Üniversiteler bünyesinde kurulan sağlıklı beslenme ve yaşam uygulama ve araştırma merkezlerine ilişkin yönetmelikler, merkezin amacını, organlarını ve faaliyet alanlarını belirler. Hukukî açıdan bu metnin en kritik işlevi, merkezin hangi faaliyeti yapmaya yetkili olduğunun sınırını çizmesidir. Yetki sınırının aşıldığı hâllerde hem üniversitenin idari sorumluluğu hem de faaliyeti yürüten kişilerin mesleki sorumluluğu gündeme gelir.
Araştırma Faaliyeti ile Sağlık Hizmeti Arasındaki Çizgi
Bu merkezler tipik olarak araştırma, eğitim, danışmanlık ve farkındalık faaliyeti yürütür. Ancak bireye yönelik beslenme planı hazırlanması, ölçüm yapılması ve öneri verilmesi, uygulamada tanı ve tedaviye yaklaşan bir alandır. Faaliyetin niteliği ne kadar bireyselleşirse, ilgili meslek mensuplarının yetki alanına ve sağlık mevzuatının kapsamına o kadar yaklaşılır. Merkez yönetmeliğinde faaliyet alanı geniş yazılmış olması, bu sınırı tek başına genişletmez.
Katılımcı Aydınlatılmış Onamı Neden Zorunlu
Merkezin yürüttüğü çalışmalara katılan kişilerden alınacak onam metni, sonradan doğabilecek uyuşmazlıkta ilk bakılacak belgedir. Onam metninde bulunması beklenenler:
- Çalışmanın amacı, süresi ve katılımcıdan beklenen davranışlar
- Öngörülebilir riskler ve olası rahatsızlık durumları
- Katılımın gönüllü olduğu ve gerekçesiz ayrılma hakkı
- Verilerin hangi amaçla, ne kadar süreyle işleneceği ve kimlerle paylaşılacağı
- Sorumlu araştırmacının iletişim bilgisi
Sağlık Verisi ve KVKK Boyutu
Beslenme çalışmalarında toplanan boy, kilo, kan değeri, hastalık öyküsü gibi bilgiler 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu anlamında özel nitelikli kişisel veri kapsamına girer. Bu veriler bakımından işleme şartları daha dardır ve genel bir katılım formu ile alınan onay, veri işleme bakımından her zaman yeterli sayılmaz. Verinin kimlik bilgisinden ayrıştırılması, erişim yetkisinin sınırlandırılması ve saklama süresinin belirlenmesi, hem hukuka uygunluk hem de olası bir veri ihlalinde sorumluluğun sınırlanması bakımından belirleyicidir.
Etik Kurul Onayının Eksikliği Nelere Yol Açar
İnsan katılımlı çalışmalarda etik kurul onayı alınmaması; yayının geri çekilmesinden akademik disiplin sürecine, zarar doğması hâlinde tazminat sorumluluğuna kadar uzanan sonuçlar doğurabilir. Onayın çalışma başlamadan önce alınmış olması ve çalışma protokolünde sonradan yapılan değişikliklerin kurula bildirilmesi gerekir. Protokol dışına çıkılan bir uygulamada, mevcut onay koruma sağlamaz.
Uyuşmazlık Doğduğunda Sorumluluk Kimde
Merkez, üniversite tüzel kişiliğinin bir birimidir; faaliyetten doğan zararlar bakımından kural olarak idareye yönelen bir sorumluluk söz konusu olur ve idari yargıda tam yargı davası gündeme gelir. Personelin kişisel kusurunun ağırlığına göre rücu ilişkisi ayrıca değerlendirilir. Katılımcı açısından ise doğru davalıyı belirlemek, süre kaybı yaşamamak için ilk adımdır.
Yukarıdaki değerlendirmeler genel çerçeve niteliğindedir; merkezin faaliyet türü ve somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, uyuşmazlık hâlinde belgeler üzerinden ayrıca inceleme yapılması yerinde olur.