AYM Norm Denetimi E.2017/121 K.2017/121

Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU

27.10.1999 tarihli ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun, 18.6.2009 tarihli ve 5911 sayılı Kanun’un 62. maddesiyle değiştirilen 238. maddesinin 28.3.2013 tarihli ve 6455 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle değiştirilen (1) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “…eşyanın gümrüklenmiş değerinin…” ibaresinin Anayasa’nın 2. ve 13. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir

OLAY

Davacı tarafından idarî para cezasının iptali için açılan davada, itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu ibareyi içeren 238. maddesi şöyledir:

“Madde 238- (Değişik: 18/6/2009-5911/62 md.)

1. (Değişik: 28/3/2013-6455/15 md.) 241 inci maddenin üçüncü

fıkrasının (h), (l) ve (m) bentleri, dördüncü fıkrasının (g) ve (h) bentleri

ile beşinci fıkrasının (b) bendinde belirtilen durumlar hariç, dâhilde işleme

rejimi, gümrük kontrolü altında işleme rejimi ile geçici ithalat rejimine

ilişkin hükümlerin ihlali halinde eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki

katı, tam muafiyet suretiyle geçici olarak ithal edilen özel kullanıma mahsus

taşıtlar için gümrük vergileri tutarının dörtte biri oranında para cezası

verilir. Ancak, dâhilde işleme rejimi kapsamı ithal eşyasının, işleme

faaliyetindeki hali veya işlem görmüş ürün hali de dahil olmak üzere rejim

çerçevesinde izin verilen yerlerde tespiti halinde, ithal eşyasının gümrük

vergileri tutarının iki katı oranında para cezası verilir. Bu cezanın ödeme

süresi içinde eşyanın gümrükçe onaylanmış başka bir işlem veya kullanıma tabi

tutulmaması halinde eşyanın gümrük vergileri tutarında para cezası tahsil

edilir.

2. Birinci fıkraya göre verilen cezalar 241 inci maddenin altıncı fıkrasında belirtilen miktardan az olamaz.

3. Genel yönetim kapsamındaki kamu idareleri hakkında bu maddenin para cezasına ilişkin hükümleri ile 241 inci maddenin üçüncü fıkrasının (h), (l) ve (m) bentleri, dördüncü fıkrasının (g) ve (h) bentleri ile beşinci fıkrasının (b) bendi hükümleri uygulanmaz. Bu durumda, 241 inci maddenin birinci fıkra hükmü uygulanır.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 31.5.2017 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Aydın AYGÜN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Sınırlama Sorunu

3. Anayasa’nın 152. ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40. maddelerine göre, Anayasa Mahkemesine itiraz yoluyla yapılacak başvurular itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralı ile sınırlıdır.

4. Başvuran Mahkeme, 4458 sayılı Kanun’un, 5911 sayılı Kanun’un 62. maddesiyle değiştirilen 238. maddesinin, 6455 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle değiştirilen (1) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “…eşyanın gümrüklenmiş değerinin…” ibaresinin iptalini talep etmiştir.

5. Bakılmakta olan davada uyuşmazlık, dâhilde işleme rejimine aykırılık nedeniyle uygulanan idarî yaptırıma ilişkindir. Kanun’un 238. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yer alan itiraz konusu ibare, dâhilde işleme rejimi, gümrük kontrolü altında işleme rejimi ile geçici ithalat rejimine ilişkin hükümlerin ihlali halinde uygulanacak para cezasının belirlenmesinde ölçü alınacak ortak hükümdür. Ancak bakılmakta olan davada, gümrük kontrolü altında işleme rejimi ile geçici ithalat rejimine aykırılık bulunmamaktadır.

6. Açıklanan nedenle, 27.10.1999 tarihli ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun, 18.6.2009 tarihli ve 5911 sayılı Kanun’un 62. maddesiyle değiştirilen 238. maddesinin 28.3.2013 tarihli ve 6455 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle değiştirilen (1) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan, “…eşyanın gümrüklenmiş değerinin…” ibaresine yönelik esas incelemenin “241 inci maddenin üçüncü fıkrasının (h) bendi ile dördüncü fıkrasının (h) bendinde belirtilen dâhilde işleme rejimiyle ilgili durumlar hariç, dâhilde işleme rejimi” yönünden sınırlı olarak yapılmasına, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

B. İtirazın Gerekçesi

7. Başvuru kararında özetle, itiraz konusu ibarenin yer aldığı kural kapsamında yasaklanan fiillerin gerçekleştirilmesi halinde uygulanacak idarî para cezasının gümrüklenmiş değer üzerinden belirlenmesinin, hukuk devleti ilkesinin unsurlarından biri olan suç ve cezalar arasında ölçülülük ilkesine aykırılık oluşturduğu, para cezasının belirlenmesinde kıstas alınan gümrüklenmiş değerin, bir suç için öngörülen cezanın, bu suçun işlenmesi sonucu bozulan kamu düzeninin yeniden tesisi amacına elverişli, gerekli ve bu amaçla orantılı olmadığı belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2. ve 13. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

8. İtiraz konusu ibarenin yer aldığı kuralda, Kanun’un 241. maddesinin üçüncü fıkrasının (h), (l) ve (m) bentleri, dördüncü fıkrasının (g) ve (h) bentleri ile beşinci fıkrasının (b) bendinde belirtilen durumlar hariç, dâhilde işleme rejimi, gümrük kontrolü altında işleme rejimi ile geçici ithalat rejimine ilişkin hükümlerin ihlali halinde eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katı, tam muafiyet suretiyle geçici olarak ithal edilen özel kullanıma mahsus taşıtlar için gümrük vergileri tutarının dörtte biri oranında para cezası verileceği öngörülmüştür.

9. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.

10. Hukuk devletinde ceza hukukuna ilişkin düzenlemelerde olduğu gibi kabahatler hukuku açısından da Anayasa'ya bağlı kalmak koşuluyla hangi eylemlerin kabahat sayılacağı, bunlara uygulanacak yaptırımın türü ve ölçüsü, yaptırımın ağırlaştırıcı ve hafifletici nedenlerinin belirlenmesi gibi konularda kanun koyucunun takdir yetkisi bulunmaktadır.

11. Kanun koyucu, takdir yetkisi içerisindeki bu düzenlemeleri yaparken hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan ölçülülük ilkesiyle de bağlıdır. Bu ilke ise “elverişlilik”, “gereklilik” ve “orantılılık” olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. “Elverişlilik”, getirilen kuralın ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, “gereklilik”, getirilen kuralın ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını, “orantılılık” ise getirilen kural ile ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü ifade etmektedir. Bir kuralda öngörülen düzenleme ile ulaşılmak istenen amaç arasında da “ölçülülük ilkesi” gereğince makul bir dengenin bulunması zorunludur.

12. İtiraz konusu ibarenin yer aldığı kuralda, dâhilde işleme rejimine aykırı davranışları gerçekleştirenlere eşyanın gümrüklenmiş değeri üzerinden hesaplanacak idarî para cezasının uygulanacağı öngörülmektedir. Gümrüklenmiş değer kavramı Kanun’un 3. maddesinde, “Uluslararası Kıymet Sözleşmesine göre belirlenecek; ithal eşyası için eşyanın CIF kıymeti ile gümrük vergileri toplamını, ihraç eşyası için FOB kıymeti ile gümrük vergileri toplamını ifade etmektedir” şeklinde tanımlanmıştır. Kısaca gümrüklenmiş değer, eşyanın vergileri de içinde olmak üzere eşyanın kendi değerini ifade etmektedir.

13. Dâhilde işleme rejimi ekonomik etkili gümrük rejimleri

arasında yer alır. Bu rejim, serbest dolaşımda bulunmayan hammadde veya ara

malın Türkiye Gümrük Bölgesi içerisinde işleme faaliyetine tabi tutulmak üzere

geçici olarak ithal edilmesi ve işleme faaliyeti sonrasında elde edilen işlem

görmüş ürünün yeniden ihraç edilmesi esasına dayanır. Bu kapsamda, ihraç

edilmek üzere geçici ithal edilen eşyanın vergi ve resimleri şartlı muafiyet

sistemi gereği teminata bağlanabilir ya da geri ödeme sistemi uyarınca eşyanın

serbest dolaşıma girişi esnasında tahsil edilmiş olan ithalat vergileri,

ihracatın gerçekleştirilmesi halinde geri ödenir. Ancak dâhilde işleme rejimi

kapsamında ithal edilen eşyanın ihracatının gerçekleşmemesi durumunda ise

mevzuatta öngörülen gümrük yükümlülüğü doğar.

14. Uluslararası ticarete konu olan malın bir ülkeye girişi, bir ülkeden çıkışı, bir ülkede geçici veya sürekli olarak bulunuşu ya da bir ülkeden doğrudan geçişi için uygulanması gereken kuralların belirlenmesi kanun koyucunun takdir yetkisindedir. Mevcut ticaret politikalarının uygulanmasıyla istihdamın ve ekonomik büyümenin sağlanmasına hizmet etmesi amacıyla kanun koyucu belirtilen takdir yetkisi çerçevesinde dış ticaretin işleyişine ilişkin çeşitli kurallar koyabilir, tedbirler alabilir. Buna göre gümrük mevzuatına aykırı fiiller için adli veya idarî çeşitli yaptırımlar öngörmek, bu yaptırımların caydırıcılığını belirlemek de takdir yetkisi kapsamındadır.

15. Dâhilde işleme rejimine aykırı davrananlar için belirlenecek idarî para cezasının miktarının hesaplanmasında eşyanın gümrüklenmiş değerinin dikkate alınmasının, gümrük rejimlerine aykırı davranışların önüne geçilmesi için uygulanacak idarî yaptırımların caydırıcı olmasını sağlamaya yönelik olduğu anlaşılmaktadır.

16. Gümrük rejimi düzenlemelerinin önemli fonksiyonlarından biri

de dış ticarette koruma önlemlerini gerçekleştirmesidir. Dış ticarette koruma

önlemleri dikkate alındığında ulusal sanayi, tarım, ticaret ve hizmetlerin

haksız rekabete karşı korunmasında gümrük rejimi düzenlemelerinin etkisi önemli

role sahiptir. Bu önem nedeniyle de kanun koyucunun gümrük rejimlerinin düzenli

bir şekilde işlemesi için ithalat ve ihracatçılara bazı yükümlülükler

yüklemesinin, kamu yararı bakımından gereksiz olduğu söylenemez. Kanun

koyucunun gümrük rejimlerinin ihlaline, belirlenen yükümlülüklere aykırı

hareket edilmesine idarî para cezası öngörmesi ve bu cezaların da gümrüklenmiş

değer üzerinden belirlemesi takdir yetkisi kapsamındadır. Bu bağlamda itiraz

konusu ibarenin, ölçülülük ilkesinin alt ilkeleri olan elverişlilik ve

gereklilik ilkeleriyle çelişen bir yönü bulunmamaktadır.

17. Bunun yanında, dış ticaret politikalarının etkin bir biçimde

uygulanması, gümrük rejimlerinin öngörülen amaçlarına uygun şekilde işlemesi

sağlanarak mal ve finans piyasalarının böylece milli ekonominin korunması,

vergi kaybının önlenmesiyle birlikte yerli üretimin haksız rekabet karşısında

dezavantajlı konuma düşürülmemesi amaçları gözetildiğinde dâhilde işleme

rejimine aykırı hareket edenlere uygulanacak idarî yaptırımın belirlenmesinde,

eşyanın gümrüklenmiş değerinin esas alınmasının orantısız olduğu söylenemez.

Bununla birlikte, ithal edilen her farklı hammadde ve ara malın değeri

birbirinden farklıdır. Bu itibarla, idari para cezası belirlenirken “...eşyanın

gümrüklenmiş değerinin...” esas alınmasıyla amaç ile araç arasında

makul ve uygun bir ilişki kurulduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca, itiraz konusu

ibarenin yer aldığı kuralda dâhilde işleme rejimine aykırılık halinde

uygulanacak yaptırımlar, gerçekleştirilen aykırılığın niteliğine göre de farklı

biçimlerde düzenlenmiştir. Bu kapsamda, dâhilde işleme rejiminin sağladığı

ayrıcalıklardan faydalanarak ülkeye getirilen ithal eşyayı, ihraç

pazarlarındaki problemler ya da ihracatçıdan kaynaklı sorunlar nedeniyle

işleyerek ihraç edemeyen, ancak ithal eşyasını dâhilde işleme rejimde

belirlenen yerlerde bulunduranlara öngörülen para cezası ile dâhilde işleme

rejimini kasten ihlal ederek yurda getirdiği eşyayı iç piyasaya satanlara

öngörülen para cezası birbirinden ayrılmıştır. Bu yönüyle de kanun koyucunun

takdir yetkisi kapsamında olan kuralın ölçülülük ilkesine aykırılık oluşturduğu

söylenemez. Dolayısıyla itiraz konusu ibare hukuk devleti ilkesine aykırı

değildir.

18. Açıklanan nedenlerle, 4458 Sayılı Kanun’un, 5911 sayılı Kanun’un 62. maddesiyle değiştirilen 238. maddesinin, 6455 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle değiştirilen (1) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “…eşyanın gümrüklenmiş değerinin…” ibaresi “241 inci maddenin üçüncü fıkrasının (h) bendi ile dördüncü fıkrasının (h) bendinde belirtilen dâhilde işleme rejimiyle ilgili durumlar hariç, dâhilde işleme rejimi”yönünden, Anayasa’nın 2. maddesine aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir.

19. Kuralın Anayasa’nın 13. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.

M. Emin KUZ

Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ