H.g. Başvurusu (B. No: 2018/8582)

I. BAŞVURUNUN

KONUSU

1. Başvuru, ceza infaz kurumunda tutukluyken açık görüş

hakkından yararlandırılmama nedeniyle aile hayatına saygı hakkının ihlal

edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU

SÜRECİ

2. Başvuru 29/3/2018 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden

yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik

incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul

edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına

(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir.

7. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda

bulunmuştur.

III. OLAY VE

OLGULAR

8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve

Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler

çerçevesinde olaylar özetle şöyledir:

9. Türkiye 15 Temmuz 2016 gecesi silahlı bir darbe

teşebbüsüyle karşı karşıya kalmış ve Bakanlar Kurulu tarafından ülke genelinde

21/7/2016 tarihinden itibaren doksan gün süreyle olağanüstü hâl (OHAL) ilan

edilmesine karar verilmiştir. OHAL üçer aylık sürelerle uzatılarak 18/7/2018

tarihine kadar devam etmiştir. Darbe teşebbüsüne ilişkin süreç, OHAL ilanı,

OHAL döneminin gerektirdiği tedbirlere ilişkin detaylı açıklamalar Anayasa

Mahkemesinin Aydın Yavuz ve diğerleri ([GK], B. No: 2016/22169,

20/6/2017, §§ 12-20, 47-66) kararında yer almaktadır.

10. Darbe teşebbüsü öncesinde Cumhuriyet savcısı olarak

görev yapan başvurucu, 15 Temmuz 2016 tarihli darbe teşebbüsü sonrasında terör

örgütüne [Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması (FETÖ/PDY)] üye

olma ve anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs etme suçları kapsamında

yürütülen soruşturma sürecinde Diyarbakır 1. Sulh Ceza Hâkimliğinin 28/7/2016

tarihli kararıyla tutuklanmış ve Alanya L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumuna (Ceza

İnfaz Kurumu) konulmuştur.

11. Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığının (Başsavcılık)

Ceza İnfaz Kurumuna gönderdiği 2/9/2016 tarihli yazısında, yürütülmekte olan

FETÖ/PDY soruşturması kapsamında tutuklanarak ceza infaz kurumunda barındırılan

şüpheliler hakkında avukatları ile görüştürülmeleri, telefon

görüşmeleri ve ziyaretçileri ile görüştürülmeleri hususlarında

ilgili mevzuat hatırlatılmıştır. Bu kapsamda 22/7/2016 tarihli ve 667 sayılı

Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde

Kararname'nin (KHK) 6. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e) bendi uyarınca tutukluların

eşleri, ikinci dereceye kadar kan ve birinci dereceye kadar kayın hısımları ile

vasileri ve kayyımları ile 15 günde 1 defa olmak üzere 10 dakikayı geçmeyecek

şekilde telefonla haberleşmelerinin sağlanmasına ve tutukluların

belgelendirmesi koşuluyla eşi, anne-babası ve çocukları tarafından haftada bir

ve yarım saati geçmemek üzere, kurumca uygun görülecek bir günde ziyaret edilebilmelerine

karar verildiği bildirilmiştir.

12. Başvurucunun eşi L.N.G. 14/11/2016 ve 24/11/2016

tarihli dilekçeler ile Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu bulunan başvurucu

hakkındaki görüş süreleriyle ilgili kısıtlamaların ve açık görüş yasağının

kaldırılması talebinde bulunmuştur.

13. Alanya İnfaz Hâkimliğinin 8/12/2016 tarihli

yetkisizlik kararı ile dosyanın görevli ve yetkili Diyarbakır İnfaz Hâkimliğine

(İnfaz Hâkimliği) gönderilmesine karar verilmiştir. Karar gerekçesinde, talep

konusu ilgili kısıtlamaların Başsavcılıkça getirilmiş olduğu vurgulanarak

itirazları incelemenin İnfaz Hâkimliğinin yetkisinde olduğu belirtilmiştir.

14. Anılan karara karşı başvurucunun eşi tarafından

yapılan itiraz, Alanya 2. Ağır Ceza Mahkemesinin 22/12/2016 tarihli kararıyla kesin

olarak reddedilmiştir.

15. Kararın kesinleşmesi üzerine söz konusu dosya İnfaz

Hâkimliğine gönderilmiştir. Başvurucu, Alanya İnfaz Hâkimliğine hitaben yazdığı

28/12/2017 tarihli dilekçesinde görüş hakkıyla ilgili kısıtlamaların ve

özellikle açık görüş yasağının kaldırılması talebinde bulunmuştur. Öte yandan

Ceza İnfaz Kurumunun İnfaz Hâkimliğine gönderdiği 12/2/2018 tarihli yazıda,

Başsavcılığın soruşturması kapsamında 2/9/2016 tarihli yazısı gereğince

başvurucunun eşi, annesi, babası ve çocuklarıyla haftada bir kez ve yarım saati

geçmemek üzere kapalı görüş hakkından yararlandığı ancak açık görüş yasağının

devam ettiği bildirilmiştir.

16. İnfaz Hâkimliğinin 21/2/2018 tarihli kararı ile

başvurucunun 28/12/2017 tarihli dilekçesi ve Alanya İnfaz Hâkimliğinin

yetkisizlik kararına ilişkin dosyası birlikte değerlendirilerek talebin reddine

karar verilmiş ve karara karşı tebliğden itibaren bir hafta içinde itiraz

yoluna müracaat edilebileceği bildirilmiştir. Kararın gerekçesinde, öncelikle

Ceza İnfaz Kurumuna başvuru yapılarak bu hususta bir karar alınmadan doğrudan

İnfaz Hâkimliğine talepte bulunulmasının ilgili mevzuata uygun olmadığı

açıklanmıştır.

17. Söz konusu karar 27/2/2018 tarihinde başvurucuya

tebliğ edilmiştir.

18. Başvurucu 29/3/2018 tarihinde bireysel başvuruda

bulunmuştur.

19. Öte yandan UYAP aracılığıyla erişilen bilgi ve

belgelerden başvurucunun İnfaz Hâkimliği kararına karşı herhangi bir itirazda

bulunmadığından kararın 7/3/2018 tarihinde kesinleştiği ve 16/3/2018 tarihinde

Ceza İnfaz Kurumundan tahliye edildiği anlaşılmaktadır.

IV. İLGİLİ

HUKUK

20. Anayasa Mahkemesi daha önceki içtihadında mahpusların

açık görüş hakkının sınırlandırılmasına dayanak oluşturan ulusal ve

uluslararası mevzuat ile konuyla ilgili Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

kararlarına yer vermiştir (Halil Berk, B. No: 2017/8758, 21/3/2018, §§

18-37; M.Ö., B. No: 2017/34584, 22/3/2018, §§ 18-37).

21. 16/5/2001 tarihli ve 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği

Kanunu’nun "İnfaz hâkimliğine şikâyet ve usulü" kenar başlıklı

5. maddesinin ilgili bölümleri şöyledir:

"Ceza infaz kurumları ve

tutukevlerinde hükümlü ve tutuklular hakkında yapılan işlemler veya bunlarla

ilgili faaliyetlerin kanun, tüzük ve yönetmelik hükümleri ile genelgelere

aykırı olduğu gerekçesiyle bu işlem veya faaliyetlerin öğrenildiği tarihten

itibaren onbeş gün, herhalde yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde

şikâyet yoluyla infaz hâkimliğine başvurulabilir.

...

Şikayet yoluna, kendisi ile ilgili olmak

kaydıyla hükümlü veya tutuklu ya da eşi, anası, babası, ayırt etme gücüne sahip

çocuğu veya kardeşi, müdafii, kanuni temsilcisi veya ceza infaz kurumu ve

tutukevi izleme kurulu başvurabilir.

..."

22. 4675 sayılı Kanun'un "İnfaz

hâkimliğince şikâyet üzerine verilen kararlar" kenar başlıklı 6.

maddesinin beşinci ve altıncı fıkraları şöyledir:

"İnfaz hâkiminin kararlarına

karşı şikâyetçi veya ilgili Cumhuriyet savcısı tarafından, tebliğden itibaren

bir hafta içinde Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu hükümlerine göre acele itiraz

yoluna gidilebilir.

İtiraz, infaz hâkimliğinin kurulduğu yer

ağır ceza mahkemesine yapılır. İnfaz hâkimi aynı zamanda bu mahkemenin üyesi

olduğu takdirde itirazla ilgili karara katılamaz."

V. İNCELEME VE GEREKÇE

23. Mahkemenin 14/10/2020 tarihinde yapmış olduğu

toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Adli Yardım Talebi Yönünden

24. Başvurucu, bireysel başvuru harç ve giderlerini ödeme

gücünden yoksun olduğunu belirterek adli yardım talebinde bulunmuştur.

25. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No:

2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkeler dikkate alınarak geçimini

önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama giderlerini ödeme gücünden

yoksun olduğu anlaşılan başvurucunun açıkça dayanaktan yoksun olmayan adli

yardım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir.

B. Aile Hayatına Saygı Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin

İddia

1. Başvurucunun İddiaları ve Bakanlık Görüşü

26. Başvurucu; Başsavcılığın 2/9/2016 tarihli görüş kısıtlaması

kararına istinaden, tutuklanarak ceza infaz kurumuna konulduğu 28/7/2016

tarihinden tahliye olduğu 16/3/2018 tarihine kadar eşi, kardeşleri ve yakın

akrabaları ile açık görüş hakkından yararlandırılmadığını belirtmiştir.

Başvurucu, açık görüş hakkının OHAL döneminde süresiz ve gerekçesiz bir şekilde

kısıtlanabileceğine dair yasal bir düzenleme bulunmadığını ve ailesi ile açık

görüş yapmasının yargılamanın selameti açısından nasıl bir sakıncası olduğunun

açıklanmadığını ifade etmiştir. Diğer yandan başvurucu, İnfaz Hâkimliği

kararına karşı itirazda bulunduğunu iddia etmiş ancak 16/3/2018 tarihinde

tahliye olmasının doğal sonucu olarak söz konusu kısıtlamaların ortadan

kalkması nedeniyle de artık başvuracağı bir makamın bulunmadığını dile getirerek

süresi içinde bireysel başvuruda bulunduğunu bildirmiştir. Netice olarak

başvurucu; yaklaşık yirmi aylık süre boyunca ailesiyle açık görüş hakkından

yararlandırılmamasının işkence ve kötü muamele yasağını ihlal ettiğini, ayrıca

aynı suçtan yargılanan diğer hükümlü ve tutuklulardan farklı olarak ve uzun

süre sadece kendisine açık görüş yaptırılmama uygulamasının ayrımcılık nedenine

dayandığını ileri sürmüştür.

27. Bakanlık görüşünde, Ceza İnfaz Kurumunda kaldığı

sürede açık görüş hakkından yararlandırılmamış ise de başvurucunun kapalı

görüş, telefonla haberleşme ve mektupla haberleşme haklarını kullandığı

bildirilmiştir. Ayrıca kişiye sıkı sıkıya bağlı olan şikâyet hakkını

başvurucunun temsilcisi olmayan eşinin başvurucu adına kullanamayacağı

belirtilmiştir. Diğer bir anlatımla başvurucunun eşinin yapmış olduğu itiraz

sonucu Alanya İnfaz Hâkimliğinin ve İnfaz Hâkimliğinin verdiği kararların

başvuruya dayanak yapılan belgeler arasına dâhil edilemeyeceğinin

değerlendirildiği ifade edilmiştir. Bundan başka başvurucunun ilgili mevzuat

uyarınca Ceza İnfaz Kurumu idaresine açık görüş yaptırılması yönünde bizzat

başvuruda bulunmadığı hatırlatılmıştır. Son olarak başvurucunun İnfaz

Hâkimliğinin 21/2/2018 tarihli kararına karşı Diyarbakır 1. Ağır Ceza

Mahkemesine itirazda bulunduğunu belirtmesine rağmen söz konusu itiraza ilişkin

bilgi ve belgenin Anayasa Mahkemesine sunulmadığı, yapılan yazışmalarda da söz

konusu itiraza ilişkin bilgi ve belgelere ulaşılamadığı bildirilmiştir. Bu

bağlamda belirtilen tüm hususların dikkate alınması talep edilmiştir.

28. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı verdiği cevapta

önceki iddialarını tekrar etmiştir.

2. Değerlendirme

29. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından

yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki

tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969,

18/9/2013, § 16). Başvurucunun şikâyetinin özünün tutuklu bulunduğu sürede

ailesiyle açık görüş imkânından yararlanamamasına ilişkin olduğu

anlaşılmaktadır. Anayasa Mahkemesi benzer bir başvuruyu aile hayatına saygı

hakkı kapsamında incelemiştir (Murat Aydın, B. No: 2016/58533, 3/7/2019,

§ 50). Somut başvuruda da bu durumdan ayrılmayı gerektirecek bir yön

bulunmamaktadır.

30. Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrasının ilgili

kısmı şöyledir:

"Başvuruda bulunabilmek için

olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır."

31. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un "Bireysel

başvuru hakkı" kenar başlıklı 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası

şöyledir:

"İhlale neden olduğu ileri

sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal

başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması

gerekir."

32. Başvuru yollarının tüketilmesi koşulu, bireysel

başvurunun temel hak ihlallerini önlemek için son ve olağanüstü bir çare

olmasının doğal sonucudur. Diğer bir ifadeyle temel hak ihlallerini öncelikle

idari makamların ve derece mahkemelerinin gidermekle yükümlü olması, başvuru

yollarının tüketilmesi koşulunu zorunlu kılmaktadır (Necati Gündüz ve Recep

Gündüz, B. No: 2012/1027, 12/2/2013, § 20).

33. Anılan Anayasa ve Kanun hükümlerine göre bireysel

başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurabilmek için olağan kanun yollarının

tüketilmiş olması gerekir. Temel hak ve özgürlüklere saygı, devletin tüm

organlarının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya

çıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yargısal makamların görevidir. Bu

nedenle temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddialarının öncelikle derece

mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar tarafından değerlendirilmesi ve

bir çözüme kavuşturulması esastır (Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt, B.

No: 2012/403, 26/3/2013, § 16).

34. Bu nedenle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru,

iddia edilen hak ihlallerinin derece mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde

başvurulabilecek ikincil nitelikte bir hak arama yoludur. Bireysel başvuru

yolunun ikincil niteliği gereği Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilmek

için öncelikle olağan kanun yollarının tüketilmesi zorunludur. Bu ilke uyarınca

başvurucunun Anayasa Mahkemesi önüne getirdiği şikâyetini öncelikle ve

süresinde yetkili idari ve yargısal mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu

konuda sahip olduğu bilgi ve kanıtları zamanında bu makamlara sunması ve aynı

zamanda bu süreçte dava ve başvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermiş

olması gerekir (Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt, § 17).

35. Somut olayda, İnfaz Hâkimliğinin 21/2/2018 tarihli kararı

ile açık görüş yasağının kaldırılmasıyla ilgili olarak -aralarında çıkar

çatışması bulunmayan- başvurucu ve eşinin talepleri birlikte değerlendirilip

reddedilmiştir. Anılan kararın 27/2/2018 tarihinde başvurucuya tebliğ edildiği,

itiraz süresi içinde başvurucunun itirazda bulunmaması nedeniyle kararın

7/3/2018 tarihinde kesinleştiği anlaşılmaktadır (bkz. § 19). Diğer bir ifade

ile başvurucu, İnfaz Hâkimliği kararının tebliğinden sonra başvuru yollarını

tüketmeden 29/3/2018 tarihinde doğrudan bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvuru

konusu olay bağlamında İnfaz Hâkimliği kararına karşı olağan itiraz kanun

yoluna başvurmayan başvurucunun itiraz süresinden sonra 16/3/2018 tarihinde

tahliye olmasının başvuru yollarının tüketilmesi kuralına istisna tanınmasını

gerektiren bir durum olduğu söylenemez.

36. Bu durumda başvurucunun şikâyetlerini değerlendirerek

çözüm sağlayabilecek etkili bir hukuk yolunun tüketilmesi bakımından üzerine

düşen gerekli özeni göstermediği sonucuna varılmıştır. Öte yandan olağan başvuru

yolu tüketilmeden yapılan bireysel başvurunun incelenmesi bireysel başvurunun ikincillik

niteliği ile de bağdaşmamaktadır.

37. Açıklanan gerekçelerle başvurunun diğer kabul

edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının

tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

38. Aile hayatına saygı hakkı yönünden başvuru yollarının

tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezlik kararı verildiğinden anılan hakla

bağlantılı olarak Anayasa'nın 10. maddesinde düzenlenen eşitlik ilkesinin ihlal

edildiği iddiasının incelenmesine gerek görülmemiştir.

A. Kamuya açık belgelerde başvurucunun kimliğinin gizli

tutulması talebinin KABULÜNE,

B. Aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin

iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ

OLDUĞUNA,

C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri

Kanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca tahsil edilmesi

mağduriyetine neden olacağından adli yardım talebi kabul edilen başvurucunun

yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA 14/10/2020 tarihinde

OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Selahaddin MENTEŞ Raportör : Volkan SEVTEKİN Başvurucu : H.G.