AYM Norm Denetimi E.1968/64 K.1969/20

Karar günü:15/4/1969

Resmi Gazete tarih/sayı:24.12.1969/13382

İstemde bulunan mahkeme : İstanbul Asliye 17. Hukuk Mahkemesi

İstemin konusu : 506 sayılı, 17/7/1964 günlü Sosyal Sigortalar Kanununun 82. maddesinin, Anayasa'nın 23. maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarına aykırılığı nedeni ile iptalidir.

OLAY

:

Bir gazete sahibinin Sosyal Sigortalar Kurumuna karşı yukarıda anılan Mahkemede açmış olduğu dâva sırasında davacı, dâvâlının gazetenin eski sahibinin sigorta primi borçlarından ötürü kendisinden istemde bulunmasına temel tutulan 506 sayılı Yasanın 82. maddesi hükmünün şu nedenlerle Anayasa'ya aykırılığını ileri sürmüştür.

A)

Anayasa'nın 23. maddesinin birinci fıkrasında gazete veya dergi çıkarmanın

önceden malî teminat yatırma koşuluna bağlanamıyacağı bildirilmekle gazete

çıkaranların herhangi bir akçalı yük altına konulması önlenmek istenmiştir.

Sözü edilen maddenin üçüncü fıkrası da kanunlarla, düşüncelerin ve kanıların

serbestçe yayınlamasını engelleyici veya zorlaştırıcı siyasal, iktisadî, malî

veya teknik kayıtlar konmasını yasak etmektedir. Bu iki hükümden açıkça

anlaşılıyor ki bir gazete çıkarmak isteyen veyahut bir gazeteyi devralmış

bulunan kişinin, eski gazetecinin başka deyimle devredenin borçlarından sorumlu

tutulması, işin başından ona bîr akçalı yük yüklemek demektir ve Anayasa'nın

bildirilen ilkeleri ile çatışmaktadır.

B)

Bir kimsenin resmî veya yan resmî bir yere olan borcundan dolayı borçlunun işyerini üzerine alan kişinin, eski malikle birlikte sorumlu tutulmasına

dayanak olabilecek herhangi bir hüküm Anayasa'da yoktur. Demek ki Anayasa böyle bir sorumluluğu benimsemiş değildir. İşin özüne bakılırsa bir kimsenin, miras durumu borcu isteyerek yüklenmesi durumu dışında, başkasının borcun dan sorumlu tutulması hukuk ilkelerine dahi aykırıdır.

C)

Miras veya borcu üzerine alma durumları dışında başkasının borcundan sorumlu tutulmak, bir türlü angaryadır. Angarya ise Anayasa'nın 42. maddesinin üçüncü fıkrası gereğince yasaktır. Olayımızda yeni işverene, sigorta primlerinden dolayı eski iş verenin 250-300 bin lira tutarındaki borcunun yükseltilmek istenmesi, işin büyüklüğünü ve ağırlığını belirtmeye yetmektedir- Dâvâlı Sosyal Sigortalar Kurumu adına verilen yazıda şu savunmalar ileri sürülmektedir.

a - Davacıya uygulanacak hüküm hukukî ardalık (Haleflik) ilkesine dayanmak tadır. Oysa bu ardalığın davacının gösterdiği Anayasa ilkesine aykırı hiçbir yan yoktur.

b - Anayasa'mızın temel kurallarına göre Devlet, sosyal bir devlettir; bunun sonucu olarak sosyal adaleti gerçekleştirmek ve sosyal güvenliği sağlamak zorundadır. Sosyal güvenliği sağlayacak yollardan birisi de sosyal sigortadır. Sosyal sigortanın işlemesi ise Sosyal Sigortalar Kurumunun iyi çalışmasına bağlı bulunmaktadır. Bu da ancak prim alacaklarının olabildiğince düzgün biçimde alınması ile gerçekleşebilir. Buna göre tartışma konusu kural, Anayasa'nın sosyal devlet ilkesinin gerektirdiği tedbirlerdendir.

c - Anayasa'nın angaryaya ilişkin hükmünün tartışma konusu kuralla bir ilişkisi yoktur. Çünkü angarya yasağının zorla çalıştırma konusunda bir yasak olduğu, Anayasa'nın 42. maddesinin yazılışından anlaşılmaktadır.

Mahkeme, davacının Anayasa'ya aykırılık iddiasını, tartışma konusu madde İle gazeteyi devralana malî yük yüklemiş bulunmasının, Anayasa'nın 23. maddesinin birinci ve üçüncü fıkraları gereğince gazetecilere herhangi bir malî yük yüklenmesinin yasaklanmış olması nedeni ile ciddî görmüştür.

İPTALİ

İSTENİLEN KANUN HÜKMÜ

17/7/1964 günlü Sosyal Sigortalar Kurumu Kanununun "Prim borçlarının halef olma" başlıklı 82. maddesi şöyledir :

"Sigortalıların çalıştırıldığı işyeri devredilir veya intikal ederse, eski işverenin kuruma olan sigorta primi ile gecikme zammı borçlarından aynı zamanda yeni işveren de müteselsilen sorumludur. Bu hükme aykırı sözleşmeler muteber değildir."

İPTAL

İSTEMİ İLE İLGİLİ ANAYASA HÜKÜMLERİ

Madde 23- Gazete ve dergi çıkartılması; önceden izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz.

Gazete ve dergilerin çıkartılması, yayımı, malî kaynakları ve gazetecilik ile ilgili şartlar, kanunla düzenlenir. Kanun, haber, düşünce ve kanaatların serbestçe yayınlanmasını engelleyici veya zorlaştırıcı siyasî, iktisadî, malî veya teknik kayıtlar koyamaz.

Gazete ve dergiler, Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin veya bunlara bağlı kuramların araç ve imkânlarından eşitlik esasına göre faydalanır."

İLK

İNCELEME

Anayasa Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca Başkan Vekili Lûtfi Ömerbaş, Üye İhsan Keçecioğlu, Salim Başol, Feyzullah Uslu, A. Şeref Hocaoğlu, Celâlettin Kuralmen, Sait Koçak, Avni Givda, Muhittin Taylan, İhsan Ecemiş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun, Mustafa Karaoğlu ve Muhittin Gürün'ün katıldıkları 12/11/1968 günlü ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik olmadığı görüldüğünden esasın incelenmesine oybirliği ile karar verilmiştir.

ESASIN

İNCELENMESİ

Esasa ilişkin rapor, iptal gerekçesi ile dosyadaki belgeler, iptali istenilen yasa hükmüne ilişkin yasama belgeleri ile Anayasa'nın ilgili hükümleri ve bunlara ilişkin yasama belgeleri incelenerek gereği görüşülüp düşünüldü :

1-

a) Anayasa'nın 23. maddesinin birinci fıkrası hükmü ile ikinci fıkrasının

ikinci cümlesi hükmü, gazete ve dergilerin çıkarılması işinin malî teminat

yatırma koşuluna bağlanmasını yasak ettiği gibi gazete ve dergilerin

çıkarılması, yayımı, malî kaynakları ile gazetecilik mesleğini ilgilendiren

koşullan düzenleyecek kanunun haber, düşünce ve kanıların serbestçe

yayınlanmasını engelleyici veya yalnızca zorlaştırıcı siyasî, iktisadî, malî

veya teknik sınırlamalar öngörmesini yasak etmektedir. Bu yasakların ereği,

gazete ve dergi çıkaracak kimselerin bir takım iktisadî, malî veya siyasal

engeller ya da zorluklar yüzünden bu işleri kolayca yapamaz duruma düşmelerini

önlemektir, başka deyimle gazete veya dergi çıkaracaklara bu girişimlerini

olanak dışı bırakmak ya da zorlaştırmak üzere herhangi bir sınırlandırma

öngörülemiyecekti. Bu kuralların herhangi bir dergi veya gazeteye ilişkin bir

işletmeyi devralan gerçek veya tüzel kişiler bakımından da geçerli olacağı

bunların konuluş amaçlarının gereğidir. Ancak bu kurallar, özellikle herhangi

bir gazete veya dergi işletmesini yahut sadece bunu çıkarma yetkisini devralan

kişilerin yukarıda anılanlardan başka ereklere dayanan bir takım iktisadî veya

malî yükümler altına konulamıyacağı anlamına gelmez; gerçekten böyle bir yorum,

Anayasa'nın söz konusu kurallarını, konuluş ereklerini aşan biçimde, geniş bir

yorum niteliğini alır ki böyle bir anlayış dahi ereğe göre yorum kuralına

aykırı düşer ve bundan ötürü hukukça geçerli sayılamaz.

b)

Tartışma konusu zincirleme sorumluluk hükmü, bir sosyal güvenlik tedbiri

niteliğindedir; gerçekten çalışanların insanca yaşaması ve çalışma hayatının

kararlılık içinde gelişmesi için sosyal, iktisadî ve malî tedbirleri almakla

Devlet ödevli kılınmıştır. (Anayasa Madde 42-2). Bu tedbirler arasında sosyal

sigortalar kurarak çalışanların kaza, hastalık, ihtiyarlık gibi durumlarda dahi

insanca yaşamalarım sağlamak gelmektedir. Kaldı ki Anayasa'nın 48. maddesi

yalnız çalışanlar için değil, herkes için sosyal güvenlik hakkını öngörmekte ve

bu hakkı sağlamak üzere Sosyal Sigortalar ve Sosyal yardım örgütleri kurmayı ve

kurdurmayı Devletin görevleri arasında saymaktadır. Sosyal sigortaların verimli

olarak işlemesi ise, ancak ve ancak Sigorta primlerinin ödenmesinin güvence

altına alınması ile olabilir. İşte tartışma konusu hüküm, bu güvenceyi sağlamak

üzere konulmuş hükümlerden birisidir ve Anayasa'nın az önce anılan 42. ve 48.

maddelerinin ereğini gerçekleştirecek kurallardandır. Bundan ötürü de, tartışma

konusu kuralın, Anayasa'nın 23. maddesine aykırılığı söz konusu edilemez.

2- Anayasa'nın angaryayı yasak eden 42. maddesi hükmü ile tartışma konusu hükmün ilişkisi yoktur. Çünkü Anayasa hukuku açısından angaryanın bir kişiye karşılıksız olarak ve zorla iş gördürme anlamına geldiği, Anayasa'nın 42. maddesinin tümünün incelenmesinden ve özellikle üçüncü fıkra hükmünün yazılışından anlaşılmaktadır. Tartışma konusu hüküm ise herhangi bir çalışma ödevine ilişkin olmayıp para borcundan sorumluluk konusuna ilişkin bulunmaktadır.

3-

Anayasa'da bir kişinin miras ve isteyerek borcu üzerine alma durumları dışında

başkasının borcundan sorumlu tutulabileceğini gösteren herhangi bir kuralın

veya ilkenin yer almamış olması dolayısiyle tartışma konusu hükmün Anayasa'ya

aykırı olacağı yollu görüş dahi doğru değildir. Bir kez, borçtan sorumluluk

konusu. Anayasa ile düzenlenmiş değildir. Kaldı ki, bir kimsenin başkasına

ilişkin bir işletmeyi yahut mameleki isteği ile devir alması, Anayasa'nın 40.

maddesinde kabul edilmiş olan sözleşme özgürlüğünün gereklerindendir. Asliye

mahkemesindeki davacının Anayasa'nın sözü edilen özgürlüğünden yararlanarak

gazete işletmesini isteği ile devir aldığı kendi yazdıklarından açıkça anlaşılmaktadır.

Yasa koyucunun, kamu düzeni düşüncesi ile ve Anayasa'nın yukarıda, l sayılı

bentte anılan hükümlerinin gereğini yerine getirmek üzere bir devir işleminde

bir takım hukukî sonuçlar öngörmesi, yasama yetkisinin Anayasal sınırları

içinde bir işlemdir. Bu durum karşısında tartışma konusu hükmün, Anayasa'nın

herhangi bir kuralına veya ilkesine aykırı olduğu ileri sürülemez. Sözleşme

özgürlüğü, kamu yararı düşüncesiyle, yasama erkince sınırlandırılabilir. Burada

da devir sözleşmesinin hukukî sonuçlarının, yukarıki bentte açıklandığı gibi,

kamu yararına dayanan ve bu yaran gerçekleştirmeye elverişli bulunan bir

sınırlandırması söz konusudur ve tartışma konusu kural, Anayasa'nın 40.

maddesinin ikinci fıkrası hükmüne uygundur.

4- Asliye mahkemesindeki davacı, itiraz konusu yasadaki kurala benzer bir kuralın hukuk alanında benimsenmiş olmadığını dahi ortaya atmaktadır. Bu yön, Anayasa'ya aykırılık sorununa yabancı olmakla birlikte hukukî gerçeğe de uygun değildir; Nitekim Borçlar Kanununun 179. maddesinde, bir isletmeyi devralan kişinin, eski mâlikin borçlarından dolayı yenisi ile birlikte iki yıl zincirleme olarak borçlu kalacağı hükme bağlanmıştır ve bu kural, genel bir kural niteliğindedir.

5- Yukarıki bentlerde yazılı nedenlerden ötürü itiraz yersiz görüldüğünden reddolunmalıdır.

Başkanvekili Lütfi · Ömerbaş Üye İhsan · Keçecioğlu Üye Salim · Başol Üye Feyzullah · Uslu Üye Fazlı · Öztan Üye Celalettin · Kuralmen Üye Hakkı · Ketenoğlu Üye Fazlı · Uluocak Üye Sait · Koçak Üye Avni · Givda Üye İhsan · Ecemiş Üye Recai · Seçkin Üye Ahmet · Akar Üye Halit · Zarbun Üye Muhittin · Gürün