2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun, canlı ve ölüden organ ve doku alınmasının koşullarını belirleyen temel metindir. Kanunun kurduğu düzenin merkezinde tek bir kavram vardır: geçerli rıza. Kanun, hem rızanın kimden ve nasıl alınacağını hem de rızanın hangi hallerde hukuken sonuç doğurmayacağını düzenler.
Canlıdan organ alınmasında aranan şartlar
Canlı vericiden organ veya doku alınabilmesi, vericinin bu konuda tam ve serbest iradeyle karar vermiş olmasına bağlıdır. Uygulamada üç şart bir arada aranır: vericinin gerekli hukuki ehliyete sahip olması, işlemin sonuçları hakkında hekim tarafından ayrıntılı biçimde aydınlatılmış olması ve rızanın kanunda öngörülen usule uygun şekilde belgelenmesi. Baskı, maddi beklenti veya aile içi zorlama altında verilen rıza geçerli sayılmaz. Bu nedenle sağlık kuruluşlarında rıza alma süreci, verici ile alıcının ayrı ayrı değerlendirilmesi esasına dayanır.
Küçükler ve ayırt etme gücü bulunmayanlar
Kanunun en sınırlayıcı yönlerinden biri, çocuklar ve ayırt etme gücünden yoksun kişiler bakımından getirilen korumadır. Bu kişilerin durumunda, kanuni temsilcinin izni tek başına yeterli kabul edilmez; korumanın amacı, kendi iradesini oluşturamayan kişinin bedensel bütünlüğünün üçüncü kişilerin kararına bırakılmamasıdır. Bu alandaki tartışmalarda temsilcinin yetkisinin nerede bittiği, kanunun temel yaklaşımı ışığında değerlendirilir.
Ölüden organ alınmasında ölümün tespiti
Ölüden organ alınabilmesi için ölümün, kanunda öngörülen nitelikte bir hekim heyeti tarafından ve tıp biliminin kabul ettiği ölçütlere göre tespit edilmiş olması gerekir. Tespiti yapan hekimlerin nakil ekibinde yer almaması, sürecin tarafsızlığını sağlamaya yönelik temel güvencedir. Kişinin sağlığında verdiği bağış beyanı ile ölüm sonrası yakınlarının tutumu arasındaki ilişki de bu başlıkta değerlendirilir.
Organ ticareti yasağı ve cezai sonuçlar
Kanun, organ ve dokunun bedel karşılığı temin edilmesini kesin biçimde yasaklar. Bu yasak yalnızca alıcı ve verici arasındaki ilişkiyi değil, aracılık faaliyetlerini de kapsar. Organ ticareti ayrıca Türk Ceza Kanunu bakımından bağımsız bir suç oluşturur; hukuka aykırı olarak organ veya doku alınması, satılması ve bu işlemlere aracılık edilmesi cezai yaptırıma bağlanmıştır. Bu dosyalarda tipik olarak tartışılan hususlar şunlardır:
- Verici ile alıcı arasındaki iddia edilen akrabalık bağının gerçekliği
- Para transferlerinin ve ödeme kayıtlarının izlenmesi
- Aracılık faaliyetinin örgütlü biçimde yürütülüp yürütülmediği
- Sağlık personelinin sürece katılım derecesi
Sağlık kuruluşları için kayıt ve şeffaflık
Nakil işlemleri yapan kuruluşlarda dosya düzeni, sonradan doğacak uyuşmazlıkların seyrini belirler. Aydınlatma metinlerinin imza tarihleri, heyet raporlarının içeriği ve etik kurul değerlendirmeleri eksiksiz tutulmalıdır. Bu kayıtlar aynı zamanda 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında özel nitelikli veri olduğundan, erişim yetkileri ve saklama süreleri yazılı bir politikaya bağlanmalıdır.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; organ nakli süreçlerinde tıbbi ve hukuki değerlendirme birlikte yapılması gereken bir bütün oluşturduğundan, somut durumda ilgili uzmanlardan destek alınması gerekir.