Yapay zekâ ve veri bilimi alanında kurulan üniversite merkezleri, çalıştıkları hammaddenin niteliği nedeniyle diğer araştırma birimlerinden farklı bir hukuki risk profiline sahiptir. Model eğitimi için kullanılan veri kümeleri, geliştirilen algoritmalar üzerindeki haklar ve üretilen çıktıların üçüncü kişilere etkisi, yönetmelik metninden bağımsız olarak genel mevzuata tabidir.
Veri Kümelerinin Hukuki Kaynağı
Model eğitiminde kullanılan verinin nereden geldiği, projenin en kritik sorusudur. Kamuya açık olmak, hukuken serbestçe kullanılabilir olmak anlamına gelmez. Değerlendirmede üç ayrı katman birlikte gözetilmelidir:
- Kişisel veri katmanı: Veri kişiye ilişkinse 6698 sayılı Kanun uygulanır; hukuka uygunluk sebebi ve aydınlatma yükümlülüğü aranır.
- Fikrî hak katmanı: Metin, görsel ve kod içerikleri 5846 sayılı Kanun kapsamında eser niteliği taşıyabilir; lisans koşulları incelenmelidir.
- Sözleşme katmanı: Bir platformdan çekilen verinin kullanım şartları, ayrı bir sözleşmesel sınırlama getirebilir.
Anonimleştirme ve Yeniden Kimliklendirme Riski
Kişisel verinin anonim hâle getirilmesi mevzuatın kapsamından çıkma sonucu doğurur; ancak anonimleştirmenin geri döndürülemez olması gerekir. Kimlik bilgilerinin silinip diğer alanların korunması çoğu zaman yeterli değildir; birkaç değişkenin birleşimi kişiyi tekrar belirlenebilir kılabilir. Bu nedenle anonimleştirme yönteminin ve yeniden kimliklendirme riskinin proje dosyasında yazılı olarak değerlendirilmesi beklenir.
Algoritma ve Model Üzerindeki Haklar
Merkezde geliştirilen yazılım, 5846 sayılı Kanun kapsamında bilgisayar programı olarak korunur; teknik bir çözüme dayanan yönleri ise 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu bakımından değerlendirilebilir. Yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlara ilişkin özel rejim, araştırmacının bildirim yükümlülüğünü ve kurumun hak talep etme imkânını düzenler. Sanayi ortaklı projelerde, model ağırlıkları ile kaynak kod üzerindeki hakların ayrı ayrı düzenlenmesi ileride çıkacak tartışmaları önler.
Çıktı Sorumluluğu ve Kullanım Sınırı
Merkezin geliştirdiği bir modelin dış kullanıcılara sunulması hâlinde, çıktının hatalı olmasından doğan zarar tartışması gündeme gelir. Sağlık, kredi değerlendirmesi ve insan kaynakları gibi alanlarda kullanılan modellerde risk belirgin biçimde artar. Sorumluluğu yönetmenin yolu, hizmet sözleşmesinde modelin kullanım amacını, doğrulama yükümlülüğünün kimde olduğunu ve karar destek niteliğini açıkça yazmaktan geçer. Otomatik karar verme sonucunda kişi aleyhine sonuç doğuran uygulamalar bakımından ilgili kişinin itiraz hakkı ayrıca dikkate alınmalıdır.
Etik Kurul ve İç Denetim
İnsan katılımcı verisi içeren çalışmalarda etik kurul onayının proje başlamadan alınması gerekir. Sonradan alınan onay, geçmişe etkili biçimde hukuka uygunluk sağlamaz. Merkez yönetim kurulunun proje kabul kararlarında veri kaynağı ve etik onay durumunu tutanağa geçirmesi, kurumsal sorumluluk bakımından koruyucu bir uygulamadır.
Buradaki açıklamalar genel çerçeve sunar. Veri ve yapay zekâ alanındaki düzenlemeler hızla geliştiğinden, proje tasarımı öncesinde merkez yönetmeliği ile kişisel veri ve fikrî mülkiyet mevzuatının güncel hükümlerinin birlikte incelenmesi önerilir.