirazın temelini oluşturur.
Haciz, tedbir ve rehin kayıtları
Kaydi sistemde hesaplar üzerine haciz, ihtiyati tedbir veya rehin şerhi işlenebilir. Yatırımcı, hesabında beklenmedik bir blokaj gördüğünde şunları yapmalıdır:
- Aracı kurumdan blokajın dayanağını ve hangi merci kararına dayandığını yazılı olarak isteyin.
- Kararın kendisine tebliğ edilip edilmediğini kontrol edin.
- İlgili icra dosyası ya da mahkeme dosyası üzerinden itiraz ve kaldırma taleplerini süresinde ileri sürün.
- Hesabın üçüncü kişiye ait olduğu iddiası varsa, kayıt tarihçesini delil olarak sunun.
Kayıt hatası iddiasında yol haritası
Önce aracı kuruma yazılı başvuru yapılması, sonuç alınamazsa merkezi kayıt kuruluşunun ve düzenleyici otoritenin başvuru kanallarının kullanılması beklenir. Zarar iddiası bulunuyorsa, hatanın hangi kayıt katmanında oluştuğu ve zararla arasındaki bağlantı ayrıntılı biçimde ortaya konmalıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; kayıt ve blokaj uyuşmazlıkları teknik veri ile birlikte usul kurallarına da bağlı olduğundan, somut olayda belgelerle birlikte hukuki destek alınması yerinde olur.