AYM Norm Denetimi E.2014/126 K.2015/86

Esas Sayısı : 2014/126

Karar Sayısı : 2015/86

Karar Tarihi : 8.10.2015

R.G. Tarih-Sayı : 22.10.2015-29510

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN

Danıştay Sekizinci Dairesi

İTİRAZIN KONUSU

25.1.1956 tarihli ve 6643 sayılı Türk Eczacıları Birliği Kanunu'nun 58. maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesinin Anayasa'nın 2., 19., 35. ve 48. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY

Türk Eczacıları Birliği Yardımlaşma Sandığı Yönetmeliği'nin 6. maddesi ile 14. maddesindeki "oda ve" ibaresinin iptali talebiyle açılan davada, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırılık iddiasını ciddi bulan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN HÜKMÜ

Kanun'un itiraz konusu kuralı da içeren 58. maddesi şöyledir:

"Madde 58- Türk Eczacıları Birliğince bir yardımlaşma sandığı kurulur. Bu sandığa birlik azasının hepsi kaydedilmeye ve vecibelerini yerine getirmeye mecburdurlar.

Kurulacak yardımlaşma sandığının işleyişi, yardımlaşma aidatları ve yapılacak yardımlarla ilgili usul ve esaslar, Türk Eczacıları Birliği Merkez Heyeti tarafından çıkartılacak bir yönetmelikle düzenlenir."

II- İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh KALELİ, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN, M. Emin KUZ ve Hasan Tahsin GÖKCAN'ın katılımlarıyla 10.7.2014 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III- ESASIN İNCELENMESİ

2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Murat ARSLAN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A- İtirazın Gerekçesi

3. Başvuru kararında özetle, tüm eczacıların Türk Eczacıları Birliğince kurulan yardımlaşma sandığına zorunlu üye olmasının ve yükümlülüklerini yerine getirmemeleri hâlinde oda hizmetlerinden de faydalandırılmamak suretiyle eczacılık faaliyetlerinin engellenmesinin hukuk devleti ilkesine aykırı olduğu, kişi özgürlüğü ve güvenliği ile çalışma özgürlüğünü sınırlandırdığı, üyelik kapsamında zorunlu olarak aidat ödenmesinin mülkiyet hakkını ihlal ettiği ve düzenlemenin kamu yararına dayanmadığı belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 19., 35. ve 48. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

4. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 43. maddesine göre, itiraz konusu kural ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir.

5. 6643 sayılı Kanun'un 58. maddesinin itiraz konusu kuralın da

yer aldığı birinci fıkrasında, Türk Eczacıları Birliğince bir yardımlaşma

sandığı kurulacağı, bu sandığa birlik üyelerinin hepsinin kaydedilmeye ve

yükümlülüklerini yerine getirmeye mecbur olduğu, ikinci fıkrasında ise

kurulacak yardımlaşma sandığının işleyişi, yardımlaşma aidatları ve yapılacak

yardımlarla ilgili usul ve esasların Türk Eczacıları Birliği Merkez Heyeti

tarafından çıkartılacak bir yönetmelikle düzenleneceği hüküm altına alınmıştır.

Buna göre itiraz konusu kuralla, Türk Eczacıları Birliğine üye

eczacıların, kurulan yardımlaşma sandığına üye olmaları ve bu üyelikle ilgili

yükümlülüklerini yerine getirmeleri zorunlu tutulmaktadır.

6. Anayasa'nın 48. maddesinin birinci fıkrasında, "Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetine sahiptir..." denilmektedir. Bu maddenin gerekçesinde, hürriyet temeline dayalı bir toplumda irade serbestliği çerçevesinde ferdin sözleşme yapma, meslek seçme ve çalışma hürriyetlerinin garanti altına alınmasının tabiî olduğu ve bu hürriyetlerin ancak, kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabileceği ifade edilmiştir.

7. Anayasa'nın 13. maddesinde, temel hak ve özgürlüklerin, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceği, bu sınırlamaların Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı belirtilmiştir.

8. Yardımlaşma Sandığı, kişilerin kendi aralarında yardımlaşma, dayanışma ve bazı zorunlu ihtiyaçlarını uygun koşullarla karşılamak amacıyla oluşturdukları müşterek mal topluluğudur.

9. Kanun'un 58. maddesi uyarınca hazırlanan Türk Eczacıları Birliği Yardımlaşma Sandığı Yönetmeliği'nin 5. maddesine göre, Türk Eczacıları Birliği Yardımlaşma Sandığı da Sandık üyesi olan eczacıların tasarrufta bulunmasını sağlamak, sosyal ve ekonomik çıkarlarını koruyup, geliştirici çalışmalarda bulunmak, ölüm, hastalık, muhtaçlık, afet ve benzeri hâllerde üyelerine yardımda bulunmak ve üyeleri arasında sosyal ve ekonomik dayanışmayı güçlendirmek amacıyla kurulan, özel hukuk kurallarına tabi bir mal topluluğudur. Bu çerçevede değerlendirildiğinde sandığa üyeliğin bir tür sözleşme olduğu anlaşılmaktadır.

10. Özel hukuk, kişilerin birbirleriyle olan ilişkilerini, eşitlik

ve irade serbestisi esasına göre düzenleyen hukuk kurallarının bütünüdür. Özel hukukta

irade özerkliği, kişilerin yasal sınırlar içerisinde istedikleri hukuki sonuca

bu yoldaki iradelerini yeterince açığa vurarak ulaşabilmelerini ifade

etmektedir. Sözleşme özgürlüğü ise özel hukuktaki irade özerkliği ilkesinin

anayasa hukuku alanındaki dayanağıdır. Anayasa açısından sözleşme özgürlüğü,

Devletin, kişilerin istedikleri hukukî sonuçlara ulaşmalarını sağlaması ve bu

bağlamda kişilerin belli hukukî sonuçlara yönelen iradelerini geçerli olarak

tanıması, onların iradelerinin yöneldiği hukukî sonuçların doğacağını ilke

olarak benimsemesi ve koruması demektir. Sözleşme özgürlüğü uyarınca kişiler,

hukuksal ilişkilerini özgür iradeleriyle ve sözleşmelerle düzenlemekte

serbesttir. Anayasa'nın 48. maddesinde koruma altına alınan sözleşme özgürlüğü,

sözleşme yapma serbestisinin yanı sıra, yapılan sözleşmelere dışarıdan müdahale

yasağını da içerir.

11. Anayasa'nın 48. maddesinde sözleşme

özgürlüğüne yönelik herhangi bir sınırlama öngörülmemiştir. Bununla birlikte, bu hak mutlak ve sınırsız bir hak olmayıp belli

kriterlere uygun olmak kaydıyla sınırlamalara tabi olabilecek

haklardandır. Özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların

doğasından kaynaklanan bazı sınırları bulunduğu gibi Anayasa'nın başka

maddelerinde yer alan kurallara dayanılarak bu hakların sınırlandırılması da

mümkün olabilir. Ancak bu sınırlamalar,

Anayasa'nın 13. maddesinin öngördüğü şekilde, hakkın özüne dokunmaksızın, hukuk

devletinin gereklerini karşılayan bir kanun aracılığıyla, meşru bir amaçla,

demokratik bir toplumda gerekliliğe hizmet eden ölçülülük ilkesine uygun

şekilde gerçekleştirilmelidir.

12. Çağdaş demokrasiler, temel hak ve özgürlüklerin en geniş

ölçüde sağlanıp güvence altına alındığı rejimlerdir. Temel hak ve özgürlükleri

büyük ölçüde kısıtlayan ve kullanılamaz hâle getiren sınırlamalar hakkın özüne

dokunur. Temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamaların yalnız ölçüsü

değil, koşulları, nedeni, yöntemi, kısıtlamaya karşı öngörülen kanun yolları

gibi güvenceler demokratik toplum düzeni kavramı içinde değerlendirilmelidir.

Bu nedenle, temel hak ve özgürlükler, istisnaî olarak ve özüne dokunmamak

koşuluyla demokratik toplum düzeninin gerekleri için zorunlu olduğu ölçüde ve

ancak kanunla sınırlandırılabilirler. Demokratik bir toplumda temel hak ve

özgürlüklere getirilen sınırlamanın, bu sınırlamayla güdülen amacın

gerektirdiğinden fazla olması düşünülemez. Demokratik hukuk devletinde güdülen

amaç ne olursa olsun kısıtlamaların, bu rejimlere özgü olmayan yöntemlerle

yapılmaması ve belli bir özgürlüğün kullanılmasını önemli ölçüde zorlaştıracak

ya da ortadan kaldıracak düzeye vardırılmaması gerekir. Başka bir deyişle yapılan sınırlama hak ve özgürlüğün özüne

dokunarak, kullanılmasını durduruyor veya aşırı derecede güçleştiriyorsa,

etkisiz hale getiriyorsa veya ölçülülük ilkesine aykırı olarak sınırlama aracı

ile amacı arasındaki denge bozuluyorsa demokratik toplum düzenine aykırı

olacaktır.

13. Yukarıda belirtildiği gibi yardımlaşma sandığının amacı, üyelerinin sosyal ve ekonomik çıkarlarını korumak ve eczacılar arasında dayanışmayı teşvik etmek olup sandığa üyeliğin kamusal bir yönünün olmadığı görülmektedir. Sandığa üyeliğin mesleğin icrasına yönelik bir işlevinin olmadığı ve eczacıların temel sosyal güvenlik ihtiyaçlarının Sosyal Güvenlik Kurumuna üyelik yoluyla karşılandığı dikkate alındığında sandık üyeliğinin sadece bazı konularda ek güvence sağlayan ve temel hedefi özel çıkarları korumak olan bir işlem olduğu görülmektedir. Dolayısıyla sandık üyeliğinin özel hukuk niteliği ağır basmaktadır.

14. Özel hukuk kurallarına tabi olan yardımlaşma sandığına üyelik

konusunda esas olan irade özerkliği ve bunun anayasa hukukundaki dayanağı olan

sözleşme özgürlüğüdür. Özel hukuk alanı içerisinde kalan yardımlaşma

sandığı üyeliğinin, kişilerin üye olup olmama iradesi ve isteği dikkate

alınmaksızın zorunlu tutulması karşısında, itiraz konusu kuralın sözleşme

özgürlüğüne yönelik bir müdahale olduğu ve bu özgürlüğü kullanılamaz hâle

getirdiği açıktır. Zira itiraz konusu kuralla, bireylerin serbest

iradeleri dışında, belli bir mal topluluğu ile hukuki ilişkiye girme/sözleşme

yapma zorunluluğu öngörülerek, bu özgürlüğün negatif görünümü olan sözleşme

yapmama özgürlüğü ellerinden alınmaktadır. Belirtilen niteliğiyle söz konusu

düzenleme, sözleşme özgürlüğünün özüne dokunmakta ve Anayasa'da öngörülen öze

dokunma yasağını ihlal etmektedir.

15. Açıklanan nedenlerle, kural, Anayasa'nın 13. ve 48. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

16. Kural, Anayasa'nın 13. ve 48. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden, Anayasa'nın 2. ve 35. maddeleri yönünden ayrıca incelenmesine gerek görülmemiştir.

17. Kuralın Anayasa'nın 19. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.

KALELİ

Üye

Osman Alifeyyaz PAKSÜT

Üye

Recep KÖMÜRCÜ

Üye

Engin YILDIRIM

Üye

Hicabi DURSUN

Üye

Celal Mümtaz

AKINCI

Üye

Erdal TERCAN

Üye

Muammer TOPAL

Üye

M. Emin KUZ

Üye

Hasan Tahsin

GÖKCAN

Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ