Uygulamalı etik alanında çalışan üniversite merkezlerine ilişkin yönetmelikler, akademik araştırmanın etik denetimi ile bilimsel özgürlük arasındaki dengeyi kurumsal bir yapıya bağlar. Araştırmacı açısından bu düzenlemelerin en somut yansıması, insan katılımcıyla yürütülen çalışmalarda etik kurul onayının aranması ve etik ihlal iddialarında izlenecek usuldür.
Etik Onayının Ne Zaman Gerektiği
İnsan katılımcı içeren, kişisel veri toplayan veya katılımcı üzerinde doğrudan etkisi olabilecek araştırmalarda, veri toplamaya başlamadan önce etik kurul onayı alınması gerekir. Onayın sonradan alınması, çoğu durumda geçmişe etkili sonuç doğurmaz; bu nedenle toplanmış veriler kullanılamaz hâle gelebilir. Yayın aşamasında dergilerin onay belgesi talep etmesi, eksikliğin en sık fark edildiği andır.
Onay Başvurusunda Sıkça Eksik Bırakılan Belgeler
- Katılımcıya sunulacak bilgilendirilmiş onam formunun anlaşılır dille yazılmış hâli
- Veri saklama süresi, saklama ortamı ve imha yöntemine ilişkin açıklama
- Çocuklar veya kırılgan gruplar söz konusuysa veli ya da yasal temsilci onayı
- Araştırma sorularının ve ölçeklerin tam metni
Etik İhlal İddiasıyla Karşılaşan Araştırmacının Usul Hakları
Etik ihlal incelemeleri, sonucu itibarıyla akademik unvan ve görevi etkileyebildiğinden savunma hakkının eksiksiz kullanılması büyük önem taşır. Bu süreçte şu hususlar izlenmelidir:
- İddianın konusu ve dayanağı, incelemenin başında yazılı olarak bildirilmelidir.
- Savunma için verilen süre yeterli olmalı, gerekirse ek süre talep edilmelidir.
- Savunmada yalnızca genel ifadelerle yetinilmemeli; ham veri, yazışma ve sürüm kayıtları sunulmalıdır.
- İnceleme raporuna ve sonuç kararına erişim talep edilmelidir.
Usule aykırı yürütülen bir inceleme, esasa ilişkin değerlendirme doğru olsa bile kararın hukuka aykırılığı sonucunu doğurabilir. Bu nedenle sürecin her aşaması kayıt altına alınmalıdır.
Karara Karşı Başvuru
Etik kurul veya yetkili akademik kurulca verilen kararlar idari işlem niteliğindedir. Karara karşı öngörülen iç itiraz yolu varsa önce bu yol tüketilmeli, ardından idari yargıya başvurulmalıdır. Tebliğ tarihinden itibaren işleyen dava süresinin kaçırılması, iddia ne kadar haklı olursa olsun esasa girilmeden ret sonucunu doğurur.
Bu içerik genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; hakkınızda yürütülen bir etik inceleme varsa savunma metninin dosya içeriğine göre ayrıca hazırlanması gerekir.