Mehmet Karataş Başvurusu (B. No: 2018/13934)

I. BAŞVURUNUN

KONUSU

1. Başvuru, gözaltındaki ve ceza infaz kurumundaki tutma

koşulları nedeniyle kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU

SÜRECİ

2. Başvuru 27/4/2018 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden

yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik

incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

5. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet

Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir.

6. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda

bulunmuştur.

III. OLAY VE

OLGULAR

7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve

Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler

çerçevesinde olaylar özetle şöyledir:

8. Türkiye, 15 Temmuz 2016 gecesi askerî bir darbe

teşebbüsüyle karşı karşıya kalmış; bu nedenle 21/7/2016 tarihinde ülke

genelinde olağanüstü hâl ilan edilmesine karar verilmiştir. Kamu makamları,

soruşturma mercileri ve yargı organları -olgusal temellere dayanarak- bu

teşebbüsün arkasında Türkiye'de çok uzun yıllardır faaliyetlerine devam eden ve

son yıllarda Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) ve/veya Paralel Devlet Yapılanması

(PDY) olarak isimlendirilen bir yapılanmanın olduğunu değerlendirmişlerdir (Aydın

Yavuz ve diğerleri [GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, §§ 12-25).

9. Başvurucu FETÖ/PDY soruşturması kapsamında 26/7/2016

tarihinde gözaltına alınmış, 29/7/2016 tarihinde ise tutuklanarak Trabzon E

Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumuna (Ceza İnfaz Kurumu) yerleştirilmiştir.

10. Nezarethane ve Ceza İnfaz Kurumu tutma koşullarından

şikâyetçi olan başvurucu, başvuru formu veya eklerinde bireysel başvuruda

bulunmadan önce söz konusu şikâyetlerini ilettiği adli ya da idari bir kamu

makamından bahsetmemiştir.

11. Başvurucu 27/4/2018 tarihinde bireysel başvuruda

bulunmuştur.

IV. İLGİLİ HUKUK

12. Nebahat Baysal Gül (B. No: 2016/14634,

28/5/2019, §§ 11-14) ve Mehmet Baransu (B. No: 2015/8046, 19/11/2015, §§

12-18) kararlarında İlgili Hukuk bölümüne detaylı şekilde yer

verilmiştir.

V. İNCELEME VE

GEREKÇE

13. Mahkemenin 24/2/2021 tarihinde yapmış olduğu

toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Adli Yardım

Talebi Yönünden

14. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No:

2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkeler dikkate alınarak, geçimini

önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun

olduğu anlaşılan başvurucunun açıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yardım

talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir.

B. Kötü Muamele

Yasağının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

1. Başvurucunun

İddiaları ve Bakanlık Görüşü

15. Başvurucu, gözaltında tutulduğu dört gün boyunca

yirmi metrekare alanda dokuz kişiyle birlikte barındırıldığını, yerde yatmak

zorunda bırakıldığını, adliye nezarethanesinde ise elleri kelepçeli olarak kırk

beş saate kadar soğukta bekletildiğini iddia etmiş; Ceza İnfaz Kurumunda ise on

iki kişilik bir koğuşta otuz üç kişiyle, sekiz kişilik başka bir koğuşta ise on

üç kişiyle birlikte kaldığını belirtmiştir. Başvurucu ayrıca hakkında verilen

tutuklama kararı ve tutukluluğun devamı kararlarının da hukuka aykırı olduğunu

dile getirmiş, Anayasa'nın 17. maddesinin üçünü fıkrası ile Anayasa'nın 19.

maddesinde güvence altına alınan kötü muamele yasağı ile kişi hürriyeti ve

güvenliği hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Başvurucu, gerekçesini belirtmeksizin

eşitlik ilkesiyle etkili başvuru hakkının da ihlal edildiğinden yakınmıştır.

16. Bakanlık görüşünde, başvurucunun şikâyetlerinin kötü

muamele yasağı kapsamında incelenmesi gerektiği belirtildikten sonra

başvurucunun bireysel başvuruda bulunmadan önce herhangi bir adli ya da idari

merciye müracaatta bulunmamış olmasına ve idari yargıda tam yargı davası

açmamış olmasına dikkat çekilmiştir. Bakanlık esas hakkındaki görüşünde,

başvurucunun gözaltında kaldığı süre, yer ve kişi sayısında detaylı birtakım

bilgilerle bu konudaki ulusal ve uluslararası hukuk kurallarına yer vermiş ve

gözaltında geçirilen sürenin kısa olduğunu belirterek olayda asgari ağırlık

eşiğinin aşılmadığını savunmuştur.

17. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanında önceki

iddialarını tekrar etmiş; tutulma koşullarının uluslararası hukuk

standartlarına uygun olmadığını belirterek ihlal iddialarını yinelemiştir.

2. Değerlendirme

18. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından

yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki

tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013,

§ 16). Başvurucunun şikâyetlerinin Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında

güvence altına alınan kötü muamele yasağı kapsamında incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.

19. Başvurucunun kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının

ihlaline ilişkin iddiaları ise daha önce Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm

Birinci Komisyonunca 2019/26718 numaralı bireysel başvuru dosyasında

incelenmiştir. 9/3/2020 tarihinde verilen kabul edilemezlik kararında hak

ihlali iddialarının açıkça dayanaktan yoksun olduğu sonucuna varılmıştır. Bu

nedenle belirtilen haktan bir inceleme yapılmamıştır.

a. Gözaltındaki

Tutma Koşulları Yönünden

20. Anayasa'nın 148. maddesinin üçüncü fıkrasının son

cümlesi şöyledir:

"Başvuruda

bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır."

21. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un "Bireysel başvuru

hakkı" kenar başlıklı 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:

"İhlale

neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş

idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce

tüketilmiş olması gerekir."

22. Temel hak ve özgürlüklere saygı devletin tüm

organlarının uyması gereken bir ilke olup bu ilkeye uygun davranılmadığı

takdirde ortaya çıkan ihlale karşı öncelikle yetkili idari mercilere ve derece

mahkemelerine başvurulmalıdır. Bireysel başvuru yolunun ikincil niteliği gereği,

Anayasa Mahkemesine başvuruda bulunulabilmesi için öncelikle olağan kanun

yollarının tüketilmesi zorunludur. Başvurucunun bireysel başvuru konusu

şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yargısal mercilere usulüne

uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip olduğu bilgi ve delilleri zamanında bu

makamlara sunması, bu süreçte dava ve başvurusunu takip etmek için gerekli

özeni göstermiş olması gerekir. İddia edilen hak ihlallerinin bu olağan denetim

mekanizması içinde giderilememesi durumunda bireysel başvuru yoluna gidilebilir

(İsmail Buğra İşlek, B. No: 2013/1177, 26/3/2013, § 17; Bayram Gök,

B. No: 2012/946, 26/3/2013, § 18).

23. Anayasa Mahkemesi gözaltında tutulan kişilerin

nezarethane tutma koşullarının yetersizliği nedeniyle kötü muameleye maruz

kaldığı yönündeki iddialarıyla ilgili olarak temel ilkeleri ortaya koyduğu ve

değerlendirmelerde bulunduğu kararında, şikâyete konu yetersiz koşullardaki

tutma hâli sona ermişse idari yargı yolunda açılacak tam yargı (tazminat)

davasını etkili bir yol olarak kabul etmiştir (Nebahat Baysal Gül, §§

17-31). Başvuru formu veya eklerinde, belirtilen şekilde tüketilen bir hukuk

yolundan ise bahsedilmemiştir. Eldeki başvuruda anılan içtihatta belirlenen

temel ilkeden ayrılmayı gerektiren bir durum bulunmamaktadır.

24. Anayasa Mahkemesi, gözaltında kolluk görevlilerinin

kötü muamelesine maruz kalma şikâyetleri yönünden ise yetkili Cumhuriyet

başsavcılığına yapılacak suç duyurusu ve devamında yapılacak ceza yargılaması

sürecini bireysel başvuruda bulunmadan önce tüketilmesi gereken etkili bir

hukuk yolu olarak kabul ettiğini birçok kararında belirtmiştir (birçok karar

arasından bkz. Günay Dağ ve diğerleri [GK], B. No: 2013/1631,

17/12/2015, § 100; Hidayet Karaca [GK], B. No: 2015/144, 14/7/2015, §§

46-52; Zekin Güngör, B. No: 2013/8491, 31/3/2016, §§ 43, 44; Alparslan

Altan [GK], B. No: 2016/15586, 11/1/2018, § 183).

25. Başvurucunun adliye nezarethanesi içinde uzun süre

elleri kelepçeli şekilde kasıtlı olarak bekletildiği iddiasına ilişkin olarak

ilgili kamu görevlileri hakkında yetkili Cumhuriyet başsavcılığına suç

duyurusunda bulunulduğundan başvuru formu veya eklerinde bahsedilmemiştir.

Dolayısıyla başvurucunun bu iddiası yönünden de bireysel başvuruda bulmadan

önce tüketilmesi gereken hukuk yoluna başvurmadığı anlaşılmaktadır.

26. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğer

kabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının

tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

27. Bu aşamada, oluşan durum nedeniyle eldeki başvuru ve

bu başvuruyla aynı nitelikte olup Anayasa Mahkemesinde derdest olan başvurulara

konu olaylar yönünden işbu kararın ardından açılması muhtemel idari davaların

süresine ilişkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulması zorunluluğu

doğmuştur. Öncelikle vurgulanmalıdır ki idari yargı yerlerinde açılacak

davaların süresine ilişkin koşulları incelemek ve idari davaların süresinde

açılıp açılmadığını değerlendirmek idari yargı mercilerinin takdirindedir.

Ancak eldeki başvuru ve bu başvuruyla aynı nitelikte olup derdest olan

başvurular hakkında verilen başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul

edilemezlik kararlarından sonra idari yargıya başvuran kişiler yönünden dava

açma sürelerinin bu kişilerin mahkemeye erişim haklarının ihlaline neden

olmayacak biçimde değerlendirilmesi gerektiği de tabiidir (Nebahat Baysal

Gül, § 32).

b. Ceza İnfaz

Kurumundaki Tutma Koşulları Yönünden

28. Anayasa Mahkemesi ceza infaz kurumlarındaki tutma

koşullarından kaynaklanan kötü muamele iddialarına ilişkin olarak infaz

hâkimliğine şikâyet yolunu, tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olarak

gördüğünü çeşitli kararlarında istikrarlı şekilde belirtmiştir. (birçok karar

arasından bkz. Mehmet Baransu, §§ 23-35; Mehmet Hasan Altan (2) [GK],

B. No: 2016/23672, 11/1/2018, §§ 250-252; İsmail Çıtak, B. No:

2016/78629, 28/11/2019, §§ 79-82).

29. Aynı doğrultuda Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm

Birinci Komisyonunca eldeki başvuruya benzer şikâyetleri ihtiva eden bir

başvuru hakkında infaz hâkimliği yolu tüketilmediği gerekçesi ile verilen bir

kabul edilemezlik kararı (Mehmet Reşit Arslan, B. No: 2013/2025,

30/9/2013) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) önündeki başka bir başvuruda (Ethem

Sakin/Türkiye, B. No: 20616/13, 28/6/2016) Türk Hükûmeti tarafından emsal

karar olarak sunulmuştur. AİHM, Anayasa Mahkemesinin belirtilen kabul

edilemezlik kararına da atıfta bulunarak (aynı kararda bkz. § 24) infaz

hâkimliği yolunun tüketilmemiş olmasını başvuru yollarının tüketilmemesi olarak

görmüş ve kabul edilmezlik kararı vermiştir (aynı kararda bkz. §§ 30-37).

30. Somut olayda başvurucu, Ceza İnfaz Kurumundaki

tutulma koşullarına ilişkin şikâyetleri açısından infaz hâkimliğine şikâyette

bulunduğuna dair bir bilgi ya da belge sunmuş değildir. Bu başvuru açısından yukarıda

belirtilen temel içtihattan ayrılmayı gerektiren bir durum da bulunmamaktadır.

31. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının da

diğer kabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru

yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezliğine karar verilmesi

gerekir.

B. Kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin

iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ

OLDUĞUNA,

C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri

Kanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca tahsil edilmesi

mağduriyetine neden olacağından başvurucunun yargılama giderlerini ödemekten

TAMAMEN MUAF TUTULMASINA 24/2/2021 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Kadir ÖZKAYA

Üyeler

:

Celal Mümtaz AKINCI

M. Emin KUZ

Rıdvan GÜLEÇ Basri BAĞCI Raportör : Hüseyin KAYA Başvurucu : Mehmet KARATAŞ