Danıştay 6. Daire E.2020/10294 K.2022/1097

Davacının iddiaları

Dava konusu Yönetmelik değişikliğinin kamusal eğitim tesisi alanlarını, sağlık tesisi alanlarını azaltıcı ve eğitim kalitesini düşürücü nitelikte olması ve ücretsiz eğitim, sağlık ve sosyo-kültürel hizmetlere ulaşımı engelleyici nitelikte olması nedenleriyle kamu yararına aykırı olduğu,

yapılan yönetmelik değişikliğinin uygulanması sonucu, mevcut imar planlarında var olan ve kamusal sosyal ve kültürel altyapı tesislerinin yer alması için düzenlenmiş alanların tümüyle ortadan kaldırılmasına ve özel tesise dönüşmesine neden olacağı, yapılan düzenlemenin Anayasada belirlenen eğitim we sağlık hizmetlerine ulaşım hakkını kısıtlayıcı olması nedeniyle Anayasaya aykırı olduğu, yapılan Yönetmelik değişikliğine temel oluşturan herhangi bir Yasal düzenleme yapılmadığından bu değişiklik yasal dayanaktan yoksun olduğu ileri sürülmüştür.

DAVALININ SAVUNMASI

Dava konusu Yönetmelik değişikliği ile planlamaya esas olan projeksiyon nüfusa göre "45.000-100.000" ve "100.000 ve üzeri" nüfus aralıkları için öngörülen kişi başına "ilköğretim alanı" miktarının "0-15.000 ve 15.000-45.000" nüfus aralığı için öngörülen kişi başı "ilköğretim alanı" miktarı ile uyumlu olacak şekilde 4 m2/kişi olarak düzeltildiği, ayrıca Yönetmeliğin önceki halinde de bulunan özel hizmetlere ilişkin standartların yeniden düzenlendiği, düzenlemenin usul ve esas bakımından hukuka ilgili mevzuat hükümleriyle kamu yararına uygun olduğu,

Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliğinin 14.06.2014 tarihli, 29030 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmesi ile dava konusu Yönetmeliğin yürürlükten kaldırıldığı ve davanın konusuz kaldığı, davanın reddine karar verilmesi gerektiği savunulmuştur.

DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ …'IN DÜŞÜNCESİ : Danıştay Altıncı Dairesinin 09/03/2015 tarih ve E:2011/5825, K:2015/1347 sayılı davanın reddine ilişkin kararı Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 26/03/2018 tarih ve E:2015/3321, K:2018/1218 sayılı kararı ile " dava konusu düzenlemenin nüfusu "45.000 ile 100.0000" arasında bulunan yerleşmeler ve nüfusu "100.000"in üzerinde bulunan yerleşmelerde kişi başına ilköğretim alanı standartlarının 4,5 m² den 4 m² ye düşürülmesine ilişkin kısmı yönünden bozulmasına, 2 sayılı açıklama notuna ilişkin kısmı yönünden ise onanmasına " karar verilmiştir.

Dava konusu olayda, Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliğinin 14.06.2014 tarihli, 29030 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmesi ile dava konusu Yönetmelik yürürlükten kaldırılmış ise de, idari işlemlerin hukuka uygunluğunun yargısal denetimini amaçlayan iptal davalarının niteliği gereği dava konusu düzenleyici işlemin tesis edildiği tarihte yürürlükte bulunan mevzuat hükümlerine göre çözümlenmesi gerekmektedir.

Yönetmeliğin değişiklikten önceki halinde "45.000-100.000" ve "100.000 ve üzeri" nüfus aralıkları için öngörülen kişi başına "ilköğretim alanı" miktarı belirlenirken beldenin ve bölgenin mevcut şartları ile gelecekteki gereksinimlerinin gözönünde bulundurulması suretiyle standart tesbiti yoluna gidildiği ve kişi başına asgari standart olarak "4,5 m2/kişi" değerine ulaşıldığı, "kentsel, sosyal, ve teknik altyapı" tablosunda yer alan değerlerin asgari değerler olduğu noktasında her hangi bir tartışma bulunmamakla birlikte, anılan standart değerin planlanan nüfusta bir değişme olmaksızın "4 m2/kişi" değerine düşürülmesinin aynı nüfus aralığında "ilköğretim alanı" miktarında düşüşü beraberinde getireceği açıktır.

Dosyanın incelenmesinden, Yönetmelik eki tabloların yerleşme yerleri ile bu yerlerdeki yapılaşmaların plan, fen, sağlık ve çevre şartlarına uygun teşekkülünü sağlamak için hesaplanarak hazırlanmış olduğunu ve bu tablolardaki standartlara uyulması gerektiğini savunan davalı idarenin öncesinde bu amaçtan hareketle belirlemiş olduğu kişi başına "ilköğretim alanı" miktarına ilişkin standart değerin düşürülmesinin kamu yararına olduğunu somut verilerle ortaya koyamadığı, dolayısıyla bu haliyle söz konusu değişikliğin sosyal ve teknik donatı alanlarında standart oluşturmanın amacına aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

Açıklanan nedenlerle, dava konusu Yönetmelik değişikliğinin nüfusu "45.000 ile 100.000" arasında bulunan yerleşmeler ve nüfusu "100.000'in üzerinde" bulunan yerleşmelerde kişi başına 'İlköğretim Alanı' standardının 4,5 m2'den 4 m2'ye düşürülmesine ilişkin kısmında kamu yararına ve hukuka uyarlık bulunmadığından iptali gerektiği düşünülmektedir.

DANIŞTAY SAVCISI …'IN DÜŞÜNCESİ : 09/04/2011 günlü, 27900 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmeliğin eki Ek-1'de yer alan "Kentsel, Sosyal ve Teknik Altyapı" tablosunun değiştirilmesine ilişkin Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmeliğin iptali istemiyle açılan davanın reddi yolundaki Danıştay Altıncı Dairesinin 09/03/2015 günlü, E:2011/5825, K:2015/1347 sayılı kararın temyiz edilmesi üzerine Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'nun 26/03/2018 günlü, E:2015/3321,

K:2018/1218 sayılı kararıyla dava konusu düzenlemenin nüfusu "45.000 ile 100.0000" arasında bulunan yerleşmeler ve nüfusu "100.000"in üzerinde bulunan yerleşmelerde kişi başına ilköğretim alanı standartlarının 4,5 m² den 4 m² ye düşürülmesine ilişkin kısmı yönünden bozulduğu anlaşıldığından, bozma kararı uyarınca dava konusu düzenlemenin nüfusu "45.000 ile 100.0000" arasında bulunan yerleşmeler ve nüfusu "100.000"in üzerinde bulunan yerleşmelerde kişi başına ilköğretim alanı standartlarının 4,5 m² den 4 m² ye düşürülmesine ilişkin kısmının iptali istemi yönünden dosyanın esası incelendi:

Dava konusu değişiklik ile 02/11/1985 günlü, 18916 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmeliğin "Kentsel ve Sosyal ve Teknik Alt Yapı" başlıklı tablosunda yer alan 'İlköğretim Alanı' standardı, "nüfusu 45.000 ile 100.000" arasında bulunan yerleşmeler ve "nüfusu 100.000"in üzerinde bulunan yerleşmelerde kişi başına 4,5 m²'den, 4 m²'ye düşürülmüş, anılan tablonun 2 numaralı dipnotunda yer alan "Özel sağlık ve özel eğitim tesisi alanları,

(EK-1a) ve (EK-1c) de belirtilen alan büyüklüklerinin altına düşülmemek kaydıyla imar planı kararıyla ayrılabilir." yönündeki düzenlemede değişiklik yapılarak "Özel Kreş + Anaokulu, Özel İlköğretim, Özel Ortaöğretim, Özel Sağlık Tesisi, Özel Kültürel Tesis, Özel Sosyal Tesis Alanları, (EK-1a), (EK-1b) ve (EK-1c)’de belirtilen alan büyüklüklerinin altına düşülmemek ve imar planı kararıyla ayrılmak, oranları ilgili Bakanlık veya kamu kuruluşunca belirlenmek kaydıyla, bu tabloda belirtilen kişi başına asgari standart değerinin içinde yer alır." yönünde düzenleme getirilmiştir.

Yönetmeliğin değişiklikten önceki halinde "45.000-100.000" ve "100.000 ve üzeri" nüfus aralıkları için öngörülen kişi başına "İlköğretim Alanı" standart değeri belirlenirken beldenin ve bölgenin mevcut şartları ile gelecekteki gereksinimlerine ilişkin verilerin esas alınması suretiyle asgari standart değerlerin tespit edildiği ve anılan nüfus aralıklarındaki yerleşim yerlerinde kişi başına asgari standart değerin "4,5 m²/kişi" olarak öngörüldüğü,

"Kentsel, Sosyal ve Teknik Altyapı" tablosunda yer alan değerlerin asgari değerler olduğu noktasında her hangi bir tartışma bulunmamakla birlikte, anılan standart değerin tespitinde esas alınan kriterlerden olan planlanan nüfusta bir değişme olmaksızın, "4 m²/kişi" değerine düşürülmesinin aynı nüfus aralığındaki yerleşim alanlarında "İlköğretim Alanı" miktarında düşüşü beraberinde getireceği görüdüğü,

dava konusu değişiklik öncesinde belirtilen amaçlar doğrultusunda yapılan düzenlemede belirlenmiş olan kişi başına "İlköğretim Alanı" miktarına ilişkin standart değerin düşürülmesi yönündeki değişikliğin kamu yararına uygun olduğunun somut verilerle ortaya konulmadığı anlaşıldığından, bu haliyle söz konusu değişikliğin sosyal ve teknik donatı alanlarında standart oluşturmanın amacına aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

Diğer taraftan, Yönetmeliğin önceki halinde özel eğitim tesisi alanlarının imar planlarında ayrıca ayrılacağının kabulü suretiyle "Kentsel, Sosyal ve Teknik Altyapı" tablosunda yer alan "İlköğretim Alanı" standart değerini ilgili nüfus aralığında 4,5 m²/kişi olarak belirleyen idarece Yönetmelik değişikliğiyle özel eğitim tesis alanları asgari standart değer içine alınırken kişi başına "İlköğretim Alanı" miktarının mevcut haliyle korunması ve hatta arttırılması beklenirken, aksi yolda düzenleme yapılmasında bu yönüyle de hukuka uygunluk görülmemiştir.

Açıklanan nedenlerle, dava konusu düzenlemenin nüfusu "45.000 ile 100.0000" arasında bulunan yerleşmeler ve nüfusu "100.000"in üzerinde bulunan yerleşmelerde kişi başına ilköğretim alanı standartlarının 4,5 m² den 4 m² ye düşürülmesine ilişkin kısmının iptaline karar verilmesi gerektiği, düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Altıncı Dairesince, Tetkik Hakiminin açıklamaları dinlendikten ve Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun, Danıştay Altıncı Dairesinin 09/03/2015 tarih ve E:2011/5825, K:2015/1347 sayılı davanın reddine ilişkin kararının "dava konusu düzenlemenin nüfusu "45.000 ile 100.0000" arasında bulunan yerleşmeler ve nüfusu "100.000"in üzerinde bulunan yerleşmelerde kişi başına ilköğretim alanı standartlarının 4,5 m² den 4 m² ye düşürülmesine ilişkin kısmı yönünden bozulması, 2 sayılı açıklama notuna ilişkin kısmı yönünden ise onanması" yolundaki 26/03/2018 tarih ve E:2015/3321, K:2018/1218 sayılı kararının bozmaya ilişkin kısmına uyularak dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE

MADDİ OLAY

9.4.2011 günlü, 27900 sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak yürürlüğe giren Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmelik ile Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmeliğin Ek-1 maddesinde yer alan "Kentsel, Sosyal ve Teknik Altyapı" tablosu ve bu tabloya yönelik açıklamalar yeniden düzenlenmiştir.

Yapılan değişiklik ile "nüfusu 45.000 ile 100.000 arasında bulunan yerleşmeler ve nüfusu 100.000'in üzerinde bulunan yerleşmelerde kişi başına 'ilköğretim alanı' standardının 4,5 m²'den 4 m²'ye düşürüldüğü", ayrıca "kentsel, sosyal ve teknik altyapı" tablosunun 2 numaralı dipnotunda düzenlenmiş olan "Özel sağlık ve özel eğitim tesisi alanları, (EK-1a) ve (EK-1c) de belirtilen alan büyüklüklerinin altına düşülmemek kaydıyla imar planı kararıyla ayrılabilir." hükmünün yerine, "Özel Kreş + Anaokulu, Özel İlköğretim, Özel Ortaöğretim, Özel Sağlık Tesisi, Özel Kültürel Tesis, Özel Sosyal Tesis Alanları, (EK-1a),

(EK-1b) ve (EK-1c)’de belirtilen alan büyüklüklerinin altına düşülmemek ve imar planı kararıyla ayrılmak, oranları ilgili Bakanlık veya kamu kuruluşunca belirlenmek kaydıyla, bu tabloda belirtilen kişi başına asgari standart değerinin içinde yer alır." hükmü getirilmiştir.

İLGİLİ MEVZUAT

3194 sayılı İmar Kanunu'nun 1. maddesinde, "Bu Kanun, yerleşme yerleri ile bu yerlerdeki yapılaşmaların; plan, fen, sağlık ve çevre şartlarına uygun teşekkülünü sağlamak amacıyla düzenlenmiştir." hükmü yer almış, anılan Yasa'nın imar planı yapımı ve değişiklikleriyle ilgili kriterlerlerin yönetmelikle düzenlenmesini öngören hükmü uyarınca çıkarılan Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmeliğin amacını belirleyen 1. maddesinde de.

"Bu Yönetmeliğin amacı; insan, toplum, çevre münasebetlerinde kişi ve aile mutluluğu ile toplum hayatını yakından etkileyen fiziksel çevreyi sağlıklı bir yapıya kavuşturmak, yatırımların yer seçimlerini ve gelişme eğilimlerini yönlendirmek ve toprağın korunma, kullanma dengesini en rasyonel biçimde belirlemek üzere hazırlanacak her tür ve ölçekteki planın ve bu planlar üzerinde yapılacak değişikliklerin hangi esaslar dahilinde yapılacağını belirlemektir." hükmüne yer verilmiştir.

Anılan yönetmeliğin 1. maddesinde de yönetmeliğin amacı.

"Bu Yönetmeliğin amacı; insan, toplum, çevre münasebetlerinde kişi ve aile mutluluğu ile toplum hayatını yakından etkileyen fiziksel çevreyi sağlıklı bir yapıya kavuşturmak, yatırımların yer seçimlerini ve gelişme eğilimlerini yönlendirmek ve toprağın korunma, kullanma dengesini en rasyonel biçimde belirlemek üzere hazırlanacak her tür ve ölçekteki planın ve bu planlar üzerinde yapılacak değişikliklerin hangi esaslar dahilinde yapılacağını belirlemektir." şeklinde kabul edilmiş, 16. maddesinde,

"Hazırlanacak her ölçekteki imar planlarının yapım ve değişikliklerinde planlanan beldenin ve bölgenin şartları ile gelecekteki gereksinimleri göz önünde tutularak sosyal ve teknik donatı alanlarında EK-1 deki tabloda belirtilen asgari standartlara uyulacaktır." düzenlemesi yer almış ve sosyal ve teknik donatı alanları için öngörülen asgari büyüklükler de Yönetmelik ekinde yer alan tablolarda belirtilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Uyuşmazlıkta her ne kadar Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliğinin 14.06.2014 tarihli, 29030 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmesi ile dava konusu Yönetmelik yürürlükten kaldırılmış ise de, idari işlemlerin hukuka uygunluğunun yargısal denetimini amaçlayan iptal davalarının niteliği gereği dava konusu düzenleyici işlemin tesis edildiği tarihte yürürlükte bulunan mevzuat hükümlerine göre çözümlenmesi gerektiği için işin esası incelenmiştir.

Dava konusu değişiklik ile 02/11/1985 günlü, 18916 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmeliğin "kentsel ve sosyal ve teknik alt yapı" başlıklı tablosunda yer alan 'ilköğretim alanı' standardı, "nüfusu 45.000 ile 100.000" arasında bulunan yerleşmeler ve "nüfusu 100.000"in üzerinde bulunan yerleşmelerde kişi başına 4,5 m²'den, 4 m²'ye düşürülmüş, anılan tablonun 2 numaralı dipnotunda yer alan "Özel sağlık ve özel eğitim tesisi alanları,

(EK-1a) ve (EK-1c) de belirtilen alan büyüklüklerinin altına düşülmemek kaydıyla imar planı kararıyla ayrılabilir." yönündeki düzenlemede değişiklik yapılarak "Özel Kreş + Anaokulu, Özel İlköğretim, Özel Ortaöğretim, Özel Sağlık Tesisi, Özel Kültürel Tesis, Özel Sosyal Tesis Alanları, (EK-1a), (EK-1b) ve (EK-1c)’de belirtilen alan büyüklüklerinin altına düşülmemek ve imar planı kararıyla ayrılmak, oranları ilgili Bakanlık veya kamu kuruluşunca belirlenmek kaydıyla, bu tabloda belirtilen kişi başına asgari standart değerinin içinde yer alır." yönünde düzenleme getirilmiştir.

Davalı idarece, planlamaya esas olan projeksiyon nüfusa göre "45.000-100.000" ve "100.000 ve üzeri" nüfus aralıkları için öngörülen kişi başına "ilköğretim alanı" miktarının "0-15.000 ve 15.000-45.000" nüfus aralığı için öngörülen kişi başı "ilköğretim alanı" miktarı ile uyumlu olacak şekilde 4 m²/kişi olarak düzeltildiği,

gerek büyük yerleşim alanlarında gerekse daha büyük yerleşim merkezlerinde yaşayan herkes için eğitim alanlarına ilişkin asgari standarların aynı olmasının gerektiği, 45.000 kişilik nüfus için 4 m², 4.500 kişilik nüfus için 4.5 m² standardın, günümüz şartları açısından teknik dayanağının bulunmadığı ve uygulamada problemlere yer açtığı, büyük küçük yerleşim merkezi hesabına girilmeden her yerleşim merkezinde aynı olmasının planlama tekniği açısından en uygun yol olacağı, ayrıca Yönetmeliğin önceki halinde de bulunan özel hizmetlere ilişkin standartların yeniden düzenlendiği savunulmaktadır.

Yönetmeliğin değişiklikten önceki halinde "45.000-100.000" ve "100.000 ve üzeri" nüfus aralıkları için öngörülen kişi başına "İlköğretim Alanı" standart değeri belirlenirken beldenin ve bölgenin mevcut şartları ile gelecekteki gereksinimlerine ilişkin verilerin esas alınması suretiyle asgari standart değerlerin tespit edildiği ve anılan nüfus aralıklarındaki yerleşim yerlerinde kişi başına asgari standart değerin "4,5 m²/kişi" olarak öngörüldüğü,

"kentsel, sosyal ve teknik altyapı" tablosunda yer alan değerlerin asgari değerler olduğu noktasında her hangi bir tartışma bulunmamakla birlikte, anılan standart değerin tespitinde esas alınan kriterlerden olan planlanan nüfusta bir değişme olmaksızın, "4 m²/kişi" değerine düşürülmesinin aynı nüfus aralığındaki yerleşim alanlarında "ilköğretim alanı" miktarında düşüşü beraberinde getireceği görülmektedir.

Buna göre; Yönetmelik eki tabloların yerleşme yerleri ile bu yerlerdeki yapılaşmaların plan, fen, sağlık ve çevre şartlarına uygun teşekkülünü sağlamak için hesaplanarak hazırlanmış olduğunu ve bu tablolardaki standartlara uyulması gerektiğini savunan davalı idare tarafından, dava konusu değişiklik öncesinde belirtilen amaçlar doğrultusunda yapılan düzenlemede belirlenmiş olan kişi başına "ilköğretim alanı" miktarına ilişkin standart değerin düşürülmesi yönündeki değişikliğin kamu yararına uygun olduğunun somut verilerle ortaya konulmadığı anlaşıldığından, bu haliyle söz konusu değişikliğin sosyal ve teknik donatı alanlarında standart oluşturmanın amacına aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

Diğer taraftan, Yönetmeliğin önceki halinde özel eğitim tesisi alanlarının imar planlarında ayrıca ayrılacağının kabulü suretiyle "kentsel, sosyal ve teknik altyapı" tablosunda yer alan "ilköğretim alanı" standart değerini ilgili nüfus aralığında 4,5 m²/kişi olarak belirleyen idarece Yönetmelik değişikliğiyle özel eğitim tesis alanları asgari standart değer içine alınırken kişi başına "İlköğretim Alanı" miktarının mevcut haliyle korunması ve hatta arttırılması beklenirken, aksi yolda düzenleme yapılmasında bu yönüyle de hukuka uyarlık görülmemiştir.