Yargıtay 14. Hukuk Dairesi E.2009/2616 K.2009/4413

Davacılar vekili tarafından, davalılar aleyhine 20.10.1989 gününde verilen dilekçe ile rödevans sözleşmesinin uyarlanması istenmesi üzerine yapılan duruşma sonunda; ... Kömür işletmeleri hakkındaki davanın reddine, diğer davalılar yönünden davanın kabulüne dair verilen 08.05.2008 günlü hükmün Yargıtayca incelenmesi davalılar ..., ..., ..., davalılar ... ..., ... ..., ... ..., ... ... vekilleri, davacı ve müdahil vekilleri tarafından istenilmekle süresinde olduğu anlaşılan temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten sonra dosya ve içerisindeki bütün kağıtlar incelenerek gereği düşünüldü:

KARAR

Dava, rödevans sözleşme koşullarının emsali rödevans bedellerine göre beher ton için 20.000,00 TL / tona uyarlanması istemiyle açılmıştır.

Davalılar, davanın reddini savunmuştur.

Mahkemece, dairemiz bozma kararından önce “rödevans bedelinin her yıl ton başına 0,3 ABD Doları karşılığı TL olarak uyarlanmasına” karar verilmiştir.

Bu hükmü, davacı ... ..., müdahil ... ..., davalı ... Kömür İşletmeleri A.Ş., davalılardan ... ..., davalı ... ... mirasçıları ve ... ... mirasçıları temyiz etmiştir.

Hüküm, Dairemizin 22.11.2005 tarihli ilamıyla “… rödevans bedelinin ton başına 0,3 ABD Doları karşılığı Türk Lirası olarak uyarlanması hüküm altına alınmıştır. Bilirkişilerce hesaplanacak rödevans bedeli bulunurken yabancı para kurunda meydana gelen değişikliklerin baz alınmasında yasaya aykırılık yok ise de, mahkemenin sabit bir rakam olan 0,3 ABD Doları karşılığı

Türk Lirasının uyarlanması sonucu bulunan miktarın ... rödevans bedeli olarak kabulü hem 26.03.1973 tarihli sözleşmede bu şekilde bir hüküm olmadığından sözleşmeye aykırı olmuş, hem de HUMK.nun 74.maddesinde hükme bağlanan taleple bağlılık kuralına aykırılık teşkil etmiştir. Mahkemece, bilirkişilerden ek rapor alınmalı, ... rödevans bedeli Türk Lirası üzerinden hesaplattırılıp bu miktar hüküm altına alınmalıdır…” gerekçesiyle bozulmuştur.

Mahkemece bozmaya uyulmuş; “…diğer davalılar hakkında açılan davanın kısmen kabulü ile rödevans bedelinin günün koşullarına uyarlanarak dava tarihinden itibaren her yıl için ton başına sözleşmenin imzalandığı 26.03.1973 tarihindeki ortalama ocak başı kömür satış fiyatı olarak 125 Eski Türk Lirası esas alınmak suretiyle, ocak başı ortalama satış fiyatının % 3/4'ü olarak belirlenmesine, fazla istemin reddine…” karar verilmiştir.

Hükmü, davalı ... ... mirasçıları ... ..., ... ..., ... ... ile davalı ... ... mirasçısı ... ..., ... ... mirasçıları ... ..., ... ..., ... ... vekilleri ile davacı ve müdahil vekilleri temyiz etmiştir.

1-Yapılan yargılamaya, toplanan delillere ve tüm dosya içeriği ile özellikle davacının bozmadan evvelki aynı nitelikteki temyiz itirazlarının yerinde görülmemiş olması nedeniyle davacı ... ... ile müdahiller ... ... mirasçıları ... ..., ... ..., ..., ...’nin temyiz itirazları yerinde görülmemiş, reddi gerekmiştir.

2-Davalıların temyiz itirazlarına gelince;

Burada öncelikle kural olarak, usuli kazanılmış hak kavramı üzerinde durulması gerekmektedir. 04.02.1959 tarihli ve 1957/13-1959/5 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararında vurgulandığı üzere usuli kazanılmış haktan maksat, mahkemece temyize konu bir kararın bozulması ve bu karara mahkemenin uyması halinde bozulan kararın bozma nedenlerinin dışında kalan yönlerinin kesinleşmiş sayılmasıdır.

Yine anılan Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararında söylendiği gibi bozma kararı kapsamı dışında kalan hususlar iki şekilde ortaya çıkabilir. Ya o cihet açıkça bir temyiz sebebi olarak ileri sürülmüştür fakat temyiz incelemesi yapan daire itirazı reddetmiştir yahut da onu ... tutan bir temyiz itirazı ileri sürülmemiş olmasına rağmen dosyanın temyiz incelemesi sırasında yazılan husus bozma sebebi olsa da dairece bozma sebebi sayılmamıştır.

Her iki halde de, o konunun bozma sebebi sayılmaması ve başka sebeplere dayanan bozma kararına mahkemenin uyması taraflardan biri lehine usuli bir kazanılmış hak meydana getirir. Bu hak ne mahkeme, ne de temyiz mahkemesi tarafından halele uğratılabilir.

Usuli kazanılmış hak kuralına ilişkin bu açıklamadan sonra somut olaya gelince;

Az yukarıda sözü edildiği üzere mahkemenin bozmadan önceki hükmü “rödevans bedelinin her yıl ton başına 0,3 ABD Doları karşılığı TL olarak uyarlanmasına” şeklindedir.

Bozmadan sonra bilirkişi incelemesi yaptırılmış ve Yargıtay incelemesine konu eldeki davada “…diğer davalılar hakkında açılan davanın kısmen kabulü ile rödevans bedelinin günün koşullarına uyarlanarak dava tarihinden itibaren her yıl için ton başına sözleşmenin imzalandığı 26.03.1973 tarihindeki ortalama ocak başı kömür satış fiyatı olarak 125 Eski Türk Lirası esas alınmak suretiyle, ocak başı ortalama satış fiyatının % 3/4'ü olarak belirlenmesine, fazla istemin reddine…” şeklinde hüküm kurulmuştur.

Görülüyor ki, her iki hüküm birbirinden farklıdır. Bu farklılıkla ilk hükümdeki davacı temyiz itirazları reddedildiğinden hüküm lehine bozulan davalılar bakımından usuli kazanılmış hak kuralının ihlal edilip edilmediği anlaşılamamaktadır. Ortaya çıkan bu tereddüde, bozmadan sonra alınan bilirkişinin asıl ve ek raporunda da değinilmemiştir. Kısaca, sonradan kurulan hükümle ilk kararda saptanan rödevans bedeli ve davalıların kazanılmış hakkı ihlal edilemez.

Ancak, sonradan kurulan hükümle davalıların kazanılmış haklarının ihlal edilip edilmediği denetlenememektedir. Bu konuda ortaya çıkan kuşkunun giderilmesi için de bilirkişilerden yeniden ek rapor alınması gerekir.

Diğer taraftan, HUMK.nun 389.maddesi gereğince verilen kararlarda iki tarafa yüklenen vazife ve hakları tarafların ... bazı çekişmeler içerisine düşmemelerini teminen hiçbir şüphe ve tereddüde yer bırakmayacak şekilde açık olarak yazılması zorunludur.

Bozmadan sonra, “…diğer davalılar hakkında açılan davanın kısmen kabulü ile rödevans bedelinin günün koşullarına uyarlanarak dava tarihinden itibaren her yıl için ton başına sözleşmenin imzalandığı 26.03.1973 tarihindeki ortalama ocak başı kömür satış fiyatı olarak 125 Eski Türk Lirası esas alınmak suretiyle, ocak başı ortalama satış fiyatının % 3/4'ü olarak belirlenmesine…” biçimindeki hükmün infaz kabiliyeti olamayacağı, hükmün icrası sırasında tarafları ... bazı çekişmeler içerisine düşüreceği açıktır.

Bilirkişilerden alınacak ek raporda bu yönün de gözetilmesi gerekmektedir.

Karar, açıklanan nedenlerle bozulmalıdır Kabule göre de; Bilirkişi raporunda uyarlamaya esas olan ... “… ocak başı ortalama satış fiyatının % 3,4’ü “ olarak belirlenmiş iken bunun hüküm yerine %3/4 olarak alınması da doğru değildir.