Motorlu araçlar ve römorkları ile bunlara ait aksam ve sistemlerin piyasaya arzı, tip onayı rejimine tabidir. AB/2019/2144 esas alınarak hazırlanan yönetmelik; araçların genel güvenliğine ilişkin gerekleri, korunmasız karayolu kullanıcılarının ve yolcuların korunmasına yönelik teknik şartları düzenler. Üretici ve ithalatçılar bakımından bu düzenleme, tek bir belge alma işlemi değil; seri üretim boyunca sürdürülmesi gereken bir uygunluk yükümlülüğüdür.
Tip Onayı Zincirinde Roller
Süreçte üç aktör vardır: onay kuruluşu, teknik servis ve üretici. Teknik servis testleri yürütür ve raporlar; onay kuruluşu belgeyi düzenler; üretici ise seri üretimin onaylanan tipe uygunluğunu sürekli olarak sağlamakla yükümlüdür. Uygunluk beyanı ve üretim uygunluğu denetimleri bu zincirin ayrılmaz parçasıdır. Sorumluluk tartışmalarında ilk incelenen husus, tipten sapmanın hangi aşamada ortaya çıktığıdır.
Uygunsuzluk Tespit Edildiğinde
- Piyasaya arzın durdurulması veya kısıtlanması
- Araçların geri çağrılması ve düzeltici faaliyet planı sunulması
- Tip onayı belgesinin askıya alınması ya da geri çekilmesi
- İdari para cezası uygulanması
Geri çağırma kararları, üreticinin ticari itibarını ve satış ağını doğrudan etkilediğinden; kararın gerekçesindeki teknik tespitin, test protokolüyle birlikte incelenmesi gerekir. Ölçüm koşullarının yönetmelikte öngörülen usule uymadığı hâller, itirazın en güçlü dayanağını oluşturur.
Tüketici Karşısındaki Konum
Tip onayına uygun olmayan bir aracın satılması, idari yaptırımın yanında 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında ayıplı mal hükümlerini de gündeme getirir. Tüketici; onarım, değişim, bedel indirimi veya sözleşmeden dönme taleplerinden birini ileri sürebilir. Ayrıca güvenlik gereğine aykırılıktan doğan bir kaza söz konusuysa, üreticinin ürün sorumluluğu ayrı bir tazminat başlığı olarak değerlendirilir. Satıcı, ithalatçı ve üretici arasındaki rücu ilişkisi bu noktada belirleyici hâle gelir.
İdari Yaptırıma İtiraz Yolu
Uygulanan idari para cezasına karşı hangi mercide itiraz edileceği, cezanın dayandığı kanuna göre değişir. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun genel kuralı sulh ceza hâkimliğine başvuruyu öngörse de; idari yargının görevli olduğunu belirten özel kanun hükümlerinin bulunduğu hâllerde başvuru idare mahkemesine yapılır. Bu ayrımın karar tebliğ edilir edilmez netleştirilmesi gerekir; yanlış mercie yapılan başvuru sırasında sürenin dolması sık rastlanan bir kayıp nedenidir.
Uygunluk Yönetimi İçin Öneriler
- Tip onayı dosyasını, her tasarım değişikliğinde güncellenen canlı bir belge olarak yönetin.
- Tedarikçilerden alınan aksam belgelerini onay kapsamıyla eşleştirerek arşivleyin.
- Seri üretim uygunluk denetimlerinin kayıtlarını, denetim tarihleriyle saklayın.
- Yaptırım kararının tebliğ tarihini ve itiraz merciini aynı gün belirleyin.
- Geri çağırma sürecinde tüketiciye yapılan bildirimlerin örneklerini muhafaza edin.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tip onayı uyuşmazlıklarında teknik rapor ile hukuki değerlendirmenin birlikte yürütülmesi gerektiğinden, sürecin başında uzmanlık desteği alınması önerilir.