Danıştay 10. Daire E.2017/2866 K.2022/3556

Davacının iddiaları

İptali istenilen Yönetmelik bendinde, davalı Bakanlıkça sağlanan destekten yararlanmanın, kuralda belirtilen meslek birliklerine üye olunması şartına bağlandığı, bentte sayılan meslek birliklerine üye olma şartının dayanak Kanunda yer almadığı, bu meslek birliklerine üye olmanın, eserin ya da yayınevinin ilk eser vermesiyle ya da eserlerin özgün olmasıyla ilgili olmadığı gibi, kültürün geliştirilmesi amacına da hizmet etmediği, bentte belirtilen iki meslek birliğine haksız menfaat sağlandığı, eşit konumda olan meslek kuruluşlarından sadece iki tanesini destekleme kapsamına alan düzenlemenin eşitlik ilkesine aykırı olduğu ileri sürülmektedir.

DAVALININ SAVUNMASI

Usul yönünden.

Yönetmelikte edebiyat eserlerinin desteklenmesi hakkında düzenlemelerin yer aldığı, davacı birliğin ise eğitim yayıncıları birliğinden oluştuğu, bu bağlamda davacı birliğin bu davayı açmakta menfaatinin bulunmadığı; esas yönünden, Yönetmeliğin, edebiyat eseri yayımlayan ve edebiyat eseri yayımlamak konusunda tecrübesi, birikimi ve yönlendirme gücü bulunan yayınevlerini, yeni yazarların eserlerini basmak ve yeni yazarların yetişme süreçlerini teşvik etmek, standart ve kontrol dışı yayımlara karşı desteklemek amacında olduğu,

teşvik verilecek yayınevlerinin gerekli tecrübeye, birikime ve insan gücüne sahip olması ve yeni yazarların yetişmesi için de çaba göstermesi gerektiği, akademik ve teknik alanda yayın yapan ve tecrübesi, insan gücü bu doğrultuda gelişen bir yayınevinden edebiyat eserleri üretecek süreçlere sahip olmasının ve bu alanda çaba göstermesinin beklenemeyeceği, bu konuda sınır çizilmediği taktirde herkesin hak sahibi olacağı ve sürecin yönetilmez hale geleceği savunulmaktadır.

DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ : …

DÜŞÜNCESİ

Dava konusu işlemin iptaline karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.

DANIŞTAY SAVCISI : …

DÜŞÜNCESİ

Dava; 26 Ağustos 2017 tarih ve 30166 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmeliğin 6. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinin iptali istemiyle açılmıştır.

4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'un 10. maddesinde Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğünün görevleri sayılmış, anılan maddenin (k) bendinde, kültürümüzün gelişmesine iştiraki sağlamak için yeni kültür eserleri vermeyi teşvik edici ve destekleyici tedbirleri almanın bu görevler arasında yer aldığı hükme bağlanmıştır.

01/04/1999 tarih ve 23653 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren ve fikir ve sanat eseri sahipleri ile komşu hak sahipleri meslek birlikleriyle ilgili düzenlemelere yer veren Fikir ve Sanat Eserleri Sahipleri ile Bağlantılı Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında Tüzüğün "Üye olma hakkı ve yükümlülükleri" başlıklı 10. maddesinde, hiç kimsenin bir birliğe üye olmaya veya birlikte üye kalmaya zorlanamayacağına işaret edilmiştir.

Yeni ve özgün edebiyat eserlerinin üretilmesine, yayımlanmasına, yeni yazarların desteklenmesine yönelik Kültür ve Turizm Bakanlığının sağlayacağı maddi desteği ve bu destekten yararlanmaya ilişkin usul ve esasları belirlemek amacıyla hazırlanan Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmeliğin 3. maddesinde, "Bu Yönetmelik, 16/4/2003 tarihli ve 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunun 10 uncu maddesine dayanılarak hazırlanmıştır." düzenlemesine yer verilmiş, aynı Yönetmeliğin "Başvuru şartları" başlıklı 6. maddesinin 1. fıkrasında,

yayımcının yayın desteğine müracaat edebilmesi koşulları sayılmış, anılan fıkranın dava konusu (a) bendinde, ''Yayıncıların Telif Hakları ve Lisanslama Meslek Birliği veya Türkiye Basım Yayın Meslek Birliği üyesi olması" hükmü yer almıştır.

Bu durumda, 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'da yayın desteğinden yararlanabilmek için sayılan şartlar arasında herhangi bir birliğe üye olma şartına yer verilmediği, bu yönüyle dava konusu edilen Yönetmelik hükmünün dayanağı Kanuna aykırı bir düzenleme ile kısıtlama getirdiği,

ayrıca dava konusu Yönetmelik hükmünde yayın desteğinden yararlanabilmek için sadece belli meslek birliklerine üye olma şartına yer verilmesinin, hiç kimsenin bir birliğe üye olmaya veya birlikte üye kalmaya zorlanamayacağı yolundaki Tüzük hükmüyle de bağdaşmadığı ve meslek birlikleri arasında ayrıma neden olduğu anlaşıldığından, dava konusu Yönetmeliğin 6. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinin Anayasa'da sayılan eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

Açıklanan nedenlerle, Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmeliğin 6. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinin iptali gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Onuncu Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ

Davacı tarafından, 26/08/2017 tarih ve 30166 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik" in "Destek, Başvuru Şartları, Başvuru Şekli ve Belgeleri" başlıklı İkinci Bölümünde yer alan "Başvuru Şartları" başlıklı 6. maddesi, 1.fıkrası, (a) bendindeki "Yayıncılar Telif Hakları ve Lisanslama Meslek Birliği veya Türkiye Basım Yayın Meslek Birliği üyesi olması" düzenlemesinin iptali istemiyle bakılmakta olan dava açılmıştır.

İNCELEME VE GEREKÇE

USUL YÖNÜNDEN

Davalı idare tarafından, davacının bakılmakta olan davayı açmakta menfaati bulunmadığı ileri sürülmüştür.

Eğitim Yayıncıları Meslek Birliği Tüzüğü'nün "Birliğin Amacı" başlıklı 3. maddesi, 1. fıkrasında, "Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında, eser veya hak sahiplerinden sözleşme ile devraldıkları mali hakları kullanarak, ilim, edebiyat ve eğitime yönelik eserleri çoğaltan ve yayan veya umuma ileten üyelerinin ortak çıkarlarını korumak ve haklarının idaresini ve takibini, alınacak ücretlerin tahsilini ve hak sahiplerine dağıtımını sağlamak" birliğin amaçları arasında sayılmış; anılan Tüzüğün "Birliğin Faaliyetleri" başlıklı 10. maddesi, 1. fıkrasında, "Üyelerin her türlü kurum ve kuruluşlarda haklarını idare etmek, izlemek, korumak, idari ve yargı yollarına başvurmak" birlik faaliyetleri arasında sayılmıştır.

Yukarıda yer verilen davacı meslek birliğinin kuruluş tüzüğü hükümleri uyarınca, edebiyat eserlerini çoğaltan ve yayan veya umuma ileten üyelerinin de haklarını koruma görevi bulunan davacı meslek birliğinin desteklemeden yararlanılabilmesi için "Yayıncılar Telif Hakları ve Lisanslama Meslek Birliği" veya "Türkiye Basım Yayın Meslek Birliği" üyesi olma şartını getiren "Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik" in 6. maddesi, 1. fıkrası, (a) bendinin iptali davasını açmakta doğrudan, meşru, kişisel ve güncel bir menfaat ilişkisinin bulunduğu anlaşıldığından, davalı idarenin bu iddiasına itibar edilmemiştir.

ESAS YÖNÜNDEN

İlgili Mevzuat:

Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyetinin bir hukuk devleti olduğu belirtilmiş; 10. maddesinde de, “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” hükmüne yer verilmiştir.

09/07/2018 tarih ve 30473 (3. Mükerrer) sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 02/07/2018 tarih ve 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yürürlükten kaldırılan, dava konusu Yönetmeliğin yayımı tarihinde yürürlükte bulunan 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'un 10. maddesinin (k) bendinde, Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü'nün görevleri arasında "Kültürümüzün gelişmesine iştiraki sağlamak için yeni kültür eserleri vermeyi teşvik edici ve destekleyici tedbirleri almak" sayılmıştır.

01/04/1999 tarih ve 23653 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren ve fikir ve sanat eseri sahipleri ile komşu hak sahipleri meslek birlikleriyle ilgili düzenlemelere yer veren "Fikir ve Sanat Eserleri Sahipleri ile Bağlantılı Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında Tüzük"ün "Üye olma hakkı ve yükümlülükleri" başlıklı 10. maddesinde, hiç kimsenin bir birliğe üye olmaya veya birlikte üye kalmaya zorlanamayacağı düzenlemesi yer almıştır.

Dava konusu edilen ve 09/07/2018 tarih ve 30473 (3.

Mükerrer) sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 02/07/2018 tarih ve 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin Geçici 16. maddesi uyarınca yürürlükte olan 26/08/2017 tarih ve 30166 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmeliğin 1. maddesinde, "Bu Yönetmeliğin amacı, yeni ve özgün edebiyat eserlerinin üretilmesine, yayımlanmasına, yeni yazarların desteklenmesine yönelik Kültür ve Turizm Bakanlığının sağlayacağı maddi desteği ve bu destekten yararlanmaya ilişkin usul ve esasları belirlemektir." düzenlemesine.

3. maddesinde, "Bu Yönetmelik, 16/4/2003 tarihli ve 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunun 10 uncu maddesine dayanılarak hazırlanmıştır." düzenlemesine; yayın desteğine müracaat edebilme şartlarını düzenleyen "Başvuru şartları" başlıklı 6. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde, "Yayıncılar Telif Hakları ve Lisanslama Meslek Birliği veya Türkiye Basım Yayın Meslek Birliği üyesi olması" şartına yer verilmiş bulunmaktadır.

Dava Konusu Yönetmelik Maddesinin İncelenmesi:

Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmeliğin, 25/12/2013 tarih ve 28862 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren ve dava konusu Yönetmeliğin 12. maddesi ile yürürlükten kaldırılan ilk halinde, yayım desteğine müracaat edebilme şartlarını düzenleyen "Yayım desteği" başlıklı 7. maddesinde, destekten yararlanabilmek için herhangi bir meslek birliğine üye olma zorunluluğu bulunmamakta iken, dava konusu Yönetmeliğin "Başvuru şartları" başlıklı 6. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde, saymak suretiyle sadece "Yayıncılar Telif Hakları ve Lisanslama Meslek Birliği" veya "Türkiye Basım Yayın Meslek Birliği"ne üye olanların destekten yararlanabileceği düzenlemesine yer verilmiştir.

Anayasa'nın 124. maddesinde, Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişilerinin, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabileceği hükmüne yer verilmiştir.

Buna göre, idari teşkilat yapısı içinde yer alan Bakanlıklar ile diğer kamu kurum ve kuruluşları, görev alanlarına ilişkin olarak yönetmelik, yönerge, tebliğ, genelge ve talimat gibi çeşitli adlar altında düzenleme yapabilmektedirler.

Bu düzenlemeler arasında uyulması gereken "normlar hiyerarşisi" kuramına göre, hukuk düzeni, farklı kademede yer alan Anayasa, kanun, yönetmelik ve diğer düzenleyici işlemlerden oluşan birçok normu içermekte ve her norm geçerliliğini bir üst basamakta yer alan normdan almaktadır. Normlar hiyerarşisine göre kanundan sonra gelen yönetmelik, genelge, tebliğ, talimat gibi düzenlemelerin ancak kanunda verilmiş olan hakkın kullanılmasının açıklanması ile ilgili olacağı, bu metinlerde kanun ile verilmiş olan hakkı genişletici veya daraltıcı mahiyette hükümlere yer verilemeyeceği hukukun genel ilkelerindendir.

Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinin birlikte değerlendirilmesinden; kültürümüzün gelişmesine iştiraki sağlamak için yeni kültür eserleri vermeyi teşvik edici ve destekleyici tedbirleri almanın Kültür ve Turizm Bakanlığının görevi olduğu, bu görevin yerine getirilmesi amacıyla yeni ve özgün edebiyat eserlerini yayımlayacak yayınevine maddi destek verilmesine yönelik usul ve esasları belirlemek üzere dava konusu Yönetmeliğin düzenlendiği,

anılan Yönetmeliğin iptali istenilen 6. maddesi, 1. fıkrası, (a) bendi ile yayınevine verilecek maddi destekten yararlanmak için sadece bu bentte sayılan iki meslek birliğinden birine üye olunması şartı getirildiği, diğer yandan mülga 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'da böyle bir şarta yer verilmediği ve Kanuna uygun olarak mülga Yönetmelikte de böyle bir şarta yer verilmediği;

fikir ve sanat eseri sahipleri ile komşu hak sahipleri meslek birlikleriyle ilgili düzenlemelere yer veren Fikir ve Sanat Eserleri Sahipleri ile Bağlantılı Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında Tüzük'te ise tam aksine hiç kimsenin bir birliğe üye olmaya veya birlikte üye kalmaya zorlanamayacağı hükmüne yer verildiği görülmektedir.

Bu durumda, mülga 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'da yayın desteğinden yararlanabilmek için sayılan şartlar arasında herhangi bir birliğe üye olma şartına yer verilmediği, bu yönüyle dava konusu edilen Yönetmelik hükmü ile dayanak Kanunda yer almayan bir şart getirilmek suretiyle maddi destekten yararlanabilecek bazı yayınevlerinin kısıtlandığı, bu durumun normlar hiyerarşisi kuramına aykırı olduğu; ayrıca dava konusu Yönetmelik hükmünde yayın desteğinden yararlanabilmek için sadece belli meslek birliklerine üye olma şartına yer verilmesinin, hiç kimsenin bir birliğe üye olmaya veya birlikte üye kalmaya zorlanamayacağı yolundaki Tüzük hükmüyle de bağdaşmadığı anlaşılmaktadır.

Öte yandan, Anayasanın 10. maddesinde yer alan kuralın, aynı durumda olanlara ayrı kuralların uygulanmasını, ayrıcalıklı kişi ve toplulukların oluşturulmasını engellediği, aynı durumda olanlar için farklı düzenleme yapılmasının eşitliğe aykırılık oluşturacağı, Anayasa'nın amaçladığı eşitliğin, mutlak ve eylemli eşitlik değil hukuksal eşitlik olduğu, bir diğer anlatımla aynı hukuki durumda olanlar için aynı, ayrı hukuki durumda olanlar için ayrı kurallar öngörülmesinin Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesine aykırılık teşkil etmeyeceği anlaşılmaktadır.

Nitekim Anayasa Mahkemesinin 07/05/2021 tarih ve 31477 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 04/02/2021 tarih ve E:2019/89, K:2021/10 sayılı kararında ve istikrar kazanmış birçok kararında da; "...Anayasa’nın 10. maddesinde ...belirtilen kanun önünde eşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil hukuksal eşitlik öngörülmüştür.

Eşitlik ilkesinin amacı; aynı durumda bulunan kişilerin kanunlar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, kişilere ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanun karşısında eşitliğin ihlali yasaklanmıştır. Kanun önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez.

Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez..." değerlendirmesine yer verilmiştir.

İptali istenilen Yönetmelik hükmünde sayılan iki meslek birliğine üye olan yayımcıların Yönetmelik kapsamında maddi destekten yararlanacağına ilişkin düzenleme, hukuki statü itibarıyla aynı durumda olan, ancak Yönetmelik kapsamı dışında tutulan edebiyat alanında yayın yapan diğer meslek birlikleri açısından Anayasanın 10. maddesinde belirtilen eşitlik ilkesine de aykırılık oluşturmaktadır. Bu itibarla, normalar hiyerarşisi kuramına ve eşitlik ilkesine aykırı olan Yönetmeliğin 6. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.