2025/4 sayılı gözetim tebliği kapsamındaki eşyada tartışma, çoğu zaman belgenin alınıp alınmadığından değil, beyan edilen kıymetin gerçekliğinden doğar. Gözetim eşiği aşılsın diye kıymetin yukarı çekilmesi ya da eşiğin altında kalan bir beyanın idarece kabul edilmemesi, ithalatçıyı ispat yüküyle karşı karşıya bırakır. Bu rehber, kıymet uyuşmazlığında delil dosyasının nasıl kurulacağını ele alır.
Gözetim ile Gümrük Kıymeti Arasındaki Bağ
Gözetim belgesi şartı, kıymet eşiğine bağlandığı için ithalatçı bazen eşiğin üzerinde beyanda bulunarak belge almamayı tercih eder. Ancak yukarı çekilen kıymet, aynı zamanda gümrük vergisi ve KDV matrahını da büyütür. Buna karşılık düşük beyan, idarenin kıymet araştırmasına ve sonrasında ek tahakkuk ile idari para cezasına yol açabilir. Yani iki yönlü bir risk vardır ve tercih, ticari değil hukuki bir hesapla yapılmalıdır.
Kıymetin Gerçekliğini Gösteren Delil Seti
İdare kıymete itiraz ettiğinde, savunmanın gücü sunulan belgelerin birbirini doğrulamasına bağlıdır. Dosyada bulunması gereken temel unsurlar:
- Satış sözleşmesi veya sipariş teyidi ile ticari fatura arasındaki bedel örtüşmesi
- Banka ödeme dekontu ve swift kayıtlarının fatura tutarıyla eşleşmesi
- Navlun ve sigorta giderlerinin ayrı ayrı belgelenmesi
- Aynı dönemde aynı satıcıdan yapılan diğer alımların fiyat serisi
- Alıcı ile satıcı arasında ilişki bulunup bulunmadığına dair beyan
Ek Tahakkuk ve Cezaya Karşı İzlenecek Hat
Kıymet düzeltmesi sonucu ek tahakkuk çıkarsa, gümrük mevzuatının öngördüğü idari itiraz aşaması tüketilmeden idari yargıya gidilmesi, davanın idari başvuru yolları tüketilmediği gerekçesiyle reddine sebep olabilir. Bu nedenle sıralama şudur: tahakkukun tebliği, süresi içinde idari itiraz, itirazın reddi ve ardından iptal davası. Ödeme yapılacaksa ihtirazi kayıt konulması, sonradan iade talebinin dayanağını korur.
Uygulamada Sık Yapılan Üç Hata
- İtiraz dilekçesinde yalnızca “fiyat piyasa koşullarına uygundur” denmesi; karşılaştırmalı veri sunulmaması.
- Ödemenin sade biçimde yapılıp ihtirazi kayıt konulmaması.
- Ceza kararına karşı ayrı bir başvuru yapılması gerektiğinin gözden kaçırılması; ek tahakkuka itiraz, cezayı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Kıymet dosyalarında sonucu belirleyen şey retorik değil, ödeme akışının belge zinciriyle izlenebilir olmasıdır. Buradaki değerlendirmeler genel çerçeve sunar; her ithalat işleminin sözleşme yapısı ve ödeme biçimi farklı sonuç doğurabileceğinden, itiraz veya dava kararı öncesinde dosyanın ayrıca incelenmesi önerilir.