3743 sayılı Karar, bazı anlaşmaların yürürlüğe girdiği tarihlerin tespit edilmesine ilişkindir. İlk bakışta teknik bir yayım işlemi gibi görünen bu tür kararlar, uygulamada bir hakkın doğup doğmadığını belirleyen kilit veriyi sağlar: anlaşmanın hangi tarihten itibaren uygulanabilir olduğunu. Bu rehber, yürürlük tarihi tespitinin somut uyuşmazlıklarda nasıl sonuç doğurduğunu ele alır.
İmza, Onay ve Yürürlük Aynı Şey Değildir
Bir milletlerarası anlaşma bakımından imza tarihi, iç hukukta onaylanmasının uygun bulunduğu tarih, onay belgelerinin karşılıklı bildirim tarihi ve fiilen yürürlüğe girdiği tarih birbirinden farklı olabilir. Uyuşmazlıkta esas alınacak olan, anlaşmanın kendi hükümlerine göre yürürlüğe girdiği tarihtir. Yürürlük tarihini tespit eden kararlar tam da bu belirsizliği giderir ve ilgililere resmî bir dayanak sunar.
Yürürlük Tarihi Hangi Sorulara Cevap Verir?
- Olay tarihinde anlaşma hükümlerine dayanılabilir miydi?
- Anlaşmadan doğan bildirim, başvuru veya bilgi paylaşımı yükümlülüğü hangi işlemler bakımından uygulanır?
- İşlem tarihinden sonra yürürlüğe giren bir hüküm, geçmiş dönem için ileri sürülebilir mi?
- Geçiş hükmü öngörülmüş müdür ve bu hüküm hangi dönemi kapsar?
İç Hukukta Uygulanabilirlik
Anayasa, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmaların kanun hükmünde olduğunu belirtir. Bu nedenle yürürlük tarihi tespiti yalnızca dış ilişkileri değil, bireyin doğrudan dayanabileceği bir hukuk kuralının varlığını da ilgilendirir. İdari başvurularda ve yargılamada, anlaşmanın metniyle birlikte yürürlük tarihini gösteren Resmî Gazete yayımının dosyaya konulması, iddianın dayanağını somutlaştırır.
Dosya Hazırlarken İzlenecek Sıra
- Anlaşmanın Türkçe metnini ve varsa eklerini tam olarak temin edin.
- Onaylanmasının uygun bulunmasına ilişkin işlem ile yürürlük tarihini tespit eden kararın yayım künyelerini ayrı ayrı not edin.
- Uyuşmazlığa konu olayın tarihini bu takvimle karşılaştırıp anlaşmanın zaman bakımından uygulanabilirliğini belirleyin.
- Anlaşmada geçiş, saklı tutma veya çekince hükmü bulunup bulunmadığını kontrol edin.
Sık Yapılan Değerlendirme Hatası
Uygulamada en çok görülen yanılgı, anlaşmanın imzalandığı tarihin uygulanabilirlik tarihi sayılmasıdır. Bu hata, zamanaşımı ve hak düşürücü süre hesaplarını da bozar; çünkü süre başlangıcı çoğu zaman anlaşmanın yürürlüğe girdiği tarihe bağlanır. İkinci sık hata, aynı ülkeyle yapılmış birden fazla anlaşmanın karıştırılması ve daha eski bir metnin geçerli sanılmasıdır. Anlaşmanın sonraki bir düzenlemeyle değiştirilip değiştirilmediği mutlaka kontrol edilmelidir.
Yukarıdaki açıklamalar bilgilendirme amaçlıdır; anlaşma hükümlerinin somut olayınıza etkisi metnin diline ve olayın tarihine göre değişeceğinden, değerlendirmenin hukuki destek alınarak yapılması yerinde olur.