Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu E.2025/3184 K.2025/3125

2-... VEKİLİ : Av. ...

KARŞI TARAF (DAVALILAR) : 1-... VEKİLİ : Av. ... 2-... Büyükşehir Belediye Başkanlığı VEKİLİ : Av. ...

İSTEMİN KONUSU

Danıştay Altıncı Dairesinin 19/02/2025 tarih ve E:2024/2989, K:2025/831 sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ

Dava konusu istem: Ekli liste ile bulundukları yerler ile ada ve parsel sayıları belirtilen taşınmazların Canik ilçesinde inşa edilen Samsun Şehir Hastanesine ulaşımı sağlamak amacıyla Samsun Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırılmasına dair 03/10/2023 tarih ve 32328 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 02/10/2023 tarih ve 7677 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı'nın davacılara ait Samsun ili, Canik ilçesi, ... Mahallesi, ... ada, ... parsel sayılı taşınmaz yönünden iptali istenilmiştir.

Daire kararının özeti: Danıştay Altıncı Dairesinin 19/02/2025 tarih ve E:2024/2989, K:2025/831 sayılı kararıyla;

Davalı idarelerin usule ilişkin itirazı yerinde görülmemiş,

Anayasa'nın 35. maddesi; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin Ek 1 Nolu Protokolü'nün "Mülkiyetin korunması" başlıklı 1. maddesi ile 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 3., 5., 6. ve 27. maddelerine yer verilerek,

Acele kamulaştırma kararına yönelik yapılacak incelemede, nihai olarak taşınmazın kamuya devrinin gerçekleşmesi planlandığından, öncelikle acele kamulaştırma yoluyla el konulmak istenilen taşınmazın kamusal bir amaca -plan, proje ve bu konuda yetkili makamlarca alınan kamu yararı kararı gibi- özgülendiğinin ortaya konulması gerektiği, burada acele kamulaştırma işleminin kurucu unsuru olan kamu yararının bulunup bulunmadığı hususu ile sınırlı olarak inceleme yapılacak olup, kamu yararının hukuka uygun olup olmadığına ilişkin incelemenin ise, olağan kamulaştırma sürecine ilişkin işlemlere -kamu yararı/kamulaştırma kararı, proje vb.- karşı ilk derece yargı yeri olarak İdare Mahkemesinde açılacak davalarda yapılacağının tabii olduğu,

Diğer taraftan, acelelik halinin varlığının ortaya konulmasının, işlemin temel dayanağını teşkil ettiği, acelelik halinin varlığından söz edilebilmesi için, idarenin acele kamulaştırmaya konu taşınmaza bir an önce fiilen müdahalede bulunması için olağan usulden ayrılmasının bir zorunluluktan kaynaklandığının, diğer bir ifadeyle gecikmesinde sakınca bulunan bir faaliyetin gerçekleştirilmesinde üstün kamu yararı bulunduğunun ortaya konulması gerektiği,

Modern ve yeni teknolojilerle nitelikli sağlık hizmeti sunulması amacıyla yapılan Samsun Şehir Hastanesine, toplu taşıma ile acil ambulans araçlarının geçişine uygun eğim oranında yol güzergahı sağlanması amacıyla yeniden yapılan projeye göre hızlı, güvenli, kesintisiz ulaşıma yönelen bağlantı yolu planlamasının uygulanması bakımından dava konusu acele kamulaştırma işleminde kamu yararının bulunduğu,

Hastane bağlantı yolunun yeniden projelendirilmesi gereği, büyük kısmı düzenleme ortaklık payından temin edilse de, bir kısmının kamulaştırma yöntemiyle edinimine ihtiyaç duyulduğundan, kesintisiz, toplu taşıma ve acil ambulans araçlarının geçişine uygun eğim oranında ve güvenli ulaşımın bir an önce tamamlanması amacıyla uyuşmazlığa konu taşınmazın imar planına uygun şekilde kamulaştırılmasında acelelik hali bulunduğu sonucuna varıldığından, taşınmazlara el konulmasına imkan veren dava konusu Cumhurbaşkanı Kararı'nda hukuka aykırılık bulunmadığı gerekçesiyle,

davanın reddine karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI

Davacılar tarafından, hastane yapımına başlanan 2021 yılında idarenin özen yükümlülüğünü yerine getirip gerekli araştırmaları yapmış olsa ve yolun maliki oldukları taşınmazdan geçmesi gerektiği 2021 yılında tespit edilmiş olsaydı acelelik gibi bir durumun söz konusu olmayacağı ve olağan kamulaştırma yöntemiyle bu işlemlerin gerçekleştirilebileceği, %11 eğimli yeni güzergah tespitinin hangi yöntemlerle yapıldığının belli olmadığı, projenin başında %10-14 eğim olarak tespit edilen yolun %18 eğimli olduğu yönünde hiçbir teknik rapor sunulmadığı, dosya kapsamında teknik inceleme raporları, şartnameler ve bilirkişi incelemesi gibi yollara başvurulması gerektiği ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMALARI

Davalı idareler tarafından, istemin reddi gerektiği savunulmaktadır.

DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ ...'UN DÜŞÜNCESİ

Temyiz isteminin reddi ile Daire kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunca, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A maddesi uyarınca gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE

İLGİLİ MEVZUAT

Anayasa'nın "Mülkiyet hakkı" başlıklı 35. maddesinde; "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz." hükmü; "Kamulaştırma" başlıklı 46. maddesinde, "Devlet ve kamu tüzel kişileri; kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir." hükmü yer almaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin Ek 1 Nolu Protokolü'nün "Mülkiyetin korunması" başlıklı 1. maddesinde; "Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Herhangi bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir. Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez." hükmüne yer verilmiştir.

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 6. maddesinin 3. fıkrasında; onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak hizmetler için ayrıca kamu yararı kararı alınmasına ve onaylanmasına gerek olmadığı, bu durumlarda yetkili icra organınca kamulaştırma işlemine başlanıldığını gösteren bir karar alınacağı.

"Satın alma usulü" başlıklı 8. maddesinde; idarelerin, bu Kanun'a göre, tapuda kayıtlı olan taşınmaz mallar hakkında yapacağı kamulaştırmalarda satın alma usulünü öncelikle uygulamalarının esas olduğu, anlaşma olmaması veya ferağ verilmemesi halinde bu Kanun'un 10. maddesine göre işlem yapılacağı, "Kamulaştırma bedelinin mahkemece tespiti ve taşınmaz malın idare adına tescili" başlıklı 10. maddesinde de;

kamulaştırmanın satın alma usulü ile yapılamaması halinde idarenin, 7. maddeye göre topladığı bilgi ve belgelerle, 8. madde uyarınca yaptırmış olduğu bedel tespiti ve bu husustaki diğer bilgi ve belgeleri bir dilekçeye ekleyerek taşınmaz malın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesine müracaat ederek, taşınmaz malın kamulaştırma bedelinin tespitiyle, bu bedelin, peşin veya kamulaştırma, 3. maddenin ikinci fıkrasına göre yapılmış ise taksitle ödenmesi karşılığında, idare adına tesciline karar verilmesini isteyeceği hükme bağlanmıştır.

Aynı Kanun'un 27. maddesinde ise.

3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanunu'nun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda gerekli olan taşınmaz malların kamulaştırılmasında kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece, yedi gün içinde o taşınmaz malın 10. madde esasları dairesinde ve 15. madde uyarınca seçilecek bilirkişilerce tespit edilecek değeri, idare tarafından mal sahibi adına 10. maddeye göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabileceği,

bu Kanun'un 3. maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen hallerde yapılacak kamulaştırmalarda yatırılacak miktarın, ödenecek ilk taksit bedeli olduğu düzenlemesine yer verilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Mülkiyet hakkı, gerek Anayasa gerek uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınan temel insan hakları arasında olup; bu düzenlemeler uyarınca ancak kanuna ve kamu yararına dayalı olarak kısıtlanabilmesi mümkündür.

Mer'i mevzuatımızda, mülkiyet hakkına yönelik müdahalelere yer verilen temel nitelikteki düzenlemelerden biri de, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'dur.

2942 sayılı Kanun'a göre idarelerin, kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını; bedellerini nakden ve peşin olarak veya Kanun'un 3. maddesinin 2. fıkrasında belirtilen hallerde, eşit taksitlerle ödemek suretiyle kamulaştırabilmeleri mümkündür.

Anılan Kanun'da, kamulaştırma işlemleri açısından olağan ve acele kamulaştırma olmak üzere iki ayrı usul düzenlenmiştir.

Olağan kamulaştırma usulünde, asliye hukuk mahkemesi, idare adına tescil hükmü kurmadığı sürece, idarenin taşınmaza el atma ve taşınmaz üzerinde tasarrufta bulunma yetkisi bulunmamaktadır.

Acele kamulaştırma usulü ise 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesinde belirlenen “3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacında” veya “aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak hallerde” veya “özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda” başvurulabilen, olağan kamulaştırma usulünden farklı olarak, idareye kamulaştırma işlemlerine ilişkin prosedürün sonuçlanmasını beklemeden, kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere, ilgili idarenin istemi ile mahkemece, yedi gün içinde o taşınmaz malın Kanun'da belirtilen usule göre bilirkişilerce tespit edilecek değerinin, idare tarafından mal sahibi adına bankaya yatırılması şartıyla, o taşınmaz mala el koyma imkanı tanıyan ayrı bir usul olarak öngörülmüştür.

Kanun'un 27. maddesinde, acele kamulaştırma işleminin dayandırılacağı üç sebep unsurundan, “aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar verilen haller” bakımından, Kanun'da açık bir acelelik haline yer verilmediğinden, maddede öngörülen diğer iki koşuldan bağımsız şekilde, işlem tesisine dayanak olan acelelik halinin ve olağan kamulaştırma usulünden ayrılmasını gerektiren nedenlerin, kamu yararı ile özel mülkiyet hakkı arasındaki denge gözetilerek gerçekleşip gerçekleşmediğinin her somut olayda, projenin ve hizmetin niteliği, mahalli veya ulusal ihtiyacın ivedilikle karşılanması gerekliliği gibi hususlar da göz önünde bulundurularak yargı yerince değerlendirilmesi gerekmektedir.

Acele kamulaştırma istisnai bir yöntem olduğundan, olağan kamulaştırma gerekçeleri dışında aceleliğin varlığına dair şartlarının ortaya konulması gerekmektedir.

Acelelik koşulunun kamu düzenine ilişkin olması gerektiği ve kamu yararının ise, olağan kamulaştırma usulü ile sağlanması amaçlanan kamu yararından farklı olarak, acele kamulaştırma yapılmasını gerektiren, aceleliği zorunlu kılan bir yarar olduğu açıktır.

Dolayısıyla, acele kamulaştırmaya ilişkin Cumhurbaşkanı kararlarının da kamu yararı amacına ve hukuka uygun olup olmadığına yönelik hukuki denetiminin; diğer idari işlemler gibi yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden incelenerek yapılması gerektiği açıktır.

Yukarıda yer verilen açıklamalar çerçevesinde, dava konusu acele kamulaştırmaya ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı'nın "kamu yararı" ve "acelelik hali" ölçütleri yönünden ayrı ayrı incelenmesi gerekmektedir.

Dosyanın incelenmesinden; Samsun Şehir Hastanesi bağlantı yollarının etrafındaki kullanım kararlarıyla birlikte yeniden düzenlenmesine ilişkin ...tarih ve ... sayılı Canik Belediye Meclisi kararıyla kabul edilen

Canik ilçesi, Dereler ve Düvecik Mahalleleri 1/1000 ölçekli uygulama imar planı değişikliği... tarih ve ... sayılı Samsun Büyükşehir Belediye Meclisi kararıyla 1/5000 ölçekli nazım imar planıyla uyumunu sağlayacak şekilde değiştirilerek onaylanmış olup, 1/1000 ölçekli uygulama imar planı değişikliği plan açıklama raporunun incelenmesinden, hastane ve otopark giriş-çıkış kotlarının kesinleşmiş hali dikkate alınarak yeniden projelendirildiği,

mevcut imar planındaki 2 km uzunluğundaki yol güzergahında, hastane alanı vaziyet planının son verilerine göre ortaya çıkan en yüksek eğim oranın %18 olması nedeniyle toplu taşıma ve ambulans araçları geçişine uygun olmayacağından yeni bir güzergah temini zorunluluğunun doğması karşısında, Karayolları 7. Bölge Müdürlüğü tarafından %11 eğimli yeni güzergahın tespit edildiği, uyuşmazlığa konu parselin şehir hastanesine ulaşımı sağlayacak yol alanında kaldığı, yeniden projelendirme gereği hastane yolu projesinin 5.5 km uzunluğunda bağlantı yolu olarak imar planına işlendiği,

büyük kısmı düzenleme ortaklık payından temin edilen yolun inşasının sağlanması amacıyla 9 adet taşınmazın da kamulaştırma yöntemiyle elde edilmesi gerektiği anlaşılmaktadır.

Sözü geçen planların hayata geçirilmesi maksadıyla dava konusu 02/10/2023 tarih ve 7677 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile ekli listede yer alan uyuşmazlık konusu taşınmazın, Samsun Şehir Hastanesine ulaşımı sağlayacak olan yol güzergahında kalması nedeniyle Samsun Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırılmasına karar verilmiştir.

Modern ve yeni teknolojilerle nitelikli sağlık hizmeti sunulması amacıyla yapılan Samsun Şehir Hastanesine, toplu taşıma ile acil ambulans araçlarının geçişine uygun eğim oranında yol güzergahı sağlanması amacıyla yeniden yapılan projeye göre hızlı, güvenli, kesintisiz ulaşıma yönelen bağlantı yolu planlamasında kamu yararı bulunduğu gibi kesintisiz, toplu taşıma ve acil ambulans araçlarının geçişine uygun eğim oranında ve güvenli ulaşımın bir an önce tamamlanması amacıyla uyuşmazlığa konu taşınmazın imar planına uygun şekilde kamulaştırılmasında, yer verilen ulaşıma yönelik aksaklıkların bertaraf edilmesi için projelendirilen otoyolun bir an önce tamamlanması gereği nedeniyle acelelik halinin de bulunduğu sonucuna varılmaktadır.

Bu itibarla, davacıların maliki olduğu taşınmazın, hastane yolu güzergahında olduğu ve projenin bir an önce tamamlanmasında kamu yararı ve acelelik halinin bulunduğu sonucuna varıldığından, dava konusu Cumhurbaşkanı Kararı'nın uyuşmazlık konusu taşınmazına ilişkin kısmında hukuka aykırılık görülmemiştir.

Bu durumda, davanın reddi yolundaki Daire kararında sonucu itibarıyla hukuka aykırılık bulunmamaktadır.