Üniversite bünyesinde kurulan dil ve konuşma terapisi uygulama ve araştırma merkezleri, eğitim, araştırma ve hizmet sunumunu aynı çatı altında birleştirir. İstanbul Kent Üniversitesi'ndeki merkezin yönetmeliği de merkezin amacını, faaliyet alanlarını ve organlarını belirler. Ancak bu merkezlerin hukuki risk haritası, klasik bir araştırma merkezinden farklıdır: burada danışan çoğu zaman çocuktur ve işlenen veri sağlık verisidir.
Danışan Bir Hasta mı, Katılımcı mı?
Merkezde yürütülen faaliyet iki ayrı hukuki zemine oturabilir. Terapi hizmeti sunuluyorsa sağlık hizmeti ilişkisi; bilimsel çalışma yürütülüyorsa araştırma ilişkisi söz konusudur. İkisinin bir arada yürüdüğü hâllerde her ikisi için ayrı ayrı bilgilendirme ve onam alınması gerekir. Terapiye rıza göstermek, seans kayıtlarının bir yayında kullanılmasına rıza anlamına gelmez.
Küçüklerde Onam ve Velayet Sorunu
- Küçük adına onam kural olarak velayet hakkı sahibi tarafından verilir; boşanmış ebeveynlerde velayetin kimde olduğunu gösteren mahkeme kararı dosyaya eklenmelidir.
- Ortak velayet hâllerinde her iki ebeveynin bilgilendirilmesi ihtilafları azaltır.
- Ayırt etme gücü bulunan ergin olmayan danışanın görüşünün alınması ve kayda geçirilmesi beklenir.
- Onam metni, uygulanacak yöntemi, seans sayısını, olası sonuçları ve rızanın geri alınabileceğini anlaşılır dille içermelidir.
Kişisel Verilerin Korunması Boyutu
Terapi kayıtları, değerlendirme raporları ve ses-video kayıtları 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu anlamında özel nitelikli kişisel veri kapsamında değerlendirilir. Bu veriler için işleme şartlarının varlığı, saklama süresinin belirlenmiş olması ve yeterli teknik-idari tedbirlerin alınması gerekir. Seans kayıtlarının kurumsal olmayan bulut hesaplarında ya da kişisel cihazlarda tutulması, uygulamada en sık görülen ihlal biçimidir. Aydınlatma yükümlülüğünün onam alınmasından ayrı ve önce yerine getirilmesi de göz ardı edilmemelidir.
Etik Kurul ve Yayın Aşaması
- İnsan katılımlı çalışmalarda veri toplamaya başlamadan önce etik kurul onayı alınmalıdır; sonradan alınan onay geçmişi düzeltmez.
- Yayında kullanılacak görüntü ve ses materyali için ayrıca ve açıkça izin alınmalıdır.
- Anonimleştirme gerçek anlamda yapılmalı; nadir bir tanı ya da ayırt edici ayrıntı kimliği açık ediyorsa anonimlik sağlanmış sayılmaz.
- Veriler yalnızca izin verilen amaç için ve belirlenen süre boyunca saklanmalıdır.
Kayıt Düzeninin Önemi
Bir şikâyet ya da uyuşmazlık gündeme geldiğinde savunmanın omurgasını seans notları ve onam belgeleri oluşturur. Notların seans günü tutulması, sonradan ekleme yapıldığında bunun tarihiyle birlikte belirtilmesi ve belgelerin erişim yetkisi sınırlı bir düzende saklanması, hem hizmet kalitesi hem hukuki güvenlik bakımından belirleyicidir.
Buradaki değerlendirmeler genel çerçeveyi göstermek içindir. Merkezin kendi yönetmeliği, üniversitenin etik kurul yönergesi ve somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, özellikle veri ihlali ya da hasta şikâyeti hâllerinde vakit kaybetmeden hukuki görüş alınması yerinde olacaktır.