AYM Norm Denetimi E.2017/23 K.2017/93

2. Asliye Hukuk Mahkemesi (Tüketici Mahkemesi Sıfatıyla)

İTİRAZIN KONUSU: 7.11.2013

tarihli ve 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 70. maddesinin (3) numaralı fıkrasının, Anayasa’nın 36. ve 172. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY

Davacı banka tarafından Tüketici Sorunları Hakem Heyeti kararına yapılan itiraz başvurusunda, itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un, 70. maddesinin itiraz konusu (3) numaralı fıkrası şöyledir:

“Taraflar, tüketici hakem heyetinin kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde tüketici hakem heyetinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesine itiraz edebilir. İtiraz, tüketici hakem heyeti kararının icrasını durdurmaz. Ancak talep edilmesi şartıyla hâkim, tüketici hakem heyeti kararının icrasını tedbir yoluyla durdurabilir.”

II- İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 9.2.2017 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında; öncelikle başvurunun yöntemine uygunluğu sorunu görüşülmüştür.

2. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri

Hakkında Kanun’un “Anayasaya aykırılığın mahkemelerce ileri sürülmesi”

başlıklı 40. maddesinde Anayasa Mahkemesine itiraz yoluyla yapılacak

başvurularda izlenecek yöntem belirtilmiştir. Maddenin (1) numaralı fıkrasında,

bir davaya bakmakta olan mahkemenin, bu davada uygulanacak bir kanun veya kanun

hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya

taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına

varması durumunda, bu fıkrada sayılan belgeleri dizi listesine bağlayarak

Anayasa Mahkemesine göndereceği kurala bağlanmış; aynı fıkranın (a) bendinde

de “İptali istenen kuralların Anayasanın hangi maddelerine aykırı

olduklarını açıklayan gerekçeli başvuru kararının aslı” söz konusu

belgeler arasında sayılmıştır. Anılan maddenin (4) numaralı fıkrasında ise açık

bir şekilde dayanaktan yoksun veya yöntemine uygun olmayan itiraz

başvurularının, Anayasa Mahkemesi tarafından esas incelemeye geçilmeksizin

gerekçeleriyle reddedileceği hükme bağlanmıştır.

3. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 46. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendinde de itiraz yoluna başvuran mahkemenin gerekçeli kararında, Anayasaya aykırılıkları ileri sürülen hükümlerin her birinin Anayasa’nın hangi maddelerine, hangi nedenlerle aykırı olduğunun ayrı ayrı ve gerekçeleriyle birlikte açıkça gösterilmesi gerektiği ifade edilmiştir.

4. İçtüzüğün 49. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b) bendinde de, Anayasa Mahkemesince yapılan ilk incelemede, başvuruda eksikliklerin bulunduğunun tespit edilmesi hâlinde itiraz yoluna ilişkin işlerde esas incelemeye geçilmeksizin başvurunun reddine karar verileceği; (2) numaralı fıkrasında ise anılan (b) bendi uyarınca verilen kararın, itiraz yoluna başvuran mahkemenin eksiklikleri tamamlayarak yeniden başvurmasına engel olmadığı belirtilmiştir.

5. Başvuran Mahkeme, Kanun’un 70. maddesinin (3) numaralı fıkrasının iptalini talep etmiştir. Başvurunun incelenmesinden, itiraz konusu 70. maddenin (3) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “…tüketici hakem heyetinin bulunduğu yerdeki…” ibaresi dışında kalan bölümünün Anayasa’nın hangi maddelerine hangi nedenlerle aykırı olduğunun ayrı ayrı ve gerekçeleriyle birlikte açıkça gösterilmediği anlaşılmıştır.

6. Açıklanan nedenlerle, 7.11.2013 tarihli ve 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 70. maddesinin (3) numaralı fıkrasının;

A- Birinci cümlesinde yer alan “…tüketici hakem heyetinin bulunduğu yerdeki…” ibaresi dışında kalan bölümünün iptaline karar verilmesi talebiyle yapılan itiraz başvurusunun, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince yöntemine uygun olmadığından REDDİNE,

B- Birinci cümlesinde yer alan “…tüketici hakem heyetinin bulunduğu yerdeki…” ibaresinin esasının incelenmesine,

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III- ESASIN İNCELENMESİ

7. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Berrak YILMAZ tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü.

A- İtirazın Gerekçesi

8. Başvuru kararında özetle, 6502 sayılı Kanun’un 73. maddesinin

(5) numaralı fıkrasına göre tüketici davalarının tüketicinin yerleşim yerinin

bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesinde de açılabileceğinin düzenlendiği, ancak

Yargıtay 20. Hukuk Dairesi’nin tüketici hakem heyetinin kararlarına karşı

tüketici hakem heyetinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesine itiraz

edilebileceği hakkındaki itiraz konusu kuralı özel nitelikte kesin yetki kuralı

olarak değerlendirdiği, tüketici hakem heyetine başvurduktan sonra yerleşim

yerini değiştiren tüketicilerin açacakları davayı takip etme zorunluluğu

nedeniyle her duruşma için hakem heyetinin bulunduğu yerdeki mahkemeye

gelmelerinin gerektiği, bu durumun ise tüketici haklarının korunmasını

zorlaştırdığı belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 36. ve 172. maddelerine aykırı

olduğu ileri sürülmüştür.

B- Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

9. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca, ilgisi nedeniyle kural Anayasa’nın 141. ve 142. maddeleri yönünden de incelenmiştir.

10. İtiraz konusu kuralın da yer aldığı 6502 sayılı Kanun’un 70. maddesinin (3) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde, tarafların, tüketici hakem heyetinin kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde, tüketici hakem heyetinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesine itiraz edebileceği hüküm altına alınmıştır. İtiraz konusu kural “…tüketici hakem heyetinin bulunduğu yerdeki …” ibaresidir.

11. Anayasa’nın 36. maddesinin birinci fıkrasında, “Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı ve davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.” hükmüne yer verilmiştir. Maddeyle güvence altına alınan hak arama özgürlüğü ve adil yargılanma hakkı, kendisi bir temel hak niteliği taşımasının yanında, diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden biridir.

12. Anayasa’nın 141. maddesinin son fıkrasında “Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevidir.” denilerek, yargılama maliyetinin en düşük şekilde olmasının ve bu sürecin mümkün olan en hızlı yöntemlerle gerçekleştirilmesinin, yargının görevlerinden olduğu ifade edilmiştir.

13. Anayasanın 142. maddesinde, “Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir.” hükmüne yer verilmiştir. Hukuk devletinde kanun koyucu, Anayasa’nın temel ilkelerine ve Anayasa’da öngörülen kurallara bağlı kalmak koşuluyla, yargılama usullerinin belirlenmesi konusunda takdir yetkisine sahiptir.

14. Anayasa’nın hak arama özgürlüğü ve adil yargılanma hakkını

düzenleyen 36. maddesinde bu hakka yönelik herhangi bir sınırlama nedeni

öngörülmemiş ise de mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve

yargılama usullerinin kanunla düzenleneceğini öngören Anayasa’nın 142. ve

davaların mümkün olan süratle sonuçlandırılmasını ifade eden Anayasa’nın 141.

maddelerinin, hak arama özgürlüğü ve adil yargılanma hakkının kapsamının belirlenmesinde

gözetilmesi gerektiği açıktır. Nitekim, Anayasa’nın tüm maddeleri aynı etki ve

değerde olup aralarında bir üstünlük sıralaması bulunmadığından, uygulamada

bunlardan birine öncelik tanımak mümkün değildir. Bu nedenle, kimi zaman

zorunlu olarak birlikte uygulanan Anayasa kurallarından biri, diğerinin

sınırını oluşturabilmektedir. Buna göre, kanun koyucu, uyuşmazlıkların

niteliklerini gözeterek, Anayasa’daki yargı ile ilgili temel ilkelere ve

güvence kurallarına aykırı bulunmamak şartı ile mahkemelerin yetkisini

belirleyebilir.

15. Anayasa’nın 172. maddesinde, “Devlet, tüketicileri koruyucu ve aydınlatıcı tedbirler alır, tüketicilerin kendilerini koruyucu girişimlerini teşvik eder.” kuralı ile tüketicilerin haklarının korunmasına ilişkin özel bir düzenleme yer almaktadır. Anayasa’nın 172. maddesinde öngörülen tüketicilerin korunmasına ilişkin olarak Devlete verilen düzenleme yetkisinin içeriğinin ve sınırlarının belirlenmesinde, Anayasa’nın bütünlüğü ilkesi uyarınca Anayasa’nın diğer hükümlerinin de gözetilmesi gerektiği açıktır. Anayasa’nın 172. maddenin içerik ve sınırlarının tayininde Anayasa’nın 141. ve 142. maddelerinin de dikkate alınması gerekmektedir.

16. 6502 sayılı Kanun’un amacı, kamu yararına uygun olarak

tüketicinin sağlık ve güvenliği ile ekonomik çıkarlarını koruyucu, zararlarını

tazmin edici, çevresel tehlikelerden korunmasını sağlayıcı, tüketiciyi

aydınlatıcı ve bilinçlendirici önlemleri almak, tüketicilerin kendilerini

koruyucu girişimlerini özendirmek ve bu konulardaki politikaların

oluşturulmasında gönüllü örgütlenmeleri teşvik etmeye ilişkin hususları

düzenlemektir. Kanun koyucu bu amaç doğrultusunda, Kanun’un 66. maddesinde,

tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek

uyuşmazlıklara çözüm bulmak amacıyla il merkezlerinde ve yeterlilik şartları

yönetmelikle belirlenen ilçe merkezlerinde en az bir tüketici hakem heyeti

oluşturmakla Gümrük ve Ticaret Bakanlığını görevli kılmıştır.

17. Tüketici hakem heyetlerinin görevli olduğu uyuşmazlıklar

Kanun’un 68. maddesinde belirlenmiştir. Buna göre değeri iki bin Türk Lirasının

altında bulunan uyuşmazlıklarda ilçe tüketici hakem heyetlerine, üç bin Türk

Lirasının altında bulunan uyuşmazlıklarda il tüketici hakem heyetlerine,

büyükşehir statüsünde bulunan illerde ise iki bin Türk Lirası ile üç bin Türk

Lirası arasındaki uyuşmazlıklarda il tüketici hakem heyetlerine başvuru zorunlu

tutulmuş olup, bu değerlerin üzerindeki uyuşmazlıklar için tüketici hakem

heyetlerine başvuru yapılamayacağı belirtilmiştir. Ayrıca maddeye göre

başvuruların, tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu veya tüketici işleminin

yapıldığı yerdeki tüketici hakem heyetine yapılabileceği hüküm altına

alınmıştır.

18. İtiraz konusu kuralın da yer aldığı Kanun’un 70. maddesinde, tarafların, tüketici hakem heyetinin kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde tüketici mahkemesine itiraz edebileceği hüküm altına alınmıştır. İtiraz konusu kuralla ise tüketici hakem heyeti kararlarına itirazın, tüketici hakem heyetinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesine yapılacağı öngörülmektedir.

19. Kanun’un 73. maddesinde, tüketici mahkemelerinde

görülecek davaların 12.1.2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri

Kanununun Altıncı Kısım hükümlerine göre yürütüleceği hüküm altına alınmıştır.

6100 sayılı Kanun’un 316 ilâ 322. maddelerinin yer aldığı Altıncı Kısmında basit

yargılama usulü düzenlenmiş olup, bu bağlamda tüketici mahkemelerinde görülen

dava ve işlerde bu usul hükümleri uygulanacaktır. Basit yargılama usulüne tâbi

işler adli tatil süresince de görüldüğünden yazılı yargılama usulüne göre

davalar daha süratli görülmektedir. Tüketici mahkemelerinde görülen dava ve

işler hakkında basit yargılama usulünün benimsenmiş olmasının amacı, bu tür

davalarda yargılamanın kolaylaşmasını ve kısa zamanda sonuçlanmasını

sağlamaktır.

20. İtiraz konusu kural, tüketici işlemleri ile tüketiciye

yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine

başvurulması hâlinde heyetin verdiği karara itirazın hangi yer tüketici

mahkemesinde bakılacağını düzenleyen yargılama usulüne ilişkin bir

kuraldır. Kuralın tüketici hakem heyeti tarafından karara bağlanan

uyuşmazlığa ilişkin tüm bilgi, belge ve dokümanları içeren dosyanın mahkemeye

erişimine kolay ve süratli şekilde imkân veren bir düzenleme olduğu açıktır. Bu

bağlamda kanun koyucunun kuralla, bir yandan tüketicinin hakem heyeti

kararlarına karşı itiraz yoluna başvurabilmesini sağlamayı diğer yandan

da bu tür davaların daha süratli ve kolay bir

şekilde görülmesini amaçladığı

anlaşılmaktadır. Tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan

doğabilecek uyuşmazlıkların daha kısa süre içinde kesin bir şekilde

çözümlenmesi, usul ekonomisi bakımından önemli olduğu gibi tüketicileri

davaların uzaması nedeniyle oluşabilecek mağduriyetlere karşı korumak

bakımından da önemlidir. Kanun koyucunun, takdir yetkisi kapsamında tüketicinin

korunması yanında davaların hızlı bir şekilde görülmesi ve sonuçlandırılması

için kamu yararı amacıyla kabul ettiği itiraz konusu kuralda Anayasa’ya aykırı

bir yön bulunmamaktadır.

21. Öte yandan Kanun’un 68. maddesine göre tüketici

hakem heyetine başvurular, tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu veya tüketici

işleminin yapıldığı yerdeki hakem heyetine yapılabilecektir. Bu tercihe göre

belirlenecek tüketici hakem heyetinin kararlarına karşı ise kanun koyucu

takdir yetkisi kapsamında, kararı veren tüketici hakem heyetinin bulunduğu

yerdeki tüketici mahkemesini itiraz mercii olarak belirlemiştir. Dolayısıyla

yetkili mahkemeyi belirleyen itiraz konusu kuralın mahkemeye erişim hakkını

imkânsız hale getirdiği veya hak arama özgürlüğünü aşırı derecede zorlaştırdığı

söylenemez. Bu bağlamda, tüketici hakem heyeti kararlarına karşı doğabilecek

uyuşmazlıklara ilişkin davaların görülmesi ve sonuçlandırılmasının

hızlandırılmasına yönelik olduğu anlaşılan ve kanun koyucunun takdir yetkisi

kapsamında olan kuralda tarafların davasını tüm yönleriyle mahkeme önüne

getirmesine engel bir durum bulunmadığından kuralın hak arama özgürlüğü ve

adil yargılanma hakkına aykırı bir yönü de bulunmamaktadır.

22. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 36., 141., 142. ve 172. maddelerine aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir.

KÖMÜRCÜ

Üye

Nuri NECİPOĞLU

Üye

Hicabi DURSUN

Üye

Celal Mümtaz

AKINCI

Üye

Muammer TOPAL

Üye

M. Emin KUZ

Üye

Hasan Tahsin

GÖKCAN

Üye

Kadir ÖZKAYA

Üye

Rıdvan GÜLEÇ

Üye

Recai AKYEL

Üye

Yusuf Şevki

HAKYEMEZ