6750 sayılı Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu, işletmelerin makine, araç, stok, ticari alacak, kira geliri, marka gibi taşınır değerlerini zilyetliği devretmeden teminat olarak kullanabilmesine imkân tanır. Kanunun getirdiği asıl yenilik, rehnin fiilî teslim yerine sicile tescil ile kurulmasıdır. Bu rehber, sözleşmenin kurulmasından temerrüt sonrasına kadar pratik akışı ele alıyor.
Rehne Konu Olabilecek Değerlerin Belirlenmesi
Teminat verilen varlığın kimliği tereddüde yer bırakmayacak biçimde tanımlanmalıdır. Makinede seri numarası, araçta şasi bilgisi, alacakta borçlu ve sözleşme referansı, stokta cins ve miktar belirtilmelidir. Belirsiz tanım, rehnin kapsamı konusunda uyuşmazlık çıktığında alacaklının aleyhine sonuç verir.
Sözleşme ve Tescil Aşaması
Rehin sözleşmesi kanunda öngörülen şekil şartına uygun olarak düzenlenir ve Rehinli Taşınır Siciline tescil edilir. Tescil, rehnin üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesinin ve derece sırasının belirlenmesinin temelidir.
- Aynı varlık üzerinde birden fazla rehin kurulabildiğinden, tescil zamanı derece bakımından belirleyicidir.
- Sözleşmede teminat altına alınan borcun tutarı ve kapsamı açıkça yazılmalıdır.
- Varlığın devri, yer değişikliği veya sigorta durumu bakımından bildirim yükümlülükleri sözleşmeye işlenmelidir.
Temerrüt Anında Alacaklının Seçenekleri
Borçlu temerrüde düştüğünde alacaklının önünde birden fazla yol bulunur: rehinli varlığın mülkiyetinin devrini talep etmek, varlığı kiralamak veya kanunda sayılan diğer imkânlardan yararlanmak ve icra yoluyla paraya çevirmek. Seçilen yol, sonradan değiştirilmesi güç olduğu için ilk hamlede doğru tercih kritik önemdedir. Uygulamada en çok tartışma, varlığın değerinin nasıl belirlendiği noktasında çıkar; bağımsız değerleme raporu bu tartışmayı büyük ölçüde daraltır.
Uygulamada Karşılaşılan Riskler
- Kapsam riski: Stok gibi değişken varlıklarda rehin konusunun güncel tutulmaması.
- Derece riski: Tescilin gecikmesi nedeniyle sonraki bir alacaklının önde yer alması.
- Değer riski: Amortisman veya hasar sebebiyle teminatın borcu karşılamaz hale gelmesi.
- Tahsil riski: Alacak rehninde asıl borçluya bildirim yapılmaması.
İşletmeler İçin Pratik Öneriler
Kredi ilişkisinin başında bir teminat envanteri tutmak, hangi varlığın hangi borç için rehinli olduğunu tek tabloda görmeyi sağlar. Sigorta poliçelerinde dain-i mürtehin kaydı, hasar hâlinde tazminatın doğru tarafa ödenmesi bakımından ihmal edilmemelidir. Rehnin kaldırılmasında ise borcun ödendiğine dair belgeyle birlikte terkin işleminin fiilen tamamlandığı sicil kaydından teyit edilmelidir.
Yukarıdaki bilgiler genel niteliktedir. Taşınır rehni işlemlerinde sözleşme metni ile sicil kaydının birbiriyle tam uyumlu olması gerektiğinden, tescil öncesinde metnin hukukçu tarafından kontrol edilmesi faydalıdır.