Erciyes Üniversitesi Yapay Zekâ ve Büyük Veri Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği, bir yükseköğretim kurumunun bünyesinde kurulan araştırma merkezinin amacını, organlarını ve çalışma usulünü düzenleyen bir ikincil mevzuat metnidir. Bu tür merkez yönetmeliklerinin hukuki dayanağı 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'dur; ancak merkezin fiilî faaliyeti büyük veri kümeleriyle çalışmayı gerektirdiğinden, uygulamada asıl hukuki gerilim 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile kesişme noktasında doğar.
Merkez Yönetmeliği Neyi Düzenler, Neyi Düzenlemez
Yönetmelik tipik olarak merkezin amaç ve faaliyet alanlarını, müdür ve yönetim kurulunun görev süresini, danışma kurulunun oluşumunu ve merkezin personel ihtiyacının nasıl karşılanacağını belirler. Buna karşılık yönetmelik, merkezin topladığı veriler üzerindeki hukuka uygunluk sebebini yaratmaz. Bir araştırma merkezinin kuruluş yönetmeliğinde "veri toplar ve analiz eder" ifadesinin bulunması, tek başına 6698 sayılı Kanun anlamında bir işleme şartı değildir. Bu ayrımı gözden kaçırmak, uygulamadaki en yaygın hatadır.
Yapay Zekâ Projelerinde Veri Sorumlusu Kim Olur
Merkez, tüzel kişiliği bulunmayan bir akademik birimdir. Bu nedenle 6698 sayılı Kanun kapsamında veri sorumlusu sıfatı kural olarak üniversite tüzel kişiliğine aittir; merkez müdürü ise veri sorumlusu adına işlemleri yürüten kişi konumundadır. Sonuç olarak:
- VERBİS kaydı ve aydınlatma yükümlülüğü üniversite üzerinden yürütülür.
- Bir veri ihlali bildiriminde muhatap merkez değil, üniversitedir.
- Merkezin dış paydaşlarla yaptığı protokoller, veri aktarımı bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.
Model Eğitiminde Anonimleştirme ve Sahiplik
Büyük veri çalışmalarında hastane, belediye veya özel kuruluş kaynaklı veri kümeleri kullanılması sık görülür. Burada iki ayrı soru vardır: verinin merkeze aktarılması hukuka uygun mudur, ve eğitilen modelin çıktısı üzerindeki hak kime aittir? Anonim hâle getirilmiş veri 6698 sayılı Kanun'un kapsamı dışında kalır; ancak anonimleştirmenin geri döndürülemez olması gerekir. Kimliksizleştirme ile anonimleştirmeyi eşitlemek, sonradan tespit edilen yeniden kimliklendirme riskiyle birlikte tüm çalışmayı hukuka aykırı hâle getirebilir.
Fikrî Haklar ve Protokol Yazımı
Merkez yönetmelikleri fikrî mülkiyet paylaşımını genellikle ayrıntılı düzenlemez; bu boşluk proje protokolleriyle doldurulur. Protokolde asgari olarak eğitim verisi üzerindeki kullanım lisansı, model ağırlıklarının mülkiyeti, yayın ve ticarileştirme yetkisi ve proje sona erdiğinde verinin imhası ya da iadesi açıkça yazılmalıdır. Bu başlıklar sözleşmeye alınmadığında, uyuşmazlık genel hükümlerle çözülmek zorunda kalır ve öngörülebilirlik kaybolur.
Denetim ve İtiraz Yolu
Merkez organlarının işlemleri idari işlem niteliğindedir. Bir öğretim elemanının görevlendirme veya proje reddi kararına karşı önce kurum içi başvuru yolları değerlendirilir; sonrasında idari yargı yolu gündeme gelir. Sürelerin işlemin usulüne uygun tebliğinden itibaren başladığı, elektronik posta üzerinden yapılan bilgilendirmelerin her zaman geçerli tebligat sayılmadığı unutulmamalıdır.
Buradaki değerlendirmeler genel nitelikte olup, her proje kendi veri kaynağı ve sözleşme yapısı içinde ayrıca incelenmelidir. Somut bir uyuşmazlıkta dosyaya özgü hukuki görüş alınması yerinde olur.