AYM Norm Denetimi E.1987/36 K.1988/56

Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 43. maddesinin Anayasa'nın 128. ve 152. maddelerine aykırılığı nedeniyle iptali istemidir.

I- OLAY

Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı Genel Müdürlüğü işyerlerine

ilişkin olarak, Türk Ulaştırma Kamu İşverenleri Sendikası (TÜTİS) ile Türkiye

Sivil Havacılık Sendikası (Hava-İş) arasında 1.10.1984-30.9.1986 yürürlük

süresini kapsayacak biçimde bağıtlanan 10. Dönem Toplu İş Sözleşmesi'nin 8. ve

2821 sayılı Sendikalar Kanunu'nun 34. maddeleri uyarınca Antalya İstasyon Müdürlüğü

işyeri için bir baş temsilci olmak üzere iki üyesini sendika işyeri

temsilciliğine atadığını bildiren işçi sendikasına gönderdiği karşılık yazıda

16 işçinin 233 sayılı KHK'ye göre "Sözleşmeli personel" olarak

çalıştığını belirten işveren sendikası, işçi sayılmayanların sendika işyeri

temsilcisi atanmalarını kabul etmediğini bildirince Hava-İş Sendikası Mahkemeye

başvurarak, işverenin işlem ve savının 233 sayılı KHK'ye aykırı bulunduğu gibi

ayrıca bu KHK'nin tümüyle Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürerek çalıştıkları

işlerin niteliği gözetilince sözü edilen KHK. kapsamında sayılmayacaklarından

Antalya İstasyon Müdürlüğü'ndeki 56 kişinin 1475, 2821 ve 2822 sayılı Yasalara

göre işçi olduklarının, bu nedenle de işyeri için 2 sendika temsilcisi atanması

gerektiğinin tespitiyle bu konudaki hukukî sataşmanın önlenmesine karar

verilmesini; davalı işveren de, 233 sayılı KHK'nin ceza hükmünü içeren 46.

maddesi dışında, yayınlandığı 18.6.1984 gününde yürürlüğe girdiğini, çalışan

sözleşmeli personelin KHK'nin 41. maddesinin 2. bendi karşısında toplu iş

sözleşmesi kapsamına alınması ve bu sözleşmeden yararlanması olanağı

bulunmadığını savunarak davanın reddini, istemişlerdir.

Mahkemenin, yanların sav ve savunmalarının değerlendirilmesi

amacıyla yaptırdığı bilirkişi incelemesinde alınan, durumları anlaşmazlık

konusu olan 16 işçinin gördükleri işler nedeniyle iş hukuku anlamında işçi

sayılmaları gerektiği, bunların 233 sayılı KHK'nin 43. maddesine göre

sözleşmeli personel olarak çalıştırmanın hem bu KHK'ye hem de Anayasa'ya aykırı

düşeceği, bu nedenlerle davacı sendikanın 56 işçi çalışan işyerinde 2 sendika

işyeri temsilcisi atayabileceği ve istemin yerinde olduğu görüşüne yer veren

raporu davalı vekili kabul etmemiş, yerel mahkeme, davacı vekilinin yinelediği

Anayasa'ya aykırılık savını da ciddi görerek 233 sayılı KHK'nin 43. maddesinin

iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İPTALİ İSTENİLEN KHK KURALI

8.6.1984 günlü, 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 43. maddesi şöyledir :

"İstihdam Şekilleri ve Sözleşmeli Personel Çalıştırma

Madde 43. - Teşebbüslerde memurlar (kadrolu personel), sözleşmeli personel ve işçiler istihdam edilir. İşçiler bu Kanun Hükmünde Kararname'ye tabi değildir. Sözleşmeli personel, belirli bir sözleşme ile teşebbüste çalışan; işçi ve memur statüsünde olmayan personeldir."

B- İLGİLİ YASA KURALI

5.5.1984 günlü, 2821 sayılı Sendikalar Kanunu'nun "İşyeri sendika temsilcisinin tayini ve nitelikleri" başlıklı 34. maddesi şöyledir :

"Madde 34. - Toplu iş sözleşmesinin tarafı olan sendika, işyerinde işçi sayısı elliye kadar ise bir, ellibir ile yüz arasında ise en çok iki, yüzbir ile beşyüz arasında ise en çok üç, beşyüzbir ile bin arasında ise en çok dört, binbir ile ikibin arasında ise en çok altı, ikibinden fazla ise en çok sekiz olmak üzere işyerinde çalışan üyeleri arasından işyeri sendika temsilcisi tayin ederek onbeş gün içinde kimliklerini işverene bildirir. Bunlardan biri baş temsilci olarak görevlendirilebilir.

İşyeri sendika temsilcisi olabilmek için kurucu olabilmek hususunda 5 inci maddede belirtilen şartları haiz olmak gerekir."

C - DAYANILAN ANAYASA KURALLARI

1. "MADDE 128. - Devletin, kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği aslî ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür.

Memurların ve diğerkamu görevlilerinin nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir.

Üst kademe yöneticilerinin yetiştirilme usul ve esasları, kanunla özel olarak düzenlenir."

2. "MADDE 152.- Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır.

Mahkeme, Anayasaya aykırılık iddiasını ciddi görmezse bu iddia, temyiz merciince esas hükümle birlikte karara bağlanır.

Anayasa Mahkemesi, işin kendisine gelişinden başlamak üzere beş ay içinde kararını verir ve açıklar. Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme davayı yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandırır. Ancak, Anayasa Mahkemesinin kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse, mahkeme buna uymak zorundadır.

Anayasa Mahkemesinin işin esasına girerek verdiği red kararının Resmî Gazetede yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz."

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi, önce 3.11.1987 günlü kararıyla, konu ile ilgili

olarak gönderilen belge fotokopilerinin onanlı olmadığını, sonra 3.12.1987

günlü kararıyla KHK'nin hangi hükümlerinin davada uygulanacak hüküm niteliğinde

olduğunun belirtilmediğini, 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesi yönünden eksiklik

sayarak tamamlanması için dosyayı geriye çevirmiş, yerel mahkemece dosyanın

üçüncü kez gönderilmesi üzerine, İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Orhan ONAR,

Mahmut C. CUHRUK, Necdet DARICIOĞLU, Yekta Güngör ÖZDEN, Muammer TURAN, Mehmet

ÇINARLI, Selahattin METİN, Servet TÜZÜN, Mustafa ŞAHİN, Adnan KÜKNER ve Vural

SAVAŞ'ın katılmalarıyla 5.1.1988 günü yaptığı ilk inceleme toplantısında,

dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, sınırlama

sorununun esasla birlikte düşünülmesine oybirliğiyle karar vermiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, Anayasa'ya aykırı olduğu görülen ve ileri sürülen KHK. kuralı ile dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü :

A - Esas inceleme evresinde 18 Ocak 1988 günlü, 19698 sayılı Resmî

Gazete'de, 5.1.1988 günlü, 308 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında 233

sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin Bazı Hükümlerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanun

Hükmünde Kararnameye Bir Madde Eklenmesine Dair Kanun Hükmünde Kararname

yayımlanmış ve bu KHK'nin 4. maddesiyle itiraz konusu 43. madde "Personel

İhtiyacı" başlığıyla değiştirilmiştir. Durumu öncelikle ele alan Anayasa

Mahkemesi, konuyu tartışmış ve 15.3.1988 gününde, esasın incelenmesinin

sürdürülmesine, Necdet DARICIOĞLU, Mehmet ÇINARLI ve Selahattin METİN'in "233

sayılı KHK'nin itiraz konusu 43. maddesi sonradan yürürlüğe giren 308 sayılı

KHK ile değiştirilmiş ve aynı zamanda maddi bir hakla ilgili bulunmamış

olduğundan konusu kalmayan davanın reddi gerektiği" yolundaki karşıoyları

ve oyçokluğuyla karar vermiştir.

B - Sınırlama Sorunu :

İtiraz yoluna başvuran mahkeme, sözleşmeli personel olarak

çalıştırılanların gördükleri işin nitelikleri yönünden KHK. kapsamına

alınamayacakları kanısıyla iptal isteminde bulunmuştur. 233 sayılı KHK'nin

iptali istenilen 43. maddesi sözleşmeli personelle birlikte memur ve işçileri

de kapsamaktadır. İçeriğinde üstü kapalı biçimde, ayraç içinde, memuru

"kadrolu personel" olarak tanımlamakta, işçi ve sözleşmeli personel

ayırımı da ikinci tümceyle yapılmakta, sözleşmeli personele "işçi ve memur

statüsünde olmayan personel" denilerek üçüncü tümcede açıklık

getirilmektedir. Bağlantıları, nitelikleri ve tanımları bakımından ilgili tümce

ve sözcüklerin birlikteliği gözetildiğinde memurlar dışındaki işçi ve

sözleşmeli personeli birbirinden ayırarak incelemek hükmün tümlüğünü bozacağı

gibi memurları dışarda bırakmamak da incelemenin amacına, konunun özelliğine

aykırı düşebilecekse de aşağıda belirtilen nedenle 2949 sayılı Yasa'nın birinci

fıkrasıyla ikinci fıkrasının son bendi uyarınca incelemenin

"memurlar" dışında kalan "işçiler ve sözleşmeli personel"le

sınırlı olarak yapılmasına gerek kalmamıştır.

C- İtiraz konusu kural, yukarıda belirtilen 308 sayılı KHK'nin 4. maddesiyle, esas inceleme evresinde, değiştirilerek yeniden düzenlenmiştir. Böylece, iptali istenilen kural, değişikliğin Resmî Gazete'-de yayımlandığı 18.1.1988 günü yürürlükten kalkmakla inceleme konusu kalmadığından esas incelemenin sürdürülmesine gerek görülmemiştir.

DEĞİŞİK

GEREKÇE

233 sayılı KHK'nin itiraz konusu 43. maddesi sonradan yürürlüğe giren 308 sayılı KHK ile değiştirilmiş ve aynı zamanda maddi bir hakla ilgili bulunmamış olduğundan konusu kalmayan itiraz hakkında karar verilmesine gerek yoktur.

Başkan

Mahmut

C. CUHRUK

Başkanvekili

Yekta Güngör ÖZDEN

Üye

Necdet

DARICIOĞLU

Üye

Yılmaz

ALİEFENDİOĞLU

Üye

Muammer

TURAN

Üye

Mehmet

ÇINARLI

Üye

Servet

TÜZÜN

Üye

Mustafa

GÖNÜL

Üye

Mehmet Şerif ATALAY

Üye

İhsan

PEKEL

Üye

Selçuk

TÜZÜN

Üye

Servet

TÜZÜN

Üye

İhsan

PEKEL