Danıştay 10. Daire E.2024/4392 K.2024/3061

Dava konusu istem: Davacı şirket tarafından; İzmir ili, ... ilçesi, ... Mahallesinde bulunan, ... pafta, ... parsel sayılı, 15.707 m² yüzölçümlü taşınmazın, büyüklüğünün 2 hektardan az olması ve bütünlük sağlamaması nedeniyle marjinal tarım arazisi olarak değerlendirilerek 1/1000 ölçekli uygulama imar planı için uygun görüş verilmesine dair İl Toprak Koruma Kurulunun ... tarih ve ... nolu kararının iptali istenilmektedir.

İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: ....

İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararıyla; dosya kapsamında yer alan bilirkişi raporu hükme esas alınabilecek nitelik ve yeterlilikte bulunarak, mutlak tarım arazisi vasfında olduğu tespit edilen ... nolu parselin komşuluğundaki tarımsal alanlar ile bütünlüğünün değerlendirilmediği, dava konusu kararın Menemen (Gediz) Büyük Ova Koruma Alanı içinde kalan parsellere yönelik olduğu, büyük ovalardaki tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanılabilmesinin ancak alternatif alan bulunmaması,

kurul ve kurullarca uygun görüş bildirilmesi şartıyla Bakanlıkça izin verilmesi halinde mümkün olabileceği halde, dava konusu işlemde alternatif alana ilişkin bir değerlendirme yapılmamış olduğu, bu nedenle, dava konusu işlemde bu yönüyle hukuka uyarlık bulunmadığı gerekçesiyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.

Bölge İdare Mahkemesi kararının özeti: ... Bölge İdare Mahkemesi....

İdari Dava Dairesince; her ne kadar İdare Mahkemesince yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda hazırlanan raporda; ... sayılı parselin tarımsal karakterini büyük oranda kaybetmiş ve yapılaşmış bir alan içinde olduğu hususu açıklanmakla birlikte, bu parseldeki ruhsatsız yapılaşmadan bahisle ve alana ruhsatsız müdahalede bulunulması nedeniyle parselin 1. sınıf tarım arazisi vasfında kabul edilmesi gerektiği, ayrıca bu yerin komşuluğunda fiilen tarımsal faaliyeti devam eden tarım arazilerinin mevcut olduğu yorumu yapılarak bölgedeki tarımsal bütünlüğün idarece yeterince değerlendirilmediği,

alternatif alan değerlendirmesi yapılmadığı yolunda görüş açıklamasında bulunulmuş ise de; tapu parsel sorgulama sistemi ve bölgenin uydu görüntüleri üzerinden taşınmazın bulunduğu alan incelendiğinde, çevresi yoğun biçimde yapılaşmış yerleşik alanda kalan taşınmazın "yapılaşmasını tamamlamış" vasfı ve alan içindeki konumu dikkate alındığında, belirtilen bu görüş açıklamasının dava konusu işlemin iptalini gerektirir hukuka aykırılığı tanımlamadığı,

kaldı ki, mülkiyetindeki parselde ticari faaliyete konu yapılaşma bulunan davacı tarafından, 107 ha. alan için tesis edilen dava konusu işlemin 15.707 m²'lik ... parsele yönelik kısmının iptali istemi ile incelenmekte olan davanın açıldığı, hukuka uygunluk incelemesinin parselin tarımsal bütünlük içindeki konumundan bağımsız olarak değerlendirilemeyeceği ve bu bütünlük içindeki konumu itibariyle de marjinal tarım arazisi vasfı taşıdığı sonucuna varıldığı,

bu durumda, 5403 sayılı Kanun'un 13. maddesine uygun usulde tesis edilen dava konusu işlemin iptali yolunda verilen İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmadığı gerekçesiyle, davalı idare ile davalı idare yanında müdahilin istinaf başvurularının kabulüne, idare mahkemesi kararın kaldırılmasına ve davanın reddine karar verilmiştir.

TEMYİZ_EDENİN_İDDİALARI: Davacı tarafından, ilk derece mahkemesi tarafından yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonrasında alınan bilirkişi raporunda yer alan tespitlerin yerinde olduğu, ... nolu parselin verimli tarım arazisi vasfı taşıdığı, Bölge İdare Mahkemesi tarafından eksik incelemeye dayalı olarak karar verildiği ileri sürülmektedir.

KARŞI_TARAFIN_SAVUNMASI: Davalı idare ve davalı idare yanında müdahil tarafından, temyiz isteminin reddi gerektiği savunulmaktadır.

DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ: ...

DÜŞÜNCESİ

Temyiz isteminin kabulü gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Onuncu Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE

MADDİ OLAY

Menemen Belediye Başkanlığınca, İzmir ili, ... ilçesi, ... ve .... Mahallelerinde yer alan 106,39 hektar arazide, "Tarımsal Sanayi Alanı" amaçlı kullanılmak üzere, 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planı ve 1/1000 ölçekli Uygulama İmar Planı çalışması yapılmak istenildiği belirtilerek, İzmir Valiliği İl Tarım ve Orman Müdürlüğünden görüş istenilmiştir.

Menemen Belediye Başkanlığınca "Tarımsal Sanayi Alanı" olarak planlanmak istenilen 106,39 hektar büyüklüğündeki arazide davalı idarece yapılan inceleme sonrasında hazırlanan 08/05/2017 tarihli Tarımsal Etüt Raporunda; toplamı 106,39 hektar olan arazinin ... parsel sayılı taşınmazı da kapsayan bölümü,

toprak ve topografik özellikleri itibarıyla mutlak tarım arazisi sınıfında olmakla birlikte 2 hektardan küçük parsellerden oluştuğundan ve çevresindeki arazilerin mevzii imar planları bulunduğundan marjinal tarım arazisi olarak değerlendirilmiş ve söz konusu alanın tarım dışı amaçla kullanılması durumunda tarımsal kullanım bütünlüğünün bozulmayacağı, alternatif alan tespit edilmediği, toprak koruma projesine ihtiyaç duyulmadığı, etüt alanının Menemen (Gediz) Büyük Ova Koruma Alanı sınırları içerisinde kaldığı tespitlerine yer verilmiştir.

İzmir İl Toprak Koruma Kurulunun ... tarih ve ... No'lu kararıyla, Tarımsal Etüt Raporunda yer verilen tespitlere dayanılarak dava konusu ... nolu parselin de aralarında bulunduğu parseller bakımından tarım dışı kullanım talebi uygun bulunmuştur. Bunun üzerine temyizen incelenen dava açılmıştır. Ayrıca, işbu dava açıldıktan sonra, İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğünün 08/11/2017 tarihli Bakan Oluru ile Menemen Belediye Başkanlığınca tarım dışı kullanımı talep edilen alanın, "Tarımsal Sanayi Alanı" olarak kullanılmasında kamu yararı olduğuna karar verildiği de görülmektedir.

İLGİLİ MEVZUAT

5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 3. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde, "Kurul"un, Toprak Koruma Kurulunu ifade ettiği belirtilmiş; "Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı" başlıklı 13. maddesinde, "Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz. Ancak, alternatif alan bulunmaması ve Kurulun uygun görmesi şartıyla;

a) Savunmaya yönelik stratejik ihtiyaçlar,

b) Doğal afet sonrası ortaya çıkan geçici yerleşim yeri ihtiyacı,

c) Petrol ve doğal gaz arama ve işletme faaliyetleri,

ç) İlgili bakanlık tarafından kamu yararı kararı alınmış madencilik faaliyetleri,

d) Bakanlıklarca kamu yararı kararı alınmış plân ve yatırımlar,

e) Kamu yararı gözetilerek yol altyapı ve üstyapısı faaliyetlerinde bulunacak yatırımlar, f) Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu'nun talebi üzerine 20/2/2001 tarihli ve 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu uyarınca yenilenebilir enerji kaynak alanlarının kullanımı ile ilgili yatırımları,

g) Jeotermal kaynaklı teknolojik sera yatırımları için bu arazilerin amaç dışı kullanım taleplerine, toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile Bakanlık tarafından izin verilebilir.

Bakanlık bu yetkisini valiliklere devredebilir..." kuralına; ''Tarımsal potansiyeli yüksek büyük ovaların belirlenmesi ve korunması'' başlıklı 14. maddesinin dava konusu işlem tarihinde yürürlükte olan halinde, ''Tarımsal üretim potansiyeli yüksek, erozyon, kirlenme, amaç dışı veya yanlış kullanımlar gibi çeşitli nedenlerle toprak kaybı ve arazi bozulmalarının hızlı geliştiği ovalar; kurul veya kurulların görüşü alınarak, Bakanlığın teklifi ve Bakanlar Kurulu kararı ile büyük ova koruma alanı olarak belirlenir.

Büyük ovalardaki koruma ve geliştirme amaçlı tarımsal altyapı projeleri ve arazi kullanım plânları, kurul veya kurulların görüşleri dikkate alınarak, Bakanlık ve valilikler tarafından öncelikle hazırlanır veya hazırlattırılır. Büyük ovalarda bulunan tarım arazileri hiçbir surette amacı dışında kullanılamaz. Ancak alternatif alan bulunmaması, kurul veya kurullarca uygun görüş bildirilmesi şartıyla;

a) Tarımsal amaçlı yapılar, b) Bakanlık ve talebin ilgili olduğu Bakanlıkça ortaklaşa kamu yararı kararı alınmış faaliyetler, İçin tarım dışı kullanımlara Bakanlıkça izin verilebilir.'' kuralına yer verilmiştir. Dava konusu işlemin tesis edildiği tarihte yürürlükte olan Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Arazi Toplulaştırılmasına İlişkin Tüzük'ün 8. maddesinin 1. fıkrasında ise, "Her ölçekteki imar ve çevre düzeni planlarının yapılması ve değiştirilmesinde tarım arazilerinin tarım dışı amaçlı faaliyetlere ayrılmasına Kurulun uygun görüşü alınarak Bakanlık veya valiliklerce izin verilebilir." kuralına yer verilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME

5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu; toprağın doğal veya yapay yollarla kaybını ve niteliklerini yitirmesini engelleyerek korunmasını, geliştirilmesini ve çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak, plânlı arazi kullanımını sağlamak ve toprak kaynaklarının bilimsel esaslara uygun olarak belirlenmesi, sınıflandırılması, arazi kullanım plânlarının hazırlanması, koruma ve geliştirme sürecinde toplumsal, ekonomik ve çevresel boyutlarının katılımcı yöntemlerle değerlendirilmesi, amaç dışı ve yanlış kullanımların önlenmesi, korumayı sağlayacak yöntemlerin oluşturulmasına ilişkin sorumluluk, görev ve yetkilerin tanımlanması ile ilgili usûl ve esasları düzenlemektedir.

Anılan Kanun'un 13. maddesinde; mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve sulu tarım arazilerinin tarımsal üretim amacı dışında kullanılamayacağı, aynı Kanun'un 14. maddesinde ise; büyük ovalarda bulunan tarım arazilerinin amacı dışında kullanılamayacağı kurala bağlanmıştır.

Dava konusu alanın, 12/12/2016 tarih ve 2016/9620 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile sınırları belirlenen İzmir Menemen Ovası (Gediz) sınırları içerisinde bulunduğu konusunda ihtilaf bulunmadığından, tarım dışı kullanım izni verilebilmesi için 5403 sayılı Kanun'un 14. maddesine göre işlem tesis edilmesi gerektiği anlaşılmaktadır.

5403 sayılı Kanun'un 14. maddesiyle, "Büyük ovalarda bulunan tarım arazileri hiçbir surette amacı dışında kullanılamaz." kuralına yer verilerek, marjinal veya mutlak tarım arazisi olup olmadığına bakılmaksızın büyük ova sınırları içerisinde bulunan her arazi, mutlak bir şekilde koruma altına alınmıştır. Büyük ovalarda bulunan tarım arazilerinin tarım dışı kullanımı ise, alternatif alan bulunmaması, kurul veya kurullarca uygun görüş bildirilmesi şartıyla; tarımsal amaçlı yapılar ve Bakanlık ve talebin ilgili olduğu Bakanlıkça ortaklaşa kamu yararı kararı alınmış faaliyetler bakımından mümkün olabilmektedir.

Ayrıca, büyük ova sınırları içerisinde bulunan bir tarım arazisi bakımından alternatif alan bulunmadığından bahsedebilmek için, öncelikle büyük ova sınırları dışında alternatif alan olup olmadığı, talebin mevcut planlı alanlardan veya tarımsal potansiyeli daha düşük alanlardan karşılanıp karşılanamayacağı, tespit edilen alternatif alanların talep edilen amaç doğrultusunda kullanılıp kullanılamayacağı veya bu alanların planlamaya uygun olup olamayacağının değerlendirilmesi gerekmektedir.

Öte yandan incelemenin, sadece tarım ve toprak uzmanları tarafından değil, planlamayı yapan kurum mevzuatları ile belirlenen yerin plan bütünlüğü, iklim, topografya, jeoloji, jeofizik, deprem ve doğal afetler ile teknik ve ekonomik gereksinmeler yönünden de etkilerin araştırılarak uygunluğunun belirlenmesi gerekmektedir.

Bununla birlikte, 5403 sayılı Kanun'un 14. maddesi kapsamında "Tarımsal Sanayi Amaçlı" imar planı yapılmak üzere tarım dışı kullanım izni talebinde bulunulurken, planlanması düşünülen alanda hangi tesislerin yapılacağının, bu alana neden ihtiyaç duyulduğunun, tesisin bu alanda yapılmasının gerekliliğinin ve ihtiyacı karşılayacak alanın yüz ölçümünün ne kadar olduğunun somut bir şekilde belirtilmesi gerekmektedir. Kaldı ki, anılan bilgiler olmadan, idarece doğru bir alternatif alan araştırması yapılmasının mümkün olmadığı da açıktır.

Dava dosyasının incelenmesinden, Menemen Belediyesi tarafından somut bir plan veya projeden bahsedilmeksizin sadece "Tarımsal Sanayi Amaçlı" imar planı yapılmak istenildiği belirtilerek 5403 sayılı Kanun'un 14. maddesi kapsamında İzmir İl Tarım ve Orman Müdürlüğünden görüş sorulduğu, bu kapsamda davalı idarece hazırlanan 08/05/2017 tarihli Tarımsal Etüt Raporunda da; söz konusu arazinin marjinal tarım arazisi olduğu kabul edilerek, detaylı bir açıklamaya yer verilmeden alternatif alan bulunmadığının belirtilmesi ile yetinildiği, benzer şekilde, İl Toprak Koruma Kurulu tarafından da alternatif alan tartışmasına ve bu hususa ilişkin değerlendirmelere yer verilmeden karar verildiği görülmektedir.

Bu nedenle, büyük ova koruma alanı sınırları içerisinde bulunan dava konusu arazinin, somut bir plan veya projeye dayalı olmadan ve bu kapsamda alternatif alan araştırması yapılmadan, salt marjinal tarım arazisi olarak değerlendirilerek tarım dışı kullanıma ayrılması yönündeki dava konusu işlemin, 5403 sayılı Kanun'un 14. maddesine aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, dava konusu işlemin iptali yönündeki .... İdare Mahkemesi kararına yönelik istinaf istemlerinin kabulü ile davanın reddine ilişkin temyize konu ... Bölge İdare Mahkemesi .... İdari Dava Dairesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.